១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឈានង្គានេវ វិមោក្ខោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘វិមោក្ខសហជាតេន នាមកាយេនា’’តិ. យេន ហិ សទ្ធិន្តិអាទិនា បឋមំ សមង្គិភាវត្ថំ វិវរតិ. ផស្សេនបិ ផុដ្ឋាយេវ នាមាតិ ឯតេន ‘‘អបិចេសា’’តិអាទិនា វុត្តំ ទុតិយំ សម្ផស្សេន ផុសនត្ថំ, ឥតរេហិ ឥតរេ ការណត្ថេ. សមង្គិភាវផុសនការណភាវា ហិ ផុសនាតិ វុត្តាតិ. បុនបិ បឋមត្ថមេវ ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា វិវរន្តោ ‘‘តត្រាស្សា’’តិអាទិមាហ. ឋបេត្វា តានិ អង្គានិ សេសា អតិរេកបណ្ណាសធម្មាតិ ឯត្ថ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយានិ សង្គហិតានីតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិ. ឯវំ សតិ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយេហិ សុខស្ស ផុសិតព្ពត្តា តិណ្ណញ្ច តេសំ អនញ្ញត្តា តេនេវ តស្ស ផុសនា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, វេទយិតាធិបតិយដ្ឋេហិ ឧបនិជ្ឈាយនភាវបដិលាភស្ស វុត្តត្តា. អថ វា ឋបេត្វា តានិ អង្គានីតិ អង្គានំ ពហុត្តា ពហុវចនំ. តេសុ បន បច្ចេកម្បិ យោជនា កាតព្ពា ‘‘វិតក្កំ ឋបេត្វា’’តិអាទិនា. តត្ថ ‘‘សុខំ ឋបេត្វា’’តិ ឥមិស្សា យោជនាយ សេសា តយោ ខន្ធា ហោន្តិ, ឥតរាសុ ចត្តារោតិ. សព្ពយោជនាសុ ច តយោ អន្តោ កត្វា ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិ វុត្តំ.

២. យោ អសមយវិមោក្ខេន ឯកច្ចេហិ អាសវេហិ វិមុត្តោ អសមយវិមោក្ខូបនិស្សយលាភេន ច សាតិសយេន សមយវិមោក្ខេន, សោ ឯវ សមយវិមុត្តោ. សោ ហិ តេន វិមុត្តោ ឈានលាភី សេក្ខោ រូបារូបភវតោ អបុនរាវដ្ដកោ កាមរាគាទីហិ តថាវិមុត្តោវ ហោតីតិ សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ លទ្ធុំ អរហតិ. បុថុជ្ជនោ បន ឈានលាភី បុនរាវដ្ដកធម្មោ បុន កាមរាគាទិសមុទាចារភាវតោ វិមុត្តោ នាម ន ហោតីតិ សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ នារហតិ, តេន សោ ‘‘សមយវិមុត្តោ’’តិ ន វុត្តោ. អរហតោ បន អបរិក្ខីណា អាសវា នត្ថិ, យតោ វិមុច្ចេយ្យ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមត្តា ហិ តស្ស អដ្ឋ វិមោក្ខាតិ. តស្មា តស្ស ន អដ្ឋ វិមោក្ខា សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិភាវស្ស អសមយវិមុត្តបញ្ញត្តិភាវស្ស វា ការណំ. តទការណភាវមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហេវ ខោ…បេ… វិហរតី’’តិ វុត្តំ, ន សុក្ខវិបស្សកស្សេវ អសមយវិមុត្តភាវំ ទស្សេតុន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពោបិ ហិ អរហា អសមយវិមុត្តោតិ. ពាហិរានន្តិ លោកុត្តរតោ ពហិភូតានំ, លោកិយានន្តិ អត្ថោ.

៣. អរូបក្ខន្ធនិព្ពានមត្តវាចកោ អរូបសទ្ទោ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘រូបតោ អញ្ញ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តមញ្ជូសន្តិ សមាធិំ. អភិញ្ញាទីនញ្ហិ ធម្មានំ បាទកភាវេន សមាធិ មញ្ជូសាសទិសោ ហោតិ. អទ្ធានំ ផរិតុន្តិ ទីឃកាលំ ព្យាបេតុំ, បវត្តេតុន្តិ អត្ថោ. ‘‘សម្មជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ អាទរស្ស អកតត្តា វត្តភេទោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ វត្តភេទមត្តេន នដ្ឋា បន សមាបត្តិ កាមច្ឆន្ទាទីហិ នដ្ឋា វិយ ន កិញ្ចេន បច្ចាហរិតព្ពា ហោតិ មន្ទបារិបន្ថកត្តា, តស្មា វត្តសមិតករណមត្តេនេវ បច្ចាហរិតព្ពត្តា ‘‘អប្បេន្តោវ និសីទី’’តិ អាហ.

៤. អត្តនោ អនុរូបេន បមាទេន វីតិនាមេន្តានម្បិ សមាបត្តិ ន កុប្បតីតិ បរិហីនោ នាម ន ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ ព្យាសង្គេ បដិសំហដមត្តេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថតាយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កិស្ស បន, ភន្តេ, ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ លាភសក្ការសិលោកោ អន្តរាយាយាតិ? យា ហិស្ស សា, អានន្ទ, អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ, នាហំ តស្សា លាភសក្ការសិលោកំ អន្តរាយាយ វទាមិ. យេ ច ខ្វស្ស, អានន្ទ, អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា អធិគតា, តេសាហមស្ស លាភសក្ការសិលោកំ អន្តរាយាយ វទាមី’’តិ សុត្តេ (សំ. និ. ២.១៧៩) បន សមយេន សមយំ អាបជ្ជនេន បរិហរិតព្ពានំ សមាបត្តិសុខវិហារានំ តស្មិំ តស្មិំ ព្យាសង្គកាលេ អនិប្ផត្តិតោ លាភសក្ការសិលោកោ អន្តរាយោតិ វុត្តោតិ អធិប្បាយេនស្ស តេន អវិរោធោ វេទិតព្ពោ.

៥. ធម្មានំ…បេ… បីតិ ឯត្ថ ‘‘ធម្មេហី’’តិ វត្តព្ពំ. ឥធ ហិ តាហិ សមាបត្តីហិ បរិហាយេយ្យាតិ ធម្មេហិ បុគ្គលស្ស បរិហានម្បិ អបរិហានម្បិ វុត្តំ. តត្ថ ច បុគ្គលស្ស បមាទមាគម្ម តា សមាបត្តិយោ កុប្បេយ្យុន្តិ ធម្មានំ កុប្បនំ អកុប្បនញ្ច វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន បរិហានធម្មានមេវ វិនាសោតិ វចននានត្តមត្តេន វចនត្ថនានត្តមត្តេន វា បរិយាយន្តរតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៧-៨. ចេតនា សមាបត្តិចេតនា តទាយូហនា ច. អនុរក្ខណា សមាបត្តិឧបការានុបការបរិគ្គាហិកា បញ្ញាសហិតា សតិ. តាហិ ចេតិយមានអនុរក្ខិយមានសមាបត្តីនំ ភព្ពា ចេតនាភព្ពា អនុរក្ខណាភព្ពា.

១០. បុថុជ្ជនគោត្តន្តិ បុថុជ្ជនសិក្ខំ, បុថុជ្ជនគតា តិស្សោ សិក្ខា អតិក្កន្តាតិ អត្ថោ. តា ហិ សំយោជនត្តយានុបច្ឆេទេន ‘‘បុថុជ្ជនសិក្ខា’’តិ វុច្ចន្តីតិ.

១១. អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ច វដ្ដភយតោ បញ្ញុព្ពេគេន ឧព្ពិជ្ជន្តោ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនេហិ ឧបរតោតិ ភយូបរតោ នាមាតិ អាហ ‘‘សត្ត សេក្ខា ភយូបរតា’’តិ.

១២. ភវង្គបញ្ញាវិរហិតា ‘‘វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា’’តិ ឥមិនា គហិតាតិ តិហេតុកបដិសន្ធិកា កេចិ ‘‘ទុប្បញ្ញា’’តិ ឥមិនា គយ្ហន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អប្បដិលទ្ធមគ្គផលូបនិស្សយា’’តិ. បញ្ញាយ ហិ វិនា ន តទុបនិស្សយោ អត្ថីតិ.

១៤. យត្ថ និយតានិយតវោមិស្សា បវត្តិ អត្ថិ, តត្ថេវ និយតធម្មា ហោន្តីតិ ឧត្តរកុរូសុ តទភាវា និយតោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យា បន ឧត្តរកុរុកាន’’ន្តិអាទិមាហ.

១៦. តេរសសុ សីសេសុ បលិពោធសីសាទីនិ បវត្តសីសញ្ច បរិយាទិយិតព្ពានិ, អធិមោក្ខសីសាទីនិ បរិយាទកានិ, បរិយាទកផលំ គោចរសីសំ. តញ្ហិ វិសយជ្ឈត្តផលវិមោក្ខោតិ. បរិយាទកស្ស មគ្គស្ស ផលស្ស ច អារម្មណំ សង្ខារសីសំ សង្ខារវិវេកភូតោ និរោធោតិ បរិយាទិយិតព្ពានំ បរិយាទកផលារម្មណានំ សហ វិយ សំសិទ្ធិទស្សនេន សមសីសិភាវំ ទស្សេតុំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៨៧) តេរស សីសានិ វុត្តានិ. ឥធ បន ‘‘អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ចា’’តិ វចនតោ តេសុ កិលេសបវត្តសីសានមេវ វសេន យោជនំ ករោន្តោ ‘‘តត្ថ កិលេសសីស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បវត្តសីសម្បិ វដ្ដតោ វុដ្ឋហន្តោ មគ្គោ ចុតិតោ ឧទ្ធំ អប្បវត្តិករណវសេន យទិបិ បរិយាទិយតិ, យាវ បន ចុតិ, តាវ បវត្តិសព្ភាវតោ ‘‘បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតី’’តិ អាហ. កិលេសបរិយាទានេន បន អត្តនោ អនន្តរំ វិយ និប្ផាទេតព្ពា បច្ចវេក្ខណវារា ច កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារាតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៧៨; សំ. និ. ៣.១២, ១៤) វចនតោ ហិ បច្ចវេក្ខណបរិសមាបនេន កិលេសបរិយាទានំ សមាបិតំ នាម ហោតិ. តំ បន បរិសមាបនំ យទិ ចុតិចិត្តេន ហោតិ, តេនេវ ជីវិតបរិសមាបនញ្ច ហោតីតិ ឥមាយ វារចុតិសមតាយ កិលេសបរិយាទានជីវិតបរិយាទានានំ អបុព្ពាចរិមតា ហោតីតិ អាហ ‘‘វារសមតាយា’’តិ. ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតីតិ ឯត្ថ បរិនិព្ពានចិត្តមេវ ភវង្គោតរណភាវេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៧. មហាបយោគោតិ មហាកិរិយោ វិបត្តិករណមហាមេឃុដ្ឋានាការវិនាសោ. តិដ្ឋេយ្យាតិ វិនាសោ នប្បវត្តេយ្យាតិ អត្ថោ.

១៨. អរណីយត្តាតិ បយិរុបាសិតព្ពត្តា.

២០. យាយ កតកិច្ចតា ហោតិ, តាយ អគ្គវិជ្ជាយ អធិគតាយ តេវិជ្ជតាភាវោ និប្បរិយាយតា, សា ច អាគមនវសេន សិទ្ធា សាតិសយា តេវិជ្ជតាតិ អាហ ‘‘អាគមនីយមេវ ធុរ’’ន្តិ.

២២. តត្ថ ចាតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បត្តិយា អាធារភាវេ វា. តត្ថេវ ហិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ នាម ហោតីតិ.

២៣. អននុស្សុតេសុ ធម្មេសូតិ ច អននុស្សុតេសុ សច្ចេសូតិ អត្ថោ.

២៤. ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកេ (ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២; បដិ. ម. ១.២០៩; ធ. ស. ២៤៨) និរោធសមាបត្តិអន្តេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ វត្វា ‘‘យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ យទិបិ មហានិទានសុត្តេ វុត្តំ, តំ បន ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋវសេន វុត្តន្តិ ឥធ កីដាគិរិសុត្តវសេន សព្ពឧភតោភាគវិមុត្តសង្គហត្ថំ ‘‘អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សហជាតនាមកាយេន បដិលភិត្វា វិហរតី’’តិ អាហ. កីដាគិរិសុត្តេ ហិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អារុប្បា, តេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ (ម. និ. ២.១៨២) អរូបសមាបត្តិវសេន ចត្តារោ ឧភតោភាគវិមុត្តា វុត្តា, ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋោ ច វុត្តលក្ខណោបបត្តិតោតិ. កាយសក្ខិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ.

បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ន អាសវា បញ្ញាយ បស្សន្តិ, ទស្សនការណា បន បរិក្ខីណា ទិស្វា បរិក្ខីណាតិ វុត្តា. ទស្សនាយត្តបរិក្ខយត្តា ឯវ ហិ ទស្សនំ បុរិមកិរិយា ហោតីតិ. នាមនិស្សិតកោ ឯសោតិ ឯសោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ រូបតោ មុច្ចិត្វា នាមំ និស្សាយ ឋិតោ បុន តតោ មុច្ចនតោ ‘‘នាមនិស្សិតកោ’’តិ វត្វា តស្ស ច សាធកំ សុត្តំ វត្វា ‘‘កាយទ្វយតោ សុវិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ អាហាតិ អត្ថោ. សុត្តេ ហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនលាភិនោ ឧបសីវព្រាហ្មណស្ស ភគវតា នាមកាយា វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ មុនិ អក្ខាតោតិ.

បឋមត្ថេរវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ, ទុតិយត្ថេរវាទេ ឧភតោ ភាគតោ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ, តតិយត្ថេរវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តត្ថ វិមុត្តោតិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ, កិលេសវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទនេហិ វា កាយទ្វយតោ វិមុត្តោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អរូបាវចរំ បន នាមកាយតោ ច វិមុត្តន្តិ នីវរណសង្ខាតនាមកាយតោ វិមុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ហិ នីវរណទូរីភាវេន នាមកាយតោ រូបតណ្ហាវិក្ខម្ភនេន រូបកាយតោ ច វិមុត្តត្តា ឯកទេសេន ឧភតោភាគវិមុត្តំ នាម ហោតីតិ អរហត្តមគ្គស្ស បាទកភូតំ ឧភតោភាគវិមុត្តនាមលាភស្ស ការណំ ភវិតុំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

២៥. ឯតេសុ ហិ ឯកោបិ អដ្ឋវិមោក្ខលាភី ន ហោតីតិ ឧភតោភាគវិមុត្តភាវស្ស ការណភូតំ រូបកាយតោ វិមុត្តំ ឯកម្បិ វិមោក្ខំ អនធិគតោតិ អធិប្បាយោ. អរូបាវចរេសុ ហិ ឯកម្បិ អធិគតោ ឧភតោភាគវិមុត្តភាវការណបដិលាភតោ អដ្ឋវិមោក្ខេកទេសេន តេន តំនាមទានេ សមត្ថេន ‘‘អដ្ឋវិមោក្ខលាភី’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘អរូបាវចរជ្ឈានេសុ បនា’’តិអាទិ.

២៦. ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិករោតីតិ ផុដ្ឋានំ អន្តោ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិករោតិ សច្ឆិកាតព្ពោបាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៥) វិយ ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ. យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន បន កាយេន សច្ឆិកតោ. និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោ ហោតិ, តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ និរោធំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆិករោតីតិ កាយសក្ខីតិ វុច្ចតិ, ន តុ វិមុត្តោតិ ឯកច្ចានំ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា.

២៧. ទិដ្ឋត្តា បត្តោតិ ឯតេន ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធស្ស បត្តតំ ទីបេតិ. ‘‘ទិដ្ឋន្តំ បត្តោ’’តិ វា បាឋោ, ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ អគ្គមគ្គា ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ.

២៨. ឥមំ បន នយំ ‘‘នោ’’តិ បដិក្ខិបិត្វាតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋិប្បត្តសទ្ធាវិមុត្តភាវប្បត្តានំ បញ្ញានានត្តំ វុត្តំ, ន បន យេន វិសេសេន សោ វិសេសោ បត្តោ, សោ វុត្តោតិ ឥមំ ទោសំ ទិស្វា បដិក្ខេបោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាគមដ្ឋកថាសូតិ ច វចនេន អាគមនីយនានត្តសន្និដ្ឋានមេវ ថិរំ ករោតីតិ វេទិតព្ពំ. សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោតិ ឯតេន សព្ពថា អវិមុត្តស្សបិ សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវំ ទស្សេតិ. សទ្ធាវិមុត្តោតិ វា សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ អត្ថោ.

២៩. បញ្ញំ វាហេតីតិ បញ្ញំ សាតិសយំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. បញ្ញា ឥមំ បុគ្គលំ វហតីតិ និព្ពានាភិមុខំ គមេតីតិ អត្ថោ.

៣១. ឯវំ មគ្គក្ខណេបីតិ អយំ អបិ-សទ្ទោ កស្មា វុត្តោ, ននុ អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សមន្នាគតោ មគ្គក្ខណេ ឯវ ហោតីតិ តទា ឯវ សោតាបន្នោ នាមាតិ អាបន្នន្តិ? នាបន្នំ. មគ្គេន ហិ អត្តនា សទិសស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស វា សត្តង្គិកស្ស វា ផលស្ស សោតោតិ នាមំ ទិន្នន្តិ តេនបិ សមន្នាគតស្ស សោតាបន្នភាវតោ, សោតេន វា មគ្គេន បវត្តេតុំ អបរិហីនេន ផលដ្ឋោបិ សមន្នាគតោ ឯវ នាម, ន ច តេន បឋមមគ្គក្ខណេ វិយ សោតោ សមាបជ្ជិយមានោ, តស្មា សមាបន្នសោតត្តា បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ វត្តុំ យុត្តោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, មយិ អវេច្ចប្បសន្នា, សព្ពេ តេ សោតាបន្នា. តេសំ សោតាបន្នានំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា’’តិ (អ. និ. ១០.៦៤). តត្ថ ទុតិយផលដ្ឋាទីនំ វិសុំ នាមំ អត្ថីតិ បឋមផលដ្ឋោ ឯវ ឥតរេហិ វិសេសិយមានោ ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ វត្តុំ យុត្តោតិ សោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោ. បដិលទ្ធមគ្គេន ពុជ្ឈតីតិ ឯតេន បដិលទ្ធមគ្គស្ស ចតុសច្ចបច្ចវេក្ខណាទីនំ ឧបនិស្សយភាវំ ទស្សេតិ. សម្ពោធិ បរំ អយនំ និស្សយោ ឯតស្សាតិ ហិ សម្ពោធិបរាយណោតិ. ទុតិយេនត្ថេន សម្ពោធិ បរំ អយនំ គតិ ឯតស្សាតិ សម្ពោធិបរាយណោ.

៣២. កេវលេន កុលសទ្ទេន មហាកុលមេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មហាភោគកុលេសុយេវ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ’’តិ.

៣៣. ខន្ធពីជំ នាម បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. ឥហដ្ឋកនិជ្ឈានិកវសេនេវ ឥមស្មិំ ឋានេ កថិតាតិ សជ្ឈានកោ អជ្ឈត្តសំយោជនសមុច្ឆេទេ អកតេបិ អនាគាមិសភាគោ អនាវត្តិធម្មោ ឥធ គណនូបគោ ន ហោតិ, ហេដ្ឋា ឧបរិ ច សំសរណកោ កាមភវគតោ ហីនជ្ឈានកោ ឥធ គណនូបគោតិ អធិប្បាយោ.

៣៤. យំ វត្តព្ពន្តិ ‘‘ទ្វីហិ ការណេហិ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិអាទិ យំ វត្តព្ពំ សិយាតិ អត្ថោ.

៣៦. ឧបបន្នំ វា សមនន្តរាតិ ឧបបន្នំ វា ឯតេន បុគ្គលេន ហោតិ, អថ សមនន្តរា អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ. អប្បត្តំ វា វេមជ្ឈំ អាយុប្បមាណន្តិ អាយុប្បមាណំ តស្ស បុគ្គលស្ស វេមជ្ឈំ អប្បត្តំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតីតិ អយមេត្ថ បាឡិអត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អប្បត្វា បព្ពតំ នទី’’តិ វិយ អាយុប្បមាណំ វេមជ្ឈំ អប្បត្តំ វា ហុត្វាតិ បរសទ្ទយោគេ បរតោ ភូតោ ហុត្វា សទ្ទោ វចនសេសភូតោ បយុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៧. ឧបហច្ចាតិ ឯតស្ស ឧបគន្ត្វាតិ អត្ថោ, តេន វេមជ្ឈាតិក្កមោ កាលកិរិយោបគមនញ្ច សង្គហិតំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អតិក្កមិត្វា វេមជ្ឈ’’ន្តិអាទិ.

៤០. ឧទ្ធំវាហិភាវេនាតិ ឧទ្ធំ វហតីតិ ឧទ្ធំវាហី, តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតំ វា, តស្ស ភាវោ, តេន ឧទ្ធំវាហិភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អវិហេសុ ឧទ្ធំសោតោ យទិបិ តត្ថ បរិនិព្ពាយី ន ហោតិ, យត្ថ វា តត្ថ វា គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតុ, បរិនិព្ពាយិនោ បន តស្ស អសង្ខារបរិនិព្ពាយិតា សសង្ខារបរិនិព្ពាយិតា ច អត្ថីតិ តត្ថ ទស អនាគាមិនោ វុត្តា, ឯវំ អតប្បាទីសុបិ. អនុបហច្ចតលាតិ អប្បត្តតលា. អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយីនំ លហុសាលហុសគតិកា ឯវ បរិត្តវិបុលតិណកដ្ឋឈាបកបប្បដិកាសទិសតា វេទិតព្ពា, ន ឧប្បជ្ជិត្វាវ និព្ពាយនកាទីហិ អធិមត្តតា វិយ សមុទ្ទំ បត្វា និព្ពាយនកតោ អនធិមត្តតា វិយ ច អន្តរា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីហិ ឧទ្ធំសោតតោ ច អធិមត្តានធិមត្តតា. តេ ឯវ ហិ អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោតិ. តតោ មហន្តតរេតិ វចនំ តិណកដ្ឋឈាបនសមត្ថបប្បដិកាទស្សនត្ថំ, ន អធិមត្ត នាធិមត្តទស្សនត្ថន្តិ.

នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយាតិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិកំ ហេតុបញ្ចកំ នោ ច អស្ស, វិញ្ញាណាទិកំ ឥទំ ផលបញ្ចកំ វត្តមានំ នោ ច មេ សិយាតិ អត្ថោ. តេន អតីតភវសំសិទ្ធិតោ ទុក្ខសមុទយតោ ឥមស្ស ទុក្ខស្ស បវត្តិទស្សនតោ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន ខន្ធានំ ឧទយទស្សនបដិបត្តិ វុត្តា ហោតិ. ន ភវិស្សតិ, ន មេ ភវិស្សតីតិ យទិ ឯតរហិ ហេតុបញ្ចកំ ន ភវិស្សតិ, អនាគតេ ផលបញ្ចកំ ន មេ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ឯតេន បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វយទស្សនបដិបត្តិ វុត្តា ហោតិ, ឯតរហិ អនាគតេ ច អត្តត្តនិយនិវារណវសេន សុញ្ញតាបដិបត្តិ វា ចតូហិបិ វុត្តា. យទត្ថីតិ យំ អត្ថិ. ភូតន្តិ សសភាវំ និព្ពត្តំ វា យថាទិដ្ឋឧទយព្ពយំ យថាទិដ្ឋសុញ្ញតំ វា ខន្ធបញ្ចកំ បរិកប្បិតឥត្ថិបុរិសសត្តាទិភាវរហិតំ នាមរូបមត្តន្តិ អត្ថោ. វិវដ្ដានុបស្សនាយ វិវដ្ដមានសោ តំ ភូតំ បជហាមីតិ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ, សង្ខារុបេក្ខាញាណេន ឧបេក្ខកោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភវេ ន រជ្ជតិ, សម្ភវេ ន រជ្ជតីតិ អវិសិដ្ឋេ វិសិដ្ឋេ ច ភវេ ន រជ្ជតីតិ កេចិ វទន្តិ. បច្ចុប្បន្នោ បន ភវោ ភវោ, អនាគតោ ជាតិយា គហណេន គហិតោ សម្ភវោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា ភវោតិ ភូតមេវ វុច្ចតិ, សម្ភវោ តទាហារោ, តស្មិំ ទ្វយេ ន រជ្ជតីតិ សេក្ខបដិបត្តិំ ទស្សេតិ. ភូតេ ហិ សសម្ភវេ ច វិរាគោ សេក្ខបដិបត្តិ. យថាហ ‘‘ភូតមិទន្តិ, ភន្តេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ, ភូតមិទន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ…បេ… ទិស្វា តទាហារសម្ភវស្ស និព្ពិទាយ…បេ… បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារនិរោធាយ យំ ភូតំ, តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ…បេ… ទិស្វា និរោធធម្មស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភន្តេ, សេក្ខោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៣១). អថុត្តរីតិ អថ ឯវំ អរជ្ជមានោ ឧត្តរិ សន្តំ បទំ និព្ពានំ អនុក្កមេន មគ្គបញ្ញាយ សម្មា បស្សតិ, តញ្ច ខ្វស្ស បទំ ន សព្ពេន សព្ពំ សច្ឆិកតំ ចតុត្ថមគ្គេនេវ សច្ឆិកាតព្ពស្ស តស្ស តេន អសច្ឆិកតត្តា.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.