ទុកនិទ្ទេសោ

ឧបាទាភាជនីយកថាវណ្ណនា

៥៩៦. អប្បរជក្ខាទិសត្តសមូហទស្សនំ ពុទ្ធចក្ខុ, ឆសុ អសាធារណញាណេសុ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពសង្ខតាសង្ខតទស្សនំ សមន្តចក្ខុ. ‘‘ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យំ បរិញ្ញាត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥) ឯវមាទិនា អាការេន បវត្តំ ញាណទស្សនំ ញាណចក្ខុ, តម្បិ បុរិមទ្វយមិវ កាមាវចរំ. ចតុសច្ចធម្មទស្សនំ ធម្មចក្ខុ. ឧបត្ថម្ភភូតា ចតុសមុដ្ឋានិករូបសន្តតិយោ សម្ភារា. សហ សម្ភារេហិ សសម្ភារំ, សម្ភារវន្តំ. សម្ភវោតិ អាបោធាតុមេវ សម្ភវសម្ភូតមាហ. សណ្ឋានន្តិ វណ្ណាយតនមេវ បរិមណ្ឌលាទិសណ្ឋានភូតំ. តេសំ បន វិសុំ វចនំ តថាភូតានំ អតថាភូតានញ្ច អាបោធាតុវណ្ណាយតនានំ យថាវុត្តេ មំសបិណ្ឌេ វិជ្ជមានត្តា. ចុទ្ទសសម្ភារោ ហិ មំសបិណ្ឌោ. សម្ភវស្ស ចតុធាតុនិស្សិតេហិ សហ វុត្តស្ស ធាតុត្តយនិស្សិតតា យោជេតព្ពា. អាបោធាតុវណ្ណាយតនានមេវ វា សម្ភវសណ្ឋានាភាវា វិសុំ វុត្តាតិ ចតុធាតុនិស្សិតតា ច ន វិរុជ្ឈតិ. យំ មំសបិណ្ឌំ សេតាទិនា សញ្ជានន្តោ ន បសាទចក្ខុំ សញ្ជានាតិ, បត្ថិណ្ណតាទិវិសេសំ វត្តុកាមោ ‘‘បថវីបិ អត្ថី’’តិអាទិ វុត្តម្បិ វទតិ.

សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិទេសភូតេតិ ឯតេន អវសេសំ កណ្ហមណ្ឌលំ បដិក្ខិបតិ. ស្នេហមិវ សត្តក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា ឋិតាហេវ អត្តនោ និស្សយភូតាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ តំនិស្សិតេហិ ឯវ អាយុវណ្ណាទីហិ អនុបាលិតបរិវារិតំ តិសន្តតិរូបសមុដ្ឋាបកេហិ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ តិដ្ឋតិ. សត្តក្ខិបដលានំ ព្យាបនវចនេន ច អនេកកលាបគតភាវំ ចក្ខុស្ស ទស្សេតិ. បមាណតោ ឩកាសិរមត្តន្តិ ឩកាសិរមត្តេ បទេសេ បវត្តនតោ វុត្តំ. រូបានិ មនុបស្សតីតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អថ វា មនូតិ មច្ចោ. ឧបការភូតេហិ សង្គហិតោ. បរិយាយេនាតិ ចតុន្នំ បសាទោ តេសុ ឯកស្ស ទ្វិន្នញ្ចាតិបិ វត្តុំ យុត្តោ សមានធនានំ ធនំ វិយាតិ ឯតេន បរិយាយេន. សរីរំ រូបក្ខន្ធោ ឯវ. បដិឃដ្ដនមេវ និឃំសោ បដិឃដ្ដនានិឃំសោ. រូបាភិមុខភាវេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយភាវាបត្តិសង្ខាតោ បដិឃដ្ដនតោ ជាតោ វា និឃំសោ បដិឃដ្ដនានិឃំសោ.

បរិកប្បវចនំ ‘‘សចេ អាបាថំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ ហេតុកិរិយំ, ‘‘បស្សេយ្យា’’តិ ផលកិរិយញ្ច បរិកប្បេត្វា តេន បរិកប្បេន វចនំ. ឯត្ថ ច ហេតុកិរិយា អនេកត្តា អវុត្តាបិ វិញ្ញាយតីតិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘បស្សេ វា’’តិ ឥមិនា វចនេន តីសុបិ កាលេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយភាវំ អនុបគច្ឆន្តំ ចក្ខុំ សង្គណ្ហាតិ. ទស្សនេ បរិណាយកភាវោ ទស្សនបរិណាយកដ្ឋោ. យថា ហិ ឥស្សរោ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ករោថា’’តិ វទន្តោ តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចេ សបុរិសេ បរិណាយតិ បវត្តយតិ, ឯវមិទម្បិ ចក្ខុសម្ផស្សាទីនំ និស្សយភាវេន តេ ធម្មេ ទស្សនកិច្ចេ អាណាបេន្តំ វិយ បរិណាយតីតិ ចក្ខូតិ វុច្ចតិ. ចក្ខតីតិ ហិ ចក្ខុ, យថាវុត្តេន នយេន អាចិក្ខតិ បរិណាយតីតិ អត្ថោ. អថ វា សមវិសមានិ រូបានិ ចក្ខតិ អាចិក្ខតិ, បកាសេតីតិ វា ចក្ខុ. សញ្ជាយន្តិ ឯត្ថាតិ សញ្ជាតិ. កេ សញ្ជាយន្តិ? ផស្សាទីនិ. តថា សមោសរណំ. ចក្ខុសម្ផស្សាទីនំ អត្តនោ តិក្ខមន្ទភាវានុបវត្តនេន ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ. និច្ចំ ធុវំ អត្តាតិ គហិតស្សបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន. វឡញ្ជន្តិ បវិសន្តិ ឯតេនាតិ វឡញ្ជនំ, តំទ្វារិកានំ ផស្សាទីនំ វឡញ្ជនដ្ឋេន.

៥៩៧. បុព្ពេ វុត្តោ បរិកប្បោ ឯវ វិកប្បនត្ថោ. ឃដ្ដយមានមេវាតិ បសាទស្ស អភិមុខភាវវិសេសំ គច្ឆន្តមេវ.

៥៩៩. រូបំ អារព្ភ ចក្ខុសម្ផស្សាទីនំ ឧប្បត្តិវចនេនេវ តេសំ តំទ្វារិកានំ អញ្ញេសញ្ច រូបំ អារព្ភ ឧប្បត្តិ វុត្តា ហោតិ. យថា ច តេសំ រូបំ បច្ចយោ ហោតិ, តេន បច្ចយេន ឧប្បត្តិ វុត្តា ហោតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុបសាទវត្ថុកានំ ផស្សាទីនន្តិ ឥមិនា វចនេន តទាលម្ពនរូបារម្មណតាយ តំសទិសានំ មនោធាតុអាទីនញ្ច បុរេជាតបច្ចយេន ឧប្បត្តិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. យត្ថ បន វិសេសោ អត្ថិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុទ្វារជវនវីថិបរិយាបន្នាន’’ន្តិអាទិមាហ. តានិ ហិ រូបំ គរុំ កត្វា បវត្តមានស្សាទនាភិនន្ទនភូតានិ តំសម្បយុត្តានិ ច អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញានិ អារម្មណបុរេជាតេនេវាតិ ឯវំ ‘‘អារព្ភា’’តិ វចនំ អារម្មណបច្ចយតោ អញ្ញបច្ចយភាវស្សបិ ទីបកំ, អារម្មណវចនំ អារម្មណបច្ចយភាវស្សេវាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

៦០០. សុណាតីតិ សោតវិញ្ញាណស្ស និស្សយភាវេន សុណាតិ. ជិវ្ហាសទ្ទេន វិញ្ញាយមានា កិរិយា សាយនន្តិ កត្វា ‘‘សាយនដ្ឋេនា’’តិ អាហ. កុច្ឆិតានំ ទុក្ខសម្បយុត្តផស្សាទីនំ អាយោតិ កាយោ, ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខានំ វា. កាយាយតនស្ស ព្យាបិតាយ ចក្ខុបសាទេ កាយបសាទភាវោបិ អត្ថិ, តេន ចក្ខុបសាទស្ស អនុវិទ្ធត្តា នោ ព្យាបិតា ច ន សិយា, វុត្តា ច សា. តស្មា ចក្ខុបសាទស្ស ផោដ្ឋព្ពាវភាសនំ កាយបសាទស្ស ច រូបាវភាសនំ អាបន្នន្តិ លក្ខណសម្មិស្សតំ ចោទេតិ. ចក្ខុកាយានំ អញ្ញនិស្សយត្តា កលាបន្តរគតតាយ ‘‘អញ្ញស្ស អញ្ញត្ថ អភាវតោ’’តិ អាហ. រូបរសាទិនិទស្សនំ សមាននិស្សយានញ្ច អញ្ញមញ្ញសភាវានុបគមេន អញ្ញមញ្ញស្មិំ អភាវោ, កោ បន វាទោ អសមាននិស្សយានន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ.

រូបាភិឃាតារហោ ច សោ ភូតប្បសាទោ ចាតិ រូបាភិឃាតារហភូតប្បសាទោ. ឯវំលក្ខណំ ចក្ខុ. រូបាភិឃាតោតិ ច រូបេ, រូបស្ស វា អភិឃាតោតិ អត្ថោ. បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណាយតនត្តភាវនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស និទានភូតា កាមតណ្ហា រូបតណ្ហា ច តទាយតនិកភវបត្ថនាភាវតោ ទដ្ឋុកាមតាទិវោហារំ អរហតីតិ ទុតិយោ នយោ សព្ពត្ថ វុត្តោ. តត្ថ ទដ្ឋុកាមតានិទានំ កម្មំ សមុដ្ឋានមេតេសន្តិ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានានិ, ឯវំវិធានំ ភូតានំ បសាទលក្ខណំ ចក្ខុ, ឯវំវិធោ វា ភូតប្បសាទោ ទដ្ឋុកាមតានិ…បេ… បសាទោ. ឯវំលក្ខណំ ចក្ខុ. រូបេសុ បុគ្គលស្ស វា វិញ្ញាណស្ស វា អាវិញ្ឆនរសំ.

កាយោ សព្ពេសន្តិ កោ ឯត្ថ វិសេសោ, ននុ តេជាទិអធិកានញ្ច ភូតានំ បសាទា សព្ពេសំយេវាតិ? សច្ចមេតំ, ឥទំ បន ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ វចនំ ‘‘សមានាន’’ន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ អនុវត្តមានស្ស ឯកទេសាធិកភាវស្ស និវារណវសេន វុត្តត្តា. តេជាទីនន្តិ បទីបសង្ខាតស្ស តេជស្ស ឱភាសេន វាយុស្ស សទ្ទេន បថវិយា គន្ធេន ខេឡសង្ខាតស្ស ឧទកស្ស រសេនាតិ បុរិមវាទេ បច្ឆិមវាទេ ច យថាយោគំ តំតំភូតគុណេហិ អនុគ្គយ្ហភាវតោ រូបាទិគ្គហណេ ឧបករិតព្ពតោតិ អត្ថោ. រូបាទីនំ អធិកភាវទស្សនតោតិ អគ្គិម្ហិ រូបស្ស បភស្សរស្ស វាយុម្ហិ សទ្ទស្ស សភាវេន សុយ្យមានស្ស បថវិយា សុរភិអាទិនោ គន្ធស្ស អាបេ ច រសស្ស មធុរស្ស វិសេសយុត្តានំ ទស្សនតោ ‘‘រូបាទយោ តេសំ គុណា’’តិ បឋមវាទី អាហ. តស្សេវ ច ‘‘ឥច្ឆេយ្យាមា’’តិអាទិនា ឧត្តរមាហ. ឥមិនាវុបាយេន ទុតិយវាទិស្សបិ និគ្គហោ ហោតីតិ.

អថ វា រូបាទិវិសេសគុណេហិ តេជអាកាសបថវីអាបវាយូហិ ចក្ខាទីនិ កតានីតិ វទន្តស្ស កណាទស្ស វាទំ តតិយំ ឧទ្ធរិត្វា តំ និគ្គហេតុំ ‘‘អថាបិ វទេយ្យុ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាសវេ ឧបលព្ភមានោបិ គន្ធោ បថវិយា អាបោសំយុត្តាយ កប្បាសតោ វិសទិសាយាតិ ន កប្បាសគន្ធស្ស អធិកភាវាបត្តីតិ ចេ? ន, អនភិភូតត្តា. អាសវេហិ ឧទកសំយុត្តា បថវី ឧទកេន អភិភូតា, ន កប្បាសបថវីតិ តស្សាយេវ អធិកេន គន្ធេន ភវិតព្ពន្តិ. ឧណ្ហោទកសញ្ញុត្តោ ច អគ្គិ ឧបលព្ភនីយោ មហន្តោតិ កត្វា តស្ស ផស្សោ វិយ វណ្ណោបិ បភស្សរោ ឧបលព្ភិតព្ពោតិ ឧណ្ហោទកវណ្ណតោ អគ្គិនា អនភិសម្ពន្ធស្ស សីតុទកស្ស វណ្ណោ បរិហាយេថ. តស្មាតិ ឯតស្សុភយស្ស អភាវា. តទភាវេន ហិ រូបាទីនំ តេជាទិវិសេសគុណតា និវត្តិតា, តំនិវត្តនេន ‘‘តេជាទីនំ គុណេហិ រូបាទីហិ អនុគ្គយ្ហភាវតោ’’តិ ឥទំ ការណំ និវត្តិតន្តិ. ឯវំ បរម្បរាយ ឧភយាភាវោ វិសេសកប្បនប្បហានស្ស ការណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្មា បហាយេថេត’’ន្តិអាទិ. ឯកកលាបេបិ រូបរសាទយោ វិសទិសា, កោ បន វាទោ នានាកលាបេ ចក្ខាទយោ ភូតវិសេសាភាវេបីតិ ទស្សេតុំ រូបរសាទិនិទស្សនំ វុត្តំ.

យទិ ភូតវិសេសោ នត្ថិ, កិំ បន ចក្ខាទិវិសេសស្ស ការណន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ អញ្ញមញ្ញស្សា’’តិអាទិមាហ. ឯកម្បិ កម្មំ បញ្ចាយតនិកត្តភាវបត្ថនានិប្ផន្នំ ចក្ខាទីនំ វិសេសហេតុត្តា ‘‘អញ្ញមញ្ញស្ស អសាធារណ’’ន្តិ ច ‘‘កម្មវិសេសោ’’តិ ច វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ តំ យេន វិសេសេន ចក្ខុស្ស បច្ចយោ, តេនេវ សោតស្ស ហោតិ ឥន្ទ្រិយន្តរាភាវប្បត្តិតោ. ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ មហគ្គតា ឯកា ចេតនា កដត្តារូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១២.៧៨) វចនេន បដិសន្ធិក្ខណេ វិជ្ជមានានំ សព្ពេសំ កដត្តារូបានំ ឯកា ចេតនា កម្មបច្ចយោ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ. នានាចេតនាយ ហិ តទា ឥន្ទ្រិយុប្បត្តិយំ សតិ បរិត្តេន ច មហគ្គតេន ច កម្មុនា និព្ពត្តិតំ កដត្តារូបំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ន ចេកា បដិសន្ធិ អនេកកម្មនិព្ពត្តា ហោតីតិ សិទ្ធមេកេន កម្មេន អនេកិន្ទ្រិយុប្បត្តិ ហោតីតិ. អនល្លីនោ និស្សយោ ឯតស្សាតិ អនល្លីននិស្សយោ, រូបសទ្ទសង្ខាតោ វិសយោ. គន្ធរសានំ និស្សយា ឃានជិវ្ហានិស្សយេ អល្លីយន្តីតិ តេ និស្សយវសេន អល្លីនា, ផោដ្ឋព្ពំ សយំ កាយនិស្សយអល្លីនំ ភូតត្តយត្តា. ទូរេ…បេ… សម្បត្តោ ឯវ នាម បដិឃដ្ដននិឃំសជនកតោតិ អធិប្បាយោ. សទ្ទោ បន ធាតុបរម្បរាយ វាយុ វិយ អាគន្ត្វា និស្សយវសេន សោតនិស្សយេ អល្លីយិត្វា សោតំ ឃដ្ដេត្វា វវត្ថានំ គច្ឆន្តោ សណិកំ វវត្ថានំ គច្ឆតីតិ វុត្តោ. ឯវំ បន សតិចិត្តសមុដ្ឋានំ សទ្ទាយតនំ សោតវិញ្ញាណស្ស កទាចិបិ អារម្មណបច្ចយោ ន សិយា. ន ហិ ពហិទ្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានុប្បត្តិ ឧបបជ្ជតីតិ.

ចិរេន សុយ្យេយ្យាតិ កស្មា ឯតំ វុត្តំ, ននុ ទូរេ ឋិតេហិ រជកាទិសទ្ទា ចិរេន សុយ្យន្តីតិ? ន, ទូរាសន្នានំ យថាបាកដេ សទ្ទេ គហណវិសេសតោ. យថា ហិ ទូរាសន្នានំ វចនសទ្ទេ យថា បាកដីភូតេ គហណវិសេសតោ អាការវិសេសានំ អគ្គហណំ គហណញ្ច ហោតិ, ឯវំ រជកាទិសទ្ទេបិ អាសន្នស្ស អាទិតោ បភុតិ យាវាវសានា កមេន បាកដីភូតេ ទូរស្ស ចាវសានេ មជ្ឈេ វា បិណ្ឌវសេន បវត្តិបាកដីភូតេ និច្ឆយគហណានំ សោតវិញ្ញាណវីថិយា បរតោ បវត្តានំ វិសេសតោ លហុកំ សុតោ ចិរេន សុតោតិ អភិមានោ ហោតិ. សោ បន សទ្ទោ យត្ថ ឧប្បន្នោ, តំ និស្សិតោវ អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេ សោតស្ស អាបាថមាគច្ឆតិ. ទូរេ ឋិតោ បន សទ្ទោ អញ្ញត្ថ បដិឃោសុប្បត្តិយា ភាជនាទិចលនស្ស ច អយោកន្តោ វិយ អយោចលនស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. យថា វា ឃណ្ដាភិឃាតានុជានិ ភូតានិ អនុរវស្ស និស្សយភូតានិ ឃដ្ដនសភាវានិ, ឯវំ ឃដ្ដនានុជានិ យាវ សោតប្បសាទា ឧប្បត្តិវសេន អាគតានិ ភូតានិ ឃដ្ដនសភាវានេវាតិ តំនិស្សិតោ សទ្ទោ និស្សយវសេន ធាតុបរម្បរាយ ឃដ្ដេត្វា សណិកំ វវត្ថានំ គច្ឆតីតិ វុត្តោ. អសុកទិសាយ នាមាតិ ន បញ្ញាយេយ្យ. កស្មា? សោតប្បទេសស្សេវ សទ្ទស្ស គហណតោ.

វិសមេ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វិសមជ្ឈាសយោ, អជ្ឈាសយរហិតម្បិ ចក្ខុ វិសមនិន្នត្តា វិសមជ្ឈាសយំ វិយ ហោតីតិ ‘‘វិសមជ្ឈាសយ’’ន្តិ វុត្តំ. ចក្ខុមតោ វា បុគ្គលស្ស អជ្ឈាសយវសេន ចក្ខុ ‘‘វិសមជ្ឈាសយ’’ន្តិ វុត្តំ.

កណ្ណកូបឆិទ្ទេយេវ បវត្តនតោ អារម្មណគ្គហណហេតុតោ ច តត្ថេវ ‘‘អជ្ឈាសយំ ករោតី’’តិ វុត្តំ. តស្ស សោតស្ស សោតវិញ្ញាណនិស្សយភាវេន សទ្ទសវនេ. អជដាកាសោបិ វដ្ដតីតិ ឯតស្ស អដ្ឋកថាធិប្បាយេន អត្ថំ វទន្តោ ‘‘អន្តោលេណស្មិ’’ន្តិអាទិមាហ. អត្តនោ អធិប្បាយេន វទន្តោ ‘‘កិំ ឯតាយ ធម្មតាយា’’តិអាទិមវោច.

វាតូបនិស្សយោ គន្ធោ គោចរោ ឯតស្សាតិ វាតូបនិស្សយគន្ធគោចរំ. ឯត្ថ ច គន្ធគ្គហណស្ស វាតោ ឧបនិស្សយោ, តព្ពោហារេន បន គន្ធោ ‘‘វាតូបនិស្សយោ’’តិ វុត្តោ. អថ វា វាតោ ឯវ ឧបនិស្សយោ វាតូបនិស្សយោ. កស្សាតិ? ឃានវិញ្ញាណស្ស. សោ សហការីបច្ចយន្តរភូតោ ឯតស្ស អត្ថីតិ វាតូបនិស្សយោ, គន្ធោ បច្ចយោ.

អាបោ ច សហការីបច្ចយន្តរភូតោ ខេឡាទិកោ. តថា បថវី. គហេតព្ពស្ស ហិ ផោដ្ឋព្ពស្ស ឧប្បីឡិយមានស្ស អាធារភូតា បថវី កាយស្ស ច ផោដ្ឋព្ពេន ឧប្បីឡិយមានស្ស និស្សយភូតានំ អាធារភូតា សព្ពទា ផោដ្ឋព្ពគហណស្ស ឧបនិស្សយោតិ. ឧប្បីឡនេន បន វិនា ផោដ្ឋព្ពគហណេ កាយាយតនស្ស និស្សយភូតា បថវី ឧបនិស្សយោតិ ទដ្ឋព្ពា. សព្ពទាបិ ច តស្សា ឧបនិស្សយភាវោ យុត្តោ ឯវ.

បញ្ចវណ្ណានន្តិ វចនំ តទាធារានំ សុត្តានំ នានត្តទស្សនត្ថំ. បញ្ចប្បការា បញ្ចវណ្ណា. ឯកន្តតោតិ ឥទំ សព្ពទា ឧប្បីឡនេន វិនិព្ភុជ្ជិតុំ អសក្កុណេយ្យានំ កលាបន្តររូបានំ សព្ភាវា តេសំ និវត្តនត្ថំ វុត្តំ. ន ហិ តានិ ឯកន្តេន អវិនិភុត្តានិ កលាបន្តរគតត្តាតិ.

៦១៦. វណ្ណនិភាតិ រូបាយតនមេវ និទ្ទិដ្ឋន្តិ តទេវ អបេក្ខិត្វា ‘‘សនិទស្សន’’ន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ កតោ. តស្មាតិ និប្បរិយាយរូបានំ នីលាទីនំ ផុសិត្វា អជានិតព្ពតោ ទីឃាទីនញ្ច ផុសិត្វា ជានិតព្ពតោ ន និប្បរិយាយេន ទីឃំ រូបាយតនំ. តំ តំ និស្សាយាតិ ទីឃាទិសន្និវេសំ ភូតសមុទាយំ និស្សាយ. តថា តថា ឋិតន្តិ ទីឃាទិសន្និវេសេន ឋិតំ វណ្ណសមុទាយភូតំ រូបាយតនមេវ ទីឃាទិវោហារេន ភាសិតំ. អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នំ ឯកស្មិំ ឥតរស្ស អភាវា. វិសយគោចរានំ វិសេសោ អនញ្ញត្ថភាវោ តព្ពហុលចារិតា ច ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស.

៦២០. ភេរិសទ្ទាទីនញ្ច វាទិតសទ្ទត្តា ‘‘វុត្តាវសេសាន’’ន្តិ អាហ. អមនុស្សវចនេន ន មនុស្សេហិ អញ្ញេ បាណិនោ ឯវ គហិតា, អថ ខោ កដ្ឋាទយោបីតិ អធិប្បាយេន ‘‘សេសោ សព្ពោបី’’តិ អាហ. ឯវំ សន្តេបិ វត្ថុវិសេសកិត្តនវសេន បាឡិយំ អនាគតោ តថា កិត្តេតព្ពោ យេ វា បនាតិ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

៦២៤. វិស្សគន្ធោតិ វិរូបោ មំសាទិគន្ធោ. លម្ពិលន្តិ មធុរម្ពិលំ.

៦៣២. សញ្ជានន្តិ ឯតេនាតិ សញ្ជាននំ, ឧបលក្ខណំ. សកេន សកេន កម្មចិត្តាទិនា បច្ចយេន សមុដ្ឋិតានិបិ ឥត្ថិលិង្គាទីនិ ឥន្ទ្រិយសហិតេ សរីរេ ឧប្បជ្ជមានានិ តំតទាការានិ ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ‘‘ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ច សមុដ្ឋហន្តី’’តិ វុត្តានិ. ឥត្ថិលិង្គាទីសុ ឯវ ច អធិបតិភាវា ឯតស្ស ឥន្ទ្រិយតា វុត្តា, ឥន្ទ្រិយសហិតេ សន្តានេ ឥត្ថិលិង្គាទិអាការរូបបច្ចយានំ អញ្ញថា អនុប្បាទនតោ ឥត្ថិគ្គហណស្ស ច តេសំ រូបានំ បច្ចយភាវតោ. យស្មា បន ភាវទសកេបិ រូបានំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ន ជនកំ, នាបិ អនុបាលកំ ឧបត្ថម្ភកំ វា, ន ច អញ្ញកលាបរូបានំ, តស្មា តំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ វិយ សកលាបរូបានំ អាហារោ វិយ វា កលាបន្តររូបានញ្ច ឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតបច្ចយោតិ ន វុត្តំ. ឯស នយោ បុរិសិន្ទ្រិយេបិ. លិង្គាទិអាការេសុ រូបេសុ រូបាយតនស្ស ចក្ខុវិញ្ញេយ្យត្តា លិង្គាទីនំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យតា វុត្តា.

៦៣៣. ឧភយម្បិ…បេ… កុសលេន បតិដ្ឋាតីតិ សុគតិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទុគ្គតិយញ្ហិ បដិសន្ធិ អកុសលេនេវាតិ តទា ឧប្បជ្ជមានោ ភាវោបិ អកុសលេនេវ ភវេយ្យ, បដិសន្ធិយំ វិយ បវត្តេបីតិ. តយិទំ ទ្វយំ យស្មា សន្តានេ សហ ន បវត្តតិ ‘‘យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ’’តិអាទិវចនតោ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៨), តស្មា ឧភតោព្យញ្ជនកស្សបិ ឯកមេវិន្ទ្រិយំ ហោតីតិ វុត្តំ.

៦៣៥. ឯកន្តំ កាយវិញ្ញត្តិយំ កាយវោហារស្ស បវត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘កាយេន សំវរោ សាធូ’’តិ (ធ. ប. ៣៦១; សំ. និ. ១.១១៦) សាធកសុត្តំ អាហដំ. ភាវស្ស គមនំ បកាសនំ ចោបនំ. ថម្ភនាតិ វាយោធាតុអធិកានំ ភូតានំ ថម្ភនាការោ វិញ្ញត្តីតិ អត្ថោ. ឧទ្ធង្គមវាតាទយោ វិយ ហិ យោ វាតាធិកោ កលាបោ, តត្ថ ភូតានំ វិញ្ញត្តិអាការតា ហោតីតិ. តេនេវ ‘‘កាយំ ថម្ភេត្វា ថទ្ធំ ករោតីតិ ថម្ភនា’’តិ វាយោធាតុកិច្ចវសេន វិញ្ញត្តិ វុត្តា. តតោ ឯវ ច ‘‘វាយោធាតុយា អាការោ កាយវិញ្ញត្តី’’តិ ច វត្តុំ វដ្ដតិ, តថា ‘‘បថវីធាតុយា វចីវិញ្ញត្តី’’តិ បថវីធាតុអធិកភូតវិការតោ.

៦៣៦. បភេទគតា វាចា ឯវាតិ តិស្ស ផុស្សាតិ បភេទគតា. អថ វា វចីសង្ខារេហិ វិតក្កវិចារេហិ បរិគ្គហិតា សវនវិសយភាវំ អនុបនីតតាយ អភិន្នា តព្ភាវំ នីយមានា វាចា ‘‘វចីភេទោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥរិយាបថម្បិ ឧបត្ថម្ភេន្តីតិ យថាបវត្តំ ឥរិយាបថំ ឧបត្ថម្ភេន្តិ. យថា ហិ អព្ពោកិណ្ណេ ភវង្គេ វត្តមានេ អង្គានិ ឱសីទន្តិ បវិដ្ឋានិ វិយ ហោន្តិ, ន ឯវំ ‘‘ទ្វត្តិំស ឆព្ពីសា’’តិ វុត្តេសុ ជាគរណចិត្តេសុ វត្តមានេសុ. តេសុ បន វត្តមានេសុ អង្គានិ ឧបត្ថទ្ធានិ យថាបវត្តិរិយាបថភាវេនេវ បវត្តន្តីតិ. ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ, ‘‘កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, រូបាវចរេ អរូបាវចរេ បច្ឆិមភវិកានំ, យេ ច រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ចវន្តានំ តេសំ វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈិស្សតិ, នោ ច តេសំ កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.៨៨) បន វចនតោ អញ្ញេសម្បិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ រូបសមុដ្ឋាបកចិត្តស្ស គព្ភគមនាទិវិនិពទ្ធាភាវេន កាយសង្ខារាសមុដ្ឋាបនំ អត្ថិ, ន ច យុត្តំ ‘‘ចុតោ ច ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ចស្ស បវត្តតី’’តិ, នាបិ ‘‘ចុតិចិត្តំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ បាឡិ អត្ថីតិ.

៦៣៧. ន កស្សតីតិ ន វិលេខិយតិ. គតន្តិ វិញ្ញាតំ. អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហីតិ យស្មិំ កលាបេ ភូតានំ បរិច្ឆេទោ, តេហេវ អសម្ផុដ្ឋំ. វិជ្ជមានេបិ ហិ កលាបន្តរភូតានំ កលាបន្តរភូតសម្ផុដ្ឋភាវេ តំតំភូតវិវិត្តតា រូបបរិយន្តោ អាកាសោតិ យេសំ យោ បរិច្ឆេទោ, តេហិ សោ អសម្ផុដ្ឋោវ, អញ្ញថា បរិច្ឆិន្នភាវោ ន សិយា តេសំ ភូតានំ ព្យាបិតភាវាបត្តិតោ. អព្យាបិតា ហិ អសម្ផុដ្ឋតាតិ.

៦៣៨. លហុតាទីនំ អញ្ញមញ្ញាវិជហនេន ទុព្ពិញ្ញេយ្យនានត្តតា វុត្តាតិ តំតំវិការាធិករូបេហិ តំតំនានត្តប្បកាសនត្ថំ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិមាហ. យថាវុត្តា ច បច្ចយា តំតំវិការស្ស វិសេសបច្ចយភាវតោ វុត្តា, អវិសេសេន បន សព្ពេ សព្ពេសំ បច្ចយាតិ.

៦៤១. អាទិតោ ចយោ អាចយោ, បឋមុប្បត្តិ. ឧបរិ ចយោ ឧបចយោ. បពន្ធោ សន្តតិ. តត្ថ ឧទ្ទេសេ អវុត្តោបិ អាចយោ ឧបចយសទ្ទេនេវ វិញ្ញាយតីតិ ‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ បុនប្បុនំ និព្ពត្តមានានំ, សោវ រូបស្ស ឧបចយោ’’តិ អាហ. បាឡិយំ បន ឧប-សទ្ទោ បឋមត្ថោ ឧបរិអត្ថោ ច ហោតីតិ ‘‘អាទិចយោ ឧបចយោ, ឧបរិចយោ សន្តតី’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ. អញ្ញថា ហិ អាចយសង្ខាតស្ស បឋមុប្បាទស្ស អវុត្តតា អាបជ្ជេយ្យ.

ឯវន្តិ ‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ’’តិអាទិនិទ្ទេសេន កិំ កថិតំ ហោតិ? អាយតនេន អាចយោ កថិតោ. អាចយូបចយសន្តតិយោ ហិ និព្ពត្តិភាវេន អាចយោ ឯវាតិ អាយតនេហិ អាចយាទីនំ បកាសិតត្តា តេហិ អាចយោ កថិតោ. អាយតនានំ អាចយាទិវចនេនេវ អាចយសភាវានិ ឧប្បាទធម្មានិ អាយតនានីតិ អាចយេន តំបកតិកានិ អាយតនានិ កថិតានិ. លក្ខណញ្ហិ ឧប្បាទោ, ន រូបរូបន្តិ. តេនេវាធិប្បាយេនាហ ‘‘អាយតនមេវ កថិត’’ន្តិ. អាចយញ្ហិ លក្ខណំ កថយន្តេន តំលក្ខណានិ អាយតនានេវ កថិតានិ ហោន្តីតិ. ឯវម្បិ កិំ កថិតំ ហោតីតិ អាយតនាចយេហិ អាចយាយតនេហិ អាចយមេវ អាយតនមេវ កថេន្តេន ឧទ្ទេសេ និទ្ទេសេ ច អាចយោតិ ឥទមេវ អវត្វា ឧបចយសន្តតិយោ ឧទ្ទិសិត្វា តេសំ វិភជនវសេន អាយតនេន អាចយកថនាទិនា កិំ កថិតំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អាចយោតិ ឧបចយមាហ, ឧបចយោតិ ច សន្តតិំ. តទេវុភយំ យថាក្កមំ វិវរន្តោ ‘‘និព្ពត្តិ វឌ្ឍិ កថិតា’’តិ អាហ. ឧបចយសន្តតិយោ ហិ អត្ថតោ ឯកត្តា អាចយោវាតិ តទុទ្ទេសវិភជនវសេន អាយតនេន អាចយកថនាទិនា និព្ពត្តិវឌ្ឍិអាការនានត្តំ អាចយស្ស កថិតន្តិ អត្ថោ. ឥមមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘អត្ថតោ ហី’’តិអាទិមាហ. យស្មា ច ឧភយម្បិ ឯតំ ជាតិរូបស្សេវាធិវចនំ, តស្មា ជាតិរូបស្ស លក្ខណាទិវិសេសេសុ អាចយាទីសុ បវត្តិអាទីសុ ច អាចយាទិលក្ខណាទិកោ ឧបចយោ, បវត្តិអាទិលក្ខណាទិកា សន្តតីតិ វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ.

៦៤៣. បកតិនិទ្ទេសាតិ ផលវិបច្ចនបកតិយា និទ្ទេសា, ជរាយ បាបុណិតព្ពំ ផលមេវ វា បកតិ. ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរាតិ កលលកាលតោ បភុតិ បុរិមរូបានំ ជរាបត្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានិ បច្ឆិមរូបានិ បរិបក្ករូបានុរូបានិ បរិណតបរិណតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អនុក្កមេន សុបរិណតរូបបរិបាកកាលេ ឧប្បជ្ជមានានិ ខណ្ឌិច្ចាទិសភាវានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តានិ ឧទកាទិមគ្គេសុ តិណរុក្ខសំភគ្គតាទយោ វិយ បរិបាកគតមគ្គសង្ខាតេសុ បរិបក្ករូបេសុ ឧប្បន្នានិ ជរាយ គតមគ្គោឥច្ចេវ វុត្តានិ, ន ជរាតិ. អវិញ្ញាយមានន្តរជរា អវីចិជរា. មរណេ ឧបនយនរសា.

៦៤៤. តំ បត្វាតិ តំ អត្តនោ ឯវ ខយវយសង្ខាតំ សភាវំ បត្វា រូបំ ខីយតិ វេតិ ភិជ្ជតិ. បោថេត្វា បាតិតស្ស ទុព្ពលតា បរាធីនតា សយនបរាយណតា ច ហោតិ, តថា ជរាភិភូតស្សាតិ បោថកសទិសី ជរា.

៦៤៥. កត្តព្ពតោតិ កត្តព្ពសភាវតោ. វិសាណាទីនំ តរច្ឆខេឡតេមិតានំ បាសាណានំ វិយ ថទ្ធភាវាភាវតោ អហិវិច្ឆិកានំ វិយ សវិសត្តាភាវតោ ច សុខុមតា វុត្តា. ឱជាលក្ខណោតិ ឯត្ថ អង្គមង្គានុសារិនោ រសស្ស សារោ ឧបត្ថម្ភពលការោ ភូតនិស្សិតោ ឯកោ វិសេសោ ឱជាតិ.

ឧបាទាភាជនីយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នោឧបាទាភាជនីយកថាវណ្ណនា

៦៤៦. ន ឧបាទិយតេវាតិ ន និស្សយតិ ឯវ, កិន្តុ និស្សយតិ ច និស្សីយតិ ចាតិ អត្ថោ.

៦៤៧. បុរិមា បនាតិ បញ្ចវិធសង្គហេ បថវីធាតុអាបោធាតុតេជោធាតុវាយោធាតូនំ បុរិមុទ្ទេសវសេន វុត្តំ. ផោដ្ឋព្ពាយតននិទ្ទេសេ វា វុត្តានំ បថវីធាតុអាទីនំ បុរិមា ឧទ្ទេសេ វុត្តា អាបោធាតូតិ អធិប្បាយោ, វុត្តស្ស វា ផោដ្ឋព្ពាយតនស្ស អតីតតាយ បច្ឆិមតា, អនាគតតាយ ច អាបោធាតុយា បុរិមតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. អាយូតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. កម្មជតេជំ ឧស្មា. យំ កិញ្ចិ ធាតុំ…បេ… ឯកប្បហារេន នុប្បជ្ជតីតិ ឯកស្មិំ ខណេ អនេកាសុ បថវីសុ អាបាថគតាសុ តាសុ តាសុ សហ នុប្បជ្ជតិ, តថា តេជវាយូសុ ចាតិ អត្ថោ. អនេកេសុ អារម្មណេសុ សន្និបតិតេសុ អាភុជិតវសេន អារម្មណបសាទាធិមត្តតាវសេន ច បឋមំ កត្ថចិ ឧប្បត្តិ ទស្សិតា, អញ្ញត្ថ ច បន ឧប្បត្តិ អត្ថិ ឯវ. សាយំ អារម្មណតោ អារម្មណន្តរសង្កន្តិ យេន ឧបាយេន ហោតិ, តស្ស វិជាននត្ថំ បុច្ឆតិ ‘‘កថំ បន ចិត្តស្ស អារម្មណតោ សង្កន្តិ ហោតី’’តិ.

៦៥១. អយបិណ្ឌិអាទីសុ បថវីធាតុ តាទិសាយ អាបោធាតុយា អនាពទ្ធា សន្តី វិសរេយ្យ, តស្មា ‘‘តានិ អាបោធាតុ អាពន្ធិត្វា ពទ្ធានិ ករោតី’’តិ វុត្តំ. យថា ហិ យុត្តប្បមាណំ ឧទកំ បំសុចុណ្ណានិ អាពន្ធិត្វា មត្តិកាបិណ្ឌំ កត្វា ឋបេតិ, ឯវំ អយោបិណ្ឌិអាទីសុបិ តទនុរូបបច្ចយេហិ តត្ថេវ ឧប្បន្នា អាបោធាតុ តថា អាពន្ធិត្វា ឋបេតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

អផុសិត្វា បតិដ្ឋា ហោតីតិ អាបោធាតុយា អផោដ្ឋព្ពភាវតោ វុត្តំ, តថា ‘‘អផុសិត្វាវ អាពន្ធតី’’តិ. ន ហិ យថា ផោដ្ឋព្ពធាតូនំ ផោដ្ឋព្ពភាវេន អញ្ញមញ្ញនិស្សយតា, ឯវំ ផោដ្ឋព្ពាផោដ្ឋព្ពធាតូនំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អវិនិព្ភោគវុត្តីសុ ហិ ភូតេសុ អញ្ញមញ្ញនិស្សយតា អញ្ញមញ្ញបច្ចយភូតេសុ ន សក្កា និវារេតុំ, នាបិ សហជាតេសុ អវិនិព្ភោគតាយ ឯកីភូតេសុ ផុសនាផុសនានិ វិចារេតុំ យុត្តានីតិ. ន ឧណ្ហា ហុត្វា ឈាយតីតិ តេជោសភាវតំយេវ បដិក្ខិបតិ, ន សីតត្តំ អនុជានាតិ, តេជោសភាវបដិក្ខេបេនេវ ច សីតត្តញ្ច បដិក្ខិត្តំ ហោតិ. តេជោ ឯវ ហិ សីតំ ហិមបាតសមយាទីសុ សីតស្ស បរិបាចកតាទស្សនតោ, សីតុណ្ហានញ្ច អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខភាវតោ ឧណ្ហេន សហ ន សីតំ ភូតន្តរំ បវត្តតីតិ យុជ្ជតិ. ឧណ្ហកលាបេ បន សីតស្ស អប្បវត្តិ សីតកលាបេ ច ឧណ្ហស្ស ទ្វិន្នំ អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខត្តា តេជោវិសេសភាវេ យុជ្ជតីតិ. ភាវញ្ញថត្តន្តិ ខរានំ គុឡាទីនំ ទវតា មុទុតា រសាទីនញ្ច ទវានំ ខរតា បច្ចយវិសេសេហិ ឱមត្តាធិមត្តបថវីធាតុអាទិកានំ ឧប្បត្តិ. លក្ខណញ្ញថត្តំ កក្ខឡាទិលក្ខណវិជហនំ, តំ ឯតេសំ ន ហោតិ, ឱមត្តាធិមត្តតាសង្ខាតំ ភាវញ្ញថត្តំយេវ ហោតីតិ អត្ថោ.

៦៥២. អនុបាទិន្នាទីនំយេវាតិ ឯកន្តអនុបាទិន្នឯកន្តនចិត្តសមុដ្ឋានាទីនំ និទ្ទេសេសុ គហណេសុ គហិតាតិ អត្ថោ. យំ វា បនញ្ញម្បីតិ បន វចនេន បុរិមានម្បិ នកម្មស្សកតត្តាភាវាទិកំ ទីបេតិ. តា ហិ អនុបាទិន្នាទិនកម្មស្សកតត្តាទិវចនានំ សមានត្ថត្តា ឯកេន អវត្តព្ពត្តេ ឥតរេនបិ អវត្តព្ពា សិយុំ, វត្តព្ពត្តេ វា វត្តព្ពា. តស្មា ឯកន្តាកម្មជាទីស្វេវ គហេតព្ពត្តា តា អនេកន្តេសុ ន គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៦៦៦. ឯកន្ត …បេ… បញ្ញាយតិ តេសំ វិការត្តា, អនិប្ផន្នត្តា បន តស្ស ឧប្បាទោ ន កេនចិ សក្កា វត្តុន្តិ អធិប្បាយោ.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៦៦. បច្ឆិមបទស្សាតិ វិញ្ញាតបទស្ស. សព្ពមេវ ហិ រូបំ វិញ្ញាតន្តិ តស្ស អភិន្ទិតព្ពត្តា វិញ្ញាតតោ អញ្ញំ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតញ្ច ន ហោតីតិ បុច្ឆំ អកត្វាវ វិស្សជ្ជិតំ. ន ហិ សក្កា វិញ្ញាតតោ អញ្ញំ ‘‘កតមំ រូបំ ទិដ្ឋ’’ន្តិ បុច្ឆិតុន្តិ អធិប្បាយោ. យថា ហិ ទ្វីសុ ឧទ្ទិដ្ឋេសុ នោបាទតោ អញ្ញត្តំ សន្ធាយ ‘‘កតមំ តំ រូបំ ឧបាទា’’តិ បុច្ឆិតំ, ឯវំ ទិដ្ឋាទីសុ ចតូសុ ឧទ្ទិដ្ឋេសុ សុតាទីហិ តីហិបិ អញ្ញត្តំ សន្ធាយ ‘‘កតមំ តំ រូបំ ទិដ្ឋ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពំ សិយា, តទភាវោ ន បុច្ឆិតំ, ឯវំ សុតាទីសុបីតិ. ទស្សនាទិគ្គហណវិសេសតោ បន ទិដ្ឋាទីហិ អញ្ញស្ស វិញ្ញាតស្ស សព្ភាវតោ ច ចតុក្កោ វុត្តោ.

បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៦៩. តេជោភាវំ គតន្តិ សភាវេនេវ តេជោភាវំ បត្តន្តិ អត្ថោ. វុត្តស្សបិ អញ្ញេន បការេន សង្គហារហស្ស សង្គណ្ហនំ នយករណំ ឥធ ទដ្ឋព្ពំ, តយិទំ ‘‘វិញ្ញាត’’ន្តិ ចតុក្កបទេបិ យោជេតព្ពំ. ផោដ្ឋព្ពស្ស ភេទសព្ភាវោ អដ្ឋកេ នយោ.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

៩៧៥. នត្ថិ នីវរណាតិ វចនេន មិទ្ធស្សបិ នីវរណស្ស បហានំ វុត្តំ, ន ច រូបំ បហាតព្ពំ, ន ច រូបកាយគេលញ្ញំ មុនិនោ នត្ថីតិ សក្កា វត្តុំ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតិ, តមហំ អាយមិស្សាមី’’តិ (ម. និ. ២.២២) វចនតោ. សវិញ្ញាណកសទ្ទោតិ វិញ្ញាណេន បវត្តិតោ វចីឃោសាទិសទ្ទោ. ន ហិ ឯតានិ ជាយន្តីតិ បរិបច្ចមានស្ស រូបស្ស បរិបច្ចនំ ជរា, ខីយមានស្ស ខយោ អនិច្ចតាតិ រូបភាវមត្តានិ ឯតានិ, ន សយំ សភាវវន្តានីតិ សន្ធាយ វុត្តំ. តថា ជាយមានស្ស ជននំ ជាតិ, សា ច រូបភាវោវ, ន សយំ សភាវវតីតិ ‘‘ន បន បរមត្ថតោ ជាតិ ជាយតី’’តិ វុត្តំ.

តេសំ បច្ចយោ ឯតិស្សាតិ តប្បច្ចយា, តប្បច្ចយាយ ភាវោ តប្បច្ចយភាវោ, តប្បច្ចយភាវេន បវត្តោ វោហារោ តប្បច្ចយភាវវោហារោ, តំ លភតិ. អភិនិព្ពត្តិតធម្មក្ខណស្មិន្តិ អភិនិព្ពត្តិយមានធម្មក្ខណស្មិន្តិ អធិប្បាយោ. ន ហិ តទា តេ ធម្មា ន ជាយន្តីតិ ជាយមានភាវោវ ជាតីតិ យុត្តា តស្សា កម្មាទិសមុដ្ឋានតា តំនិព្ពត្តតា ច, ន បន តទា តេ ធម្មា ជីយន្តិ ខីយន្តិ ច, តស្មា ន តេសំ តេ ជីរណភិជ្ជនភាវា ចិត្តាទិសមុដ្ឋានា តំនិព្ពត្តា ចាតិ វចនំ អរហន្តិ. ឯវមបិ ឧបាទិន្ន-សទ្ទោ ឧបេតេន កម្មុនា អាទិន្នតំ វទតិ, ន និព្ពត្តិន្តិ ឧបាទិន្នបាកភេទានំ ឧបាទិន្នតា តេសំ វត្តព្ពាតិ ចេ? ន, អាទិន្ន-សទ្ទស្ស និព្ពត្តិវាចកត្តា. ឧបេតេន និព្ពត្តញ្ហិ ឧបាទិន្នន្តិ បច្ចយានុភាវក្ខណញ្ច និព្ពត្តិញ្ច គហេត្វាវ បវត្តោ អយំ វោហារោ តទា អភាវា ជរាមរណេ ន បវត្តតីតិ. បដិច្ចសមុប្បន្នានំ ធម្មានំ ជរាមរណត្តា តេសំ ឧប្បាទេ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, អសតិ ន ហោតិ. ន ហិ អជាតំ បរិបច្ចតិ ភិជ្ជតិ វា, តស្មា ជាតិបច្ចយតំ សន្ធាយ ‘‘ជរាមរណំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តំ.

និស្សយបដិពទ្ធវុត្តិតោតិ ជាយមានបរិបច្ចមានភិជ្ជមានានំ ជាយមានាទិភាវមត្តត្តា ជាយមានាទិនិស្សយបដិពទ្ធវុត្តិកា ជាតិអាទយោតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ឯវំ ឧបាទាយរូបានញ្ច ចក្ខាយតនាទីនំ ឧប្បាទាទិសភាវភូតា ជាតិអាទយោ តំនិស្សិតា ហោន្តីតិ ភូតនិស្សិតានំ តេសំ លក្ខណានំ ឧបាទាយភាវោ វិយ ឧបាទាយរូបនិស្សិតានំ ឧបាទាយុបាទាយភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន, ភូតបដិពទ្ធឧបាទាយរូបលក្ខណានញ្ច ភូតបដិពទ្ធភាវស្ស អវិនិវត្តនតោ. អបិច ឯកកលាបបរិយាបន្នានំ រូបានំ សហេវ ឧប្បាទាទិប្បវត្តិតោ ឯកស្ស កលាបស្ស ឧប្បាទាទយោ ឯកេកាវ ហោន្តីតិ យថា ឯកេកស្ស កលាបស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ កលាបានុបាលកំ ‘‘ឧបាទាយរូប’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ កលាបុប្បាទាទិសភាវា ជាតិអាទយោ ‘‘ឧបាទាយរូបានិ’’ច្ចេវ វុច្ចន្តិ. ឯវំ វិការបរិច្ឆេទរូបានិ ច យោជេតព្ពានិ.

កម្មសមុដ្ឋានសម្ពន្ធំ ឧតុសមុដ្ឋានំ កម្មវិសេសេន សុវណ្ណទុព្ពណ្ណសុសណ្ឋិតទុស្សណ្ឋិតាទិវិសេសំ ហោតីតិ ‘‘កម្មបច្ចយ’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មវិបាកានុភវនស្ស ការណភូតំ ពាហិរឧតុសមុដ្ឋានំ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ. កម្មសហាយោ បច្ចយោ, កម្មស្ស វា សហាយភូតោ បច្ចយោ កម្មបច្ចយោ, សោវ ឧតុ កម្មបច្ចយឧតុ, សោ សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ វចនត្ថោ. សីតេ ឧណ្ហេ វា កិស្មិញ្ចិ ឧតុម្ហិ សមាគតេ តតោ សុទ្ធដ្ឋកំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សោ ឧតុ សមុដ្ឋានំ. ទុតិយស្ស សុទ្ធដ្ឋកស្ស ឧតុសមុដ្ឋានិកបដិពន្ធកស្ស សោ ឯវ បុរិមោ ឧតុ បច្ចយោ. តតិយំ បន សុទ្ធដ្ឋកំ បុរិមឧតុសហាយេន ឧតុនា និព្ពត្តត្តា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឧតុបច្ចយឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវមយំ បុរិមោ ឧតុ តិស្សោ សន្តតិយោ ឃដ្ដេតិ, តតោ បរំ អញ្ញឧតុសមាគមេ អញ្ញសន្តតិត្តយំ, តតោ ច អញ្ញេន អញ្ញន្តិ ឯវំ បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា. តទេតំ សីតុណ្ហានំ អប្បពហុភាវេ តំសម្ផស្សស្ស អចិរប្បវត្តិយា ចិរប្បវត្តិយា ច វេទិតព្ពំ, អនុបាទិន្នេន ទីបនា ន សន្តតិត្តយវសេន, អថ ខោ មេឃសមុដ្ឋាបកមូលឧតុវសេន បការន្តរេន ទដ្ឋព្ពា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧតុសមុដ្ឋានោ នាម វលាហកោ’’តិអាទិមាហ. រូបរូបានំ វិការាទិមត្តភាវតោ អបរិនិប្ផន្នតា វុត្តា. តេសញ្ហិ រូបវិការាទិភាវតោ រូបតាតិ អធិប្បាយោ. រូបវិការាទិភាវតោ ឯវ បន រូបេ សតិ សន្តិ, អសតិ ន សន្តីតិ អសង្ខតភាវនិវារណត្ថំ បរិនិប្ផន្នតា វុត្តាតិ.

រូបកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.