៣. និក្ខេបកណ្ឌំ

តិកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា

៩៨៥. សព្ពេសន្តិ ចិត្តុប្បាទវសេន រូបាសង្ខតវសេន ច ភិន្នានំ សព្ពេសំ ផស្សាទិចក្ខាទិបទភាជននយេន វិត្ថារិតោ. តត្ថ បន អសង្ខតស្ស ភេទាភាវតោ អសង្ខតា ធាតូត្វេវ បទភាជនំ ទដ្ឋព្ពំ. យេវាបនកានំ បន សុខុមុបាទាយរូបស្ស ច ឥន្ទ្រិយវិការបរិច្ឆេទលក្ខណរូបុបត្ថម្ភកភាវរហិតស្ស ហទយវត្ថុស្ស បទុទ្ធារេន ឥធ និទ្ទេសានរហត្តា និទ្ទេសោ ន កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ តថាគតស្ស ធម្មេសុ អាចរិយមុដ្ឋិ អត្ថីតិ. និក្ខិបិត្វាតិ វិត្ថារទេសនំ ឋបេត្វា, អបនេត្វាតិ អត្ថោ, វិត្ថារទេសនំ អន្តោគធំ កត្វាតិ វា. គាថាត្ថោ និទានេ វុត្តោ ឯវ.

មូលវសេន បច្ចយភាវោ ហេតុបច្ចយត្ថោ. បភវតិ ឯតស្មាតិ បភវោ, សោ ឯវ ‘‘ជនកោ’’តិ វិសេសិតោ. សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, តស្ស វិសេសនំ និព្ពត្តកន្តិ. សព្ពានិ វា ឯតានិ បរិយាយវចនានិ. អត្ថវសេនាតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ កុសលមូលានំ ហេតុភាវតោ ធម្មវសេនាតិ យុត្តន្តិ? សច្ចមេតំ, អលោភាទីនំ បន តិណ្ណំ សមានស្ស មូលដ្ឋស្ស វសេន ទស្សិតតំ សន្ធាយ ‘‘អត្ថវសេនា’’តិ វុត្តំ. ឥមិនា ធម្មោតិ ភាវោ, អត្ថោតិ ធម្មកិច្ចំ អធិប្បេតន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អលោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៣.៣៤) តានិ កុសលមូលានិ សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិបិ តំសមុដ្ឋានំ. តំ បន តេហិ សមុដ្ឋិតំ ហោតីតិ ‘‘អលោភាទីហិ សមុដ្ឋិត’’ន្តិ អាហ. តេ កុសលមូលតំសម្បយុត្តា សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិបិ អត្ថោ សម្ភវតិ. ឯត្ថ បន ចេតនំ ឋបេត្វា អញ្ញេ ‘‘តំសម្បយុត្តា’’តិ សមុដ្ឋានភាវេ វត្តព្ពា. តត្ថ មូលេហិ អត្តនោ បច្ចយតោ កុសលេ បរិយាទិយតិ, ខន្ធេហិ សភាវតោ, កម្មេហិ អញ្ញស្ស និព្ពត្តនកិច្ចតោ. មូលេហិ ច កុសលានំ អនវជ្ជតាយ ហេតុំ ទស្សេតិ, ខន្ធេហិ តំសម្បយោគកតំ អនវជ្ជសភាវំ, កម្មេហិ សុខវិបាកតំ. មូលេហិ វា និទានសម្បត្តិយា អាទិកល្យាណតំ, ខន្ធេហិ សភាវសម្បត្តិយា មជ្ឈេកល្យាណតំ, កម្មេហិ និព្ពត្តិសម្បត្តិយា បរិយោសានកល្យាណតំ.

៩៨៦. តំ …បេ… ឧទ្ធំ អកុសលំ នាម នត្ថីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតមោហោ អត្ថីតិ? សច្ចមេតំ, តេន បន វិនា តំសម្បយុត្តតា នត្ថីតិ តំសម្បយុត្តេសុ គហិតេសុ មោហោ គហិតោ ឯវាតិ កត្វា ‘‘តតោ ឧទ្ធំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ អញ្ញត្ថ អភាវា. ឯកស្មិំ ឋិតំ ឯកដ្ឋំ, សហជភាវេន ឯកដ្ឋំ សហជេកដ្ឋំ. បហាតព្ពន្តិ បហានំ, បហានភាវេន ឯកដ្ឋំ បហានេកដ្ឋំ. យេន ហិ យំ សហ បហាតព្ពំ, តេន តំ ឯកស្មិំ បុគ្គលេ ឋិតំ ហោតិ, ឯកស្មិំ សមុច្ឆិន្នេ អសមុច្ឆិន្នេ ច ឥតរស្ស សមុច្ឆិន្នតាយ អសមុច្ឆិន្នតាយ ច វសេន អញ្ញមញ្ញាវិរហិតតោ.

៩៨៧. តីណិ លក្ខណានីតិ អនិច្ចទុក្ខអនត្តតា. នាមកសិណសត្តបញ្ញត្តិយោ តិស្សោ បញ្ញត្តិយោ. បរមត្ថេ អមុញ្ចិត្វា វោហរិយមានា វិហារមញ្ចាទិកា ឧបាទាបញ្ញត្តិ សត្តបញ្ញត្តិគ្គហណេន គហិតាតិ វេទិតព្ពា, ឯតានិ ច លក្ខណាទីនិ ហេដ្ឋា ទ្វីសុ កណ្ឌេសុ វិញ្ញត្តិអាទីនិ វិយ ន វុត្តានិ, ន ច សភាវធម្មាតិ កត្វា ន លព្ភន្តីតិ វុត្តានិ. ន ហិ កោចិ សភាវោ កុសលត្តិកាសង្គហិតោតិ វត្តុំ យុត្តន្តិ.

៩៨៨. សុខភូមីតិ កាមាវចរាទយោបិ យុជ្ជន្តិ. សុខសហគតា ហិ កាមាវចរាទិភូមិ សុខភូមិ. កាមាវចរាទិភូមីតិ ច កាមាវចរាទិតាយ ធម្មា ឯវ វុច្ចន្តីតិ កាមាវចរាទិចិត្តុប្បាទេសូតិ អត្ថតោ វិញ្ញាយតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សុខភូមិយ’’ន្តិ វត្វា តស្សា ឯវ វិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘កាមាវចរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ភូមិ-សទ្ទោ ច អភិធម្មេ កាមាវចរាទីសុ និរុឡ្ហោតិ ‘‘ចតូសុ ភូមីសុ កុសល’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៣៨៤) អញ្ញភូមិគ្គហណំ ន ហោតីតិ. បាឡិតោ ចាតិ ‘‘វិសិដ្ឋានំ បាកាតិ វិបាកា’’តិអាទិវចនត្ថវិភាវនេន បាឡិតោ. ‘‘វិបក្កភាវមាបន្នានំ អរូបធម្មានមេតំ អធិវចន’’ន្តិអាទិនា ភាសិតត្ថវិភាវនេន អត្ថតោ ច. នាមបរិច្ឆេទាទីហិ តិកទុកានំ វវត្ថានទស្សនេន វា បាឡិតោ, តទត្ថវិញ្ញាបនេន អត្ថតោ.

៩៩១. សាលិផលន្តិ សាលិបាកមាហ.

៩៩៤. អម្ហាកំ មាតុលត្ថេរោតិ បុគ្គលារម្មណស្សបិ ឧបាទានស្ស ឧបាទានក្ខន្ធា ឯវ បច្ចយោ, ន លោកុត្តរា, កោ បន វាទោ ខន្ធារម្មណស្ស. តេនាហ ‘‘អគ្គហិតានី’’តិ.

៩៩៨. យថា ឧបាទានេហិ អគ្គហេតព្ពា អនុបាទានិយា, ឯវំ សំកិលេសេហិ អគ្គហេតព្ពា អសំកិលេសិកាតិ កត្វា ‘‘អសំ…បេ… ឯសេវ នយោ’’តិ អាហ.

១០០៦. ទិដ្ឋិយា គហិតោ អត្តា ន វិជ្ជតិ. យេសុ បន វិបល្លត្ថគាហោ, តេ ឧបាទានក្ខន្ធាវ វិជ្ជន្តិ. តស្មា យស្មិំ អវិជ្ជមាននិច្ចាទិវិបរិយាសាការគហណំ អត្ថិ, សោវ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតោ កាយោ. តត្ថ និច្ចាទិអាការស្ស អវិជ្ជមានតាទស្សនត្ថំ រុប្បនាទិសភាវស្សេវ ច វិជ្ជមានតាទស្សនត្ថំ វិជ្ជមានោ កាយោតិ វិសេសេត្វា វុត្តោ, លោកុត្តរា បន ន កទាចិ អវិជ្ជមានាការេន គយ្ហន្តីតិ ន ឥទំ វិសេសនំ អរហន្តិ. សក្កាយេ ទិដ្ឋិ, សតី វា កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ. អត្តនា គហិតាការស្ស អវិជ្ជមានតាយ សយមេវ សតី, ន តាយ គហិតោ អត្តា អត្តនិយំ វាតិ អត្ថោ. អយំ បនត្ថោ សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តោ, បុរិមោ ឯវ បន បធានោ. ទុតិយេ ហិ ទិដ្ឋិយា វត្ថុ អវិសេសិតំ ហោតិ. កាយោតិ ហិ ខន្ធបញ្ចកេ វុច្ចមានេ លោកុត្តរាបនយនំ នត្ថិ. ន ហិ លោកុត្តរេសុ កាយ-សទ្ទោ ន វត្តតិ. កាយបស្សទ្ធិអាទីសុ ហិ លោកុត្តរេសុ កាយ-សទ្ទោបិ លោកុត្តរក្ខន្ធវាចកោតិ. សីលេនាតិ សុទ្ធិយា អហេតុភូតេន សីលេន. គហិតសមាទានន្តិ ឧប្បាទិតបរាមាសោវ. សោ ហិ សមាទិយន្តិ ឯតេន កុក្កុរសីលវតាទីនីតិ ‘‘សមាទាន’’ន្តិ វុត្តោ. តត្ថ អវីតិក្កមនីយតាយ សីលំ, ភត្តិវសេន សតតំ ចរិតព្ពតាយ វតំ ទដ្ឋព្ពំ.

១០០៧. ឥធេវ តិដ្ឋមានស្សាតិ ឥមិស្សាយេវ ឥន្ទសាលគុហាយំ តិដ្ឋមានស្ស. វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. អត្ថបរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆា. កុសលេហិ សហ ចោទនាបរិហរណវសេន វិនិច្ឆយករណំ វិនិច្ឆយោ. ពហូនំ នានប្បការានំ សក្កាយទិដ្ឋីនំ អវិហតត្តា តា ជនេន្តិ, តាហិ ជនិតាតិ វា បុថុជ្ជនា. អវិឃាតមេវ វា ជន-សទ្ទោ វទតិ. បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ ឯត្ថ បុថូ ជនា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនាតិ វចនត្ថោ. បុថុ…បេ… អវុដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ ជនេតព្ពា, ជាយន្តិ វា ឯត្ថាតិ ជនា, គតិយោ. បុថូ ជនា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. ឥតោ បរេ ជាយន្តិ ឯតេហីតិ ជនា, អភិសង្ខារាទយោ. តេ ឯតេសំ បុថូ វិជ្ជន្តីតិ បុថុជ្ជនា. អភិសង្ខរណាទិអត្ថោ ឯវ វា ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. រាគគ្គិអាទយោ សន្តាបា. តេ ឯវ សព្ពេបិ វា កិលេសា បរិឡាហា. បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសូតិ ឯត្ថ ជាយតីតិ ជនោ, ‘‘រាគោ គេធោ’’តិ ឯវមាទិកោ. បុថុ ជនោ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. បុថូសុ វា ជនា ជាតា រត្តាតិ ឯវំ រាគាទិអត្ថោ ឯវ ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. បលិពុទ្ធាតិ សម្ពទ្ធា ឧបទ្ទុតា វា. អស្សុតវាតិ ឯតេន អន្ធតា វុត្តាតិ ‘‘អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ’’តិ អាហ.

អនយេតិ អវឌ្ឍិយំ. សព្ពត្ថ និរុត្តិលក្ខណេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អនេកេសុ ច កប្បសតសហស្សេសុ កតំ ជានន្តិ, បាកដញ្ច ករោន្តិ ឧបការំ សតិជននអាមិសបដិគ្គហណាទិនា បច្ចេកសម្ពុទ្ធា, តថេវ ទុក្ខិតស្ស សក្កច្ចំ កាតព្ពំ ករោន្តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន អសង្ខ្យេយ្យអប្បមេយ្យេសុបិ កតំ ឧបការំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយញ្ច ជានាតិ, បាកដញ្ច ករោតិ, សីហោ វិយ ច ជវំ សព្ពត្ថ សក្កច្ចមេវ ធម្មទេសនំ ករោតិ. អរិយភាវោតិ យេហិ យោគតោ អរិយា វុច្ចន្តិ, តេ មគ្គផលធម្មា ទដ្ឋព្ពា. អរិយករធម្មា អនិច្ចទស្សនាទយោ, វិបស្សិយមានា វា អនិច្ចាទយោ.

សោតានីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិកិលេសទុច្ចរិតអវិជ្ជាសោតានិ. ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ វចនេន សោតានំ សំវរោ បិទហនំ សមុច្ឆេទញាណន្តិ វិញ្ញាយតិ. ខន្តីតិ អធិវាសនា, សា ច តថាបវត្តា ខន្ធា. បញ្ញាតិ ឯកេ, អទោសោ ឯវ វា. កាយទុច្ចរិតាទីនន្តិ ទុស្សីល្យសង្ខាតានំ កាយវចីទុច្ចរិតានំ មុដ្ឋស្សច្ចសង្ខាតស្ស បមាទស្ស អភិជ្ឈាទោមនស្សានំ បាបកានំ អក្ខន្តិអញ្ញាណកោសជ្ជានញ្ច. អនុបេក្ខា សង្ខារេហិ អវិវដ្ដនំ, សាលយតាតិ អត្ថោ. ធម្មដ្ឋិតិយំ បដិច្ចសមុប្បាទេ បដិលោមភាវោ សស្សតុច្ឆេទគាហោ, តប្បដិច្ឆាទកមោហោ វា. និព្ពានេ បដិលោមភាវោ សង្ខារេសុ រតិ, និព្ពានបដិច្ឆាទកោ មោហោ វា. សង្ខារនិមិត្តគ្គាហោតិ យាទិសស្ស កិលេសស្ស អប្បហីនត្តា វិបស្សនា សង្ខារនិមិត្តំ ន មុញ្ចតិ, សោ កិលេសោ ទដ្ឋព្ពោ. សង្ខារនិមិត្តគ្គហណស្ស អតិក្កមនំ វា បហានំ.

ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន យំ បហានន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា. កេន បន បហានន្តិ? អរិយមគ្គេហេវាតិ វិញ្ញាយមានោ អយមត្ថោ តេសំ ភាវិតត្តា អប្បវត្តិវចនេន. សមុទយបក្ខិកស្សាតិ ឯត្ថ ចត្តារោបិ មគ្គា ចតុសច្ចាភិសមយាតិ កត្វា តេហិ បហាតព្ពេន តេន តេន សមុទយេន សហ បហាតព្ពត្តា សមុទយសភាគត្តា ច សច្ចវិភង្គេ ច សព្ពកិលេសានំ សមុទយភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘សមុទយបក្ខិកា’’តិ ទិដ្ឋិអាទយោ វុច្ចន្តិ. កាយវាចាចិត្តានំ វិរូបប្បវត្តិយា នយនំ អបយាបនំ, កាយទុច្ចរិតាទីនំ វិនាសនយនំ វា វិនយោ, តេសំ វា ជិម្ហប្បវត្តិំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧជុកនយនំ វិនយនំ. ឯសេសេតិ ឯសោ សោ ឯវ, អត្ថតោ អនញ្ញោតិ អត្ថោ. តជ្ជាតេតិ អត្ថតោ តំសភាវោវ. សប្បុរិសោ អរិយសភាវោ, អរិយោ ច សប្បុរិសភាវោតិ អត្ថោ.

អទ្វយន្តិ ទ្វយតារហិតំ, វណ្ណមេវ ‘‘អច្ចី’’តិ គហេត្វា អច្ចិំ វា ‘‘វណ្ណោ ឯវា’’តិ តេសំ ឯកត្តំ បស្សន្តោ វិយ យថាតក្កិតំ អត្តានំ ‘‘រូប’’ន្តិ, យថាទិដ្ឋំ វា រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តេសំ ឯកត្តំ បស្សន្តោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបំ អត្តា’’តិ ឥមិស្សា បវត្តិយា អភាវេបិ រូបេ អត្តគ្គហណំ បវត្តមានំ អច្ចិយំ វណ្ណគ្គហណំ វិយ. ឧបមាយោ ច អនញ្ញត្តាទិគ្គហណនិទស្សនវសេនេវ វុត្តា, ន វណ្ណាទីនំ វិយ អត្តនោ វិជ្ជមានត្តស្ស, អត្តនោ វិយ វា វណ្ណាទីនំ អវិជ្ជមានត្តស្ស ទស្សនត្ថំ.

១០០៨. សរីរនិប្ផត្តិយាតិ សរីរបារិបូរិយា. និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តោ វិចិនន្តោ កិច្ឆតីតិ វិចិកិច្ឆា. ឥទប្បច្ចយានំ ភាវោតិ ជាតិអាទិសភាវមេវ អាហ, ជាតិអាទីនំ វា ជរាមរណាទិឧប្បាទនសមត្ថតំ. សា បន ជាតិអាទិវិនិមុត្តា នត្ថីតិ តេសំយេវាធិវចនំ ហោតិ ‘‘ឥទប្បច្ចយតា’’តិ.

១០០៩. ឥធ អនាគតកិលេសា ‘‘តទេកដ្ឋា កិលេសា’’តិ វុច្ចន្តីតិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមិស្សា ច បាឡិយា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សហជេកដ្ឋវសេនាតិ តត្ថ ឧប្បន្នទិដ្ឋិយា សហជេកដ្ឋវសេនាតិ អត្ថតោ វិញ្ញាយតិ. តំសម្បយុត្តោតិ តេហិ សំយោជនកិលេសេហិ សម្បយុត្តោតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តថា តេ សំយោជនកិលេសា សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ តំសមុដ្ឋានន្តិ វា. សំយោជនរហិតេហិ ច បន កិលេសេហិ សម្បយុត្តានំ សមុដ្ឋិតានញ្ច សព្ភាវតោ កិលេសេហេវ យោជនា កតា.

១០១១. សំយោជនាទីនំ វិយាតិ សំយោជនតទេកដ្ឋកិលេសាទីនំ យថាវុត្តានំ វិយ. តេហីតិ ទស្សនភាវនាមគ្គេហិ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ កុសលាកុសលំ, នាមរូបញ្ច វិបាកន្តិ កត្វា ‘‘កុសលាទីនម្បិ បហានំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ អាហ.

១០១៣. ហេតូ ចេវាតិ ‘‘បហាតព្ពហេតុកា’’តិ ឯតស្មិំ សមាសបទេ ឯកទេសេន សមាសបទត្ថំ វទតិ. ឯត្ថ ច បុរិមនយេន ‘‘ឥមេ ធម្មា ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកា’’តិ ឥមេយេវ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកា, ន ឥតោ អញ្ញេតិ អយំ និយមោ បញ្ញាយតិ, ន ឥមេ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកាយេវាតិ. តស្មា ឥមេសំ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកភាវោ អនិយតោ វិចិកិច្ឆាសហគតមោហស្ស អហេតុកត្តាតិ បុរិមនយោ វិវរណីយត្ថវា ហោតិ. តស្មា បុរិមនយេន ធម្មតោ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកេ និក្ខិបិត្វា អត្ថតោ និក្ខិបិតុំ ទុតិយនយោ វុត្តោ.

១០២៩. មហគ្គតា វា ឥទ្ធិវិធាទយោ. អប្បមាណារម្មណា មហគ្គតា ចេតោបរិយបុព្ពេនិវាសានាគតំសញាណសម្បយុត្តា.

១០៣៥. អនន្តរេ និយុត្តានិ, អនន្តរផលប្បយោជនានិ, អនន្តរផលករណសីលានិ វា អានន្តរិកានិ. តានិ បន បដិបក្ខេន អនិវារណីយផលត្តា អន្តរាយរហិតានីតិ ‘‘អនន្តរាយេន ផលទាយកានី’’តិ វុត្តំ. អនន្តរាយានិ វា អានន្តរិកានីតិ និរុត្តិវសេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ឯកស្មិម្បីតិ បិ-សទ្ទេន អនេកស្មិម្បិ អាយូហិតេ វត្តព្ពមេវនត្ថីតិ ទស្សេតិ. ន ច តេសំ អញ្ញមញ្ញបដិពាហកត្តំ អត្ថិ អប្បដិបក្ខត្តា, អប្បដិបក្ខតា ច សមានផលត្តា អនុពលប្បទានតោ ច. ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨) ឯវមាទិកោ អហេតុកវាទោ. ‘‘ករោតោ ខោ ការយតោ ឆិន្ទតោ ឆេទាបយតោ…បេ… ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯវមាទិកោ អកិរិយវាទោ. ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៧១; ម. និ. ២.៩៤; ៣.៩១) ឯវមាទិកោ នត្ថិកវាទោ. ឯតេសុ បុរិមវាទោ ពន្ធមោក្ខានំ ហេតុំ បដិសេធេតិ, ទុតិយោ កម្មំ, តតិយោ វិបាកន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តញ្ហីតិ អហេតុកាទិនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិំ, ន បន និយតភាវំ អប្បត្តំ.

១០៣៩. បច្ចយដ្ឋេនាតិ មគ្គបច្ចយសង្ខាតេន សម្បយោគវិសិដ្ឋេន បច្ចយភាវេនាតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច មគ្គង្គានំ ឋបនំ មគ្គបច្ចយភាវរហិតេ មគ្គហេតុកេ ទស្សេតុំ, តេន មគ្គហេតុកេ អសង្ករតោ វវត្ថបេតិ. សចេ បន កោចិ វទេយ្យ ‘‘ឯកេកំ អង្គំ ឋបេត្វា តំតំសម្បយុត្តានំ មគ្គហេតុកភាវេបិ ‘មគ្គង្គានិ ឋបេត្វា’តិ ឥទំ វចនំ យុជ្ជតី’’តិ. ឯវញ្ហិ សតិ តតិយនយេ វិយ ឥធាបិ ‘‘ឋបេត្វា’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយា, វុត្តញ្ចេតំ, តស្មា វុត្តនយេនេវត្ថោ វេទិតព្ពោ. មគ្គង្គាមគ្គង្គានញ្ហិ សម្បយុត្តានំ វិសេសទស្សនត្ថោ អយំ នយោតិ. សេសមគ្គង្គានំ បុព្ពេ ឋបិតានន្តិ អធិប្បាយោ. ផស្សាទីនញ្ហិ បុរិមនយេបិ មគ្គហេតុកតា សិទ្ធាតិ.

សម្មាទិដ្ឋិយា ទុតិយនយេបិ ឋបិតាយ តតិយនយេ សហេតុកភាវោ ទស្សិតោ. កថំ ទស្សិតោ, ននុ អរិយមគ្គសមង្គិស្ស ‘‘អលោភោ អទោសោ ឥមេ ធម្មា មគ្គហេតូ’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩) អវត្វា ‘‘អលោភោ អទោសោ អមោហោ ឥមេ ធម្មា មគ្គហេតូ’’តិ វិសុំ សម្មាទិដ្ឋិអាទិកេ មគ្គហេតូ ទស្សេត្វា ‘‘តំសម្បយុត្តោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩) វិសុំ មគ្គហេតុកានំ ទស្សិតត្តា ‘‘មគ្គហេតូសុ អមោហោ’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩) វុត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា មគ្គហេតុកតា ន ទស្សិតា សិយា? នោ ន ទស្សិតា. យថា ហិ តីណិ សំយោជនានិ ទស្សេត្វា ‘‘តទេកដ្ឋោ លោភោ ទោសោ មោហោ, ឥមេ ធម្មា ទស្សនេន បហាតព្ពហេតូ’’តិ (ធ. ស. ១០១៧) វិសុំ បហាតព្ពហេតូ និយមេត្វា ‘‘តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’’តិអាទិវចនេន (ធ. ស. ១០១៧) លោភទោសមោហា ច អញ្ញមញ្ញសហជេកដ្ឋា អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តា សង្ខារក្ខន្ធភូតា ច ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកាតិ ទស្សិតា ហោន្តិ, ឯវមិធាបិ ‘‘អលោភាទយោ ឥមេ ធម្មា មគ្គហេតូ’’តិ និគមិតាបិ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តសង្ខារក្ខន្ធភាវតោ តំសម្បយុត្តសង្ខារក្ខន្ធវចនេន ‘‘មគ្គហេតុកា’’តិ ទស្សិតា ឯវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិយាបិ អមោហោតិ វុត្តាយ មគ្គហេតុកភាវទស្សនំ. សចេ បន យោ ទុតិយនយេ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចាតិ វុត្តោ, តតោ អញ្ញស្សេវ អញ្ញេន អសាធារណេន បរិយាយេន មគ្គហេតុភាវំ ទស្សេត្វា តំសម្បយោគតោ សម្មាទិដ្ឋិយា មគ្គហេតុកភាវទស្សនត្ថោ តតិយនយោ សិយា. ‘‘អរិយមគ្គសមង្គិស្ស អលោភោ អទោសោ ឥមេ ធម្មា មគ្គហេតូ’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា. យស្មា បន ‘‘មគ្គហេតូ’’តិ ឥមិនា អញ្ញេន សាធារណេន បរិយាយេន យេសំ មគ្គហេតុភាវោ សម្ភវតិ, តេ សព្ពេ ‘‘មគ្គហេតូ’’តិ ទស្សេត្វា តំសម្បយុត្តានំ តេសំ អញ្ញេសញ្ច មគ្គហេតុកភាវទស្សនត្ថោ តតិយនយោ, តស្មា តត្ថ ‘‘អមោហោ’’តិបិ វុត្តំ. ន ហិ សោ មគ្គហេតុ ន ហោតីតិ. ឥមេ បន តយោបិ នយា អត្ថវិសេសវសេន និក្ខិត្តត្តា អត្ថតោ និក្ខេបា ទដ្ឋព្ពា. អថ វា សរូបេន វចនំ ធម្មតោ និក្ខេបោ, អត្ថេន អត្ថតោតិ ឯវម្បិ យោជនា សម្ភវតិ. តត្ថ ទុតិយតតិយនយា សរូបតោ ហេតុហេតុមន្តុទស្សនវសេន ធម្មតោ និក្ខេបោ. បឋមនយោ តថាអទស្សនតោ អត្ថេន ច មគ្គង្គតំសម្បយុត្តានំ ហេតុហេតុមន្តុភាវាវគមនតោ អត្ថតោ និក្ខេបោតិ.

១០៤០. យស្មិំ សភាវធម្មេ និន្នបោណបព្ភារភាវេន ចិត្តំ បវត្តតិ, សោ តស្ស អារម្មណាធិបតិ វេទិតព្ពោ. ចេតោបរិយញាណេន ជានិត្វា បច្ចវេក្ខមានោ តេន បច្ចវេក្ខមានោតិ វុត្តោ. ឯត្ថាបីតិ ឯតស្មិម្បិ អដ្ឋកថាវចនេ, ឯត្ថ វា បដ្ឋានេ មគ្គាទីនិ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ អធិបតិបច្ចយភាវស្ស អវចនេនេវ បដិក្ខេបបាឡិយំ. អយមេវត្ថោតិ អត្តនោ មគ្គផលំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. វីមំសាធិបតេយ្យន្តិ បធានេន អធិបតិនា សហជាតាធិបតិ និទស្សិតោ, តយិទំ នយទស្សនមត្តមេវ ហោតីតិ អញ្ញោបិ ឯវំបការោ សហជាតោ មគ្គាធិបតិ និទស្សិតោ ហោតិ, តស្មា វីរិយាធិបតេយ្យន្តិ ច យោជេតព្ពំ. ឥទម្បិ ហិ អត្ថតោ វុត្តមេវាតិ.

១០៤១. អត្តនោ សភាវោ អត្តភាវោ. លទ្ធោកាសស្ស កម្មស្ស វិបាកោ កប្បសហស្សាតិក្កមេ ឧប្បជ្ជតិ អនេកកប្បសហស្សាយុកានំ សត្តានំ, កប្បសហស្សាតិក្កមេបិ វា លទ្ធោកាសំ យំ ភវិស្សតិ, តទបិ លទ្ធោកាសមេវាតិ អត្តនោ វិបាកំ សន្ធាយ វុច្ចតិ. នត្ថិ នាម ន ហោតីតិ អនុប្បន្នោ នាម ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឧប្បាទីសុ អន្តោគធត្តា ‘‘ឧប្បាទិនោ ធម្មា’’តិ ឯតេន វចនេន វុច្ចតីតិ កត្វា អាហ ‘‘ឧប្បាទិនោ ធម្មា នាម ជាតោ’’តិ. អរូបសង្ខាតោ អត្តាតិ អរូបភវង្គំ អាហ. តត្ថ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាទិមយោ អត្តាតិ ហិ អត្ថតោ វោហារោ បវត្តោតិ.

យទិ បន អាយូ…បេ… សព្ពំ វិបាកំ ទទេយ្យ, អលទ្ធោកាសញ្ច វិបាកំ ទេតីតិ កត្វា វិបក្កវិបាកញ្ច ទទេយ្យ, តតោ ឯកស្សេវ កម្មស្ស សព្ពវិបាកេន ភវិតព្ពន្តិ អញ្ញស្ស កម្មស្ស ឱកាសោ ន ភវេយ្យ និរត្ថកត្តា, ឧប្បត្តិយាយេវ ឱកាសោ ន ភវេយ្យ, ឧប្បន្នស្ស វា ផលទានេ. អថ វា អលទ្ធោកាសស្ស វិបាកទានេ បច្ចយន្តររហិតស្សបិ វិបាកទានំ អាបន្នន្តិ អវិជ្ជាតណ្ហាទិបច្ចយន្តរខេបកស្ស អញ្ញស្ស អបចយគាមិកម្មស្ស កម្មក្ខយករស្ស ឱកាសោ ន ភវេយ្យ. ភាវិតេបិ មគ្គេ អវិជ្ជាទិបច្ចយន្តររហិតស្ស ច កម្មស្ស វិបច្ចនតោ សមត្ថតា ន សិយាតិ អត្ថោ. សព្ពទា វា វិបាកប្បវត្តិយា ឯវ ភវិតព្ពត្តា វិបាកតោ អញ្ញស្ស បវត្តិឱកាសោ ន ភវេយ្យ. តំ បនាតិ អាយូហិតំ កម្មំ. ឥទំ បន ធុវវិបាកស្ស វិបាកេន អធុវវិបាកស្សបិ លទ្ធោកាសស្ស វិបាកំ ឧប្បាទីតិ ទស្សេតុំ អារទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច ពលវវិរហេ អគ្គមគ្គភាវនាវិរហេ ច អប្បហីនសភាវតោ ធុវំ វិបច្ចន្តីតិ ធុវវិបាកាតិ វុត្តា. អាយូហិតកម្មេ វុច្ចមានេ អនុប្បន្នំ កស្មា វុត្តន្តិ? យំ អាយូហិតំ ភវិស្សតិ, តត្ថាបិ អាយូហិត-សទ្ទប្បវត្តិសព្ភាវា.

១០៥០. ឧបាទិន្នាតិ ឯត្ថ ន ឧបេតេន អាទិន្នាតិ អយមត្ថោ, ឧបសទ្ទោ បន ឧបសគ្គមត្តមេវ, តស្មា ឧបាទានារម្មណា ឧបាទានេហិ, អញ្ញេ ច អនភិនិវេសេន ‘‘អហំ មគ្គំ ភាវយិំ, មម មគ្គោ ឧប្បន្នោ’’តិអាទិកេន គហណេន អាទិន្នា ឥច្ចេវ ឧបាទិន្នា. ឧបាទិន្ន-សទ្ទេន វា អមគ្គផលធម្មាយេវ វុត្តា, ឥតរេហិ មគ្គផលធម្មា ចាតិ វេទិតព្ពំ.

តិកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា

១០៦២. មេត្តាយនវសេនាតិ មេត្តាផរណវសេន. ‘‘មេត្តយនវសេនា’’តិ វត្តព្ពេ ទីឃំ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មេត្តា, មេទនំ វា មេត្តាយនំ, តញ្ច សិនេហវសេន. អនុទយតីតិ អនុទាតិ វត្តព្ពេ ‘‘អនុទ្ទា’’តិ ទ-ការាគមនំ កត្វា វុត្តំ. អនុទ្ទាយនាការោតិ អនុរក្ខណាការោ. រក្ខណញ្ហិ ទាយនា. អនុទ្ទាយិតស្សាតិ អនុទ្ទាយ អយិតស្ស. ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិំ សុណន្តស្ស សវនេ, អនិច្ចាទិតោ សម្មសន្តស្ស សម្មសនេ, មគ្គេនេត្ថ សម្មោហំ វិទ្ធំសេន្តស្ស បដិវេធេ, បដិវិជ្ឈិត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស បច្ចវេក្ខណេតិ ចតូសុ កាលេសុ ទុក្ខេ ញាណំ វត្តតិ.

១០៦៥. ចិត្តស្ស សំរញ្ជនំ ចិត្តស្ស សារាគោ. គិជ្ឈន្តីតិ អភិកង្ខន្តិ. សញ្ជំន្តីតិ ពន្ធន្តិ. លគ្គនដ្ឋេនាតិ សំវរណដ្ឋេន, ឱលម្ពនដ្ឋេន វា. តស្ស តស្សេវ ភវស្សាតិ កាមភវាទិសង្ខាតស្ស វិបាកកដត្តារូបស្ស អភិនិព្ពត្តិអត្ថំ បដិសន្ធិយា បច្ចយភាវវសេន បរិកឌ្ឍតិ. ចិត្តមស្ស ភវន្តរេ វិធាវតិ និព្ពត្តតិ. តណ្ហាវិប្ផន្ទិតនិវេសោ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតាទិភាវេន តណ្ហាបវត្តិយេវ.

សរិតានីតិ រាគវសេន អល្លានិ. តំសម្បយុត្តបីតិវសេន សិនិទ្ធានិ សិនេហិតានិ. វិសតាតិ វិត្ថតា. រូបាទីសុ តេភូមកធម្មេសុ ព្យាបនវសេន វិសដា. បុរិមវចនមេវ ត-ការស្ស ដ-ការំ កត្វា វុត្តំ. វិសាលាតិ វិបុលា. វិសក្កតីតិ បរិសប្បតិ, សហតិ វា. រត្តោ ហិ រាគវត្ថុនា បាទេន តាលិយមានោបិ សហតីតិ. ឱសក្កនំ, វិប្ផន្ទនំ វា វិសក្កនន្តិ វទន្តិ. អនិច្ចាទិំ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តី វិសំវាទិកា ហោតិ. វិសំហរតីតិ តថា តថា កាមេសុ អានិសំសំ បស្សន្តី វិវិធេហាការេហិ នេក្ខម្មាភិមុខប្បវត្តិតោ ចិត្តំ សំហរតិ សង្ខិបតិ. វិសំ វា ទុក្ខំ, តំ ហរតិ វហតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស ហេតុភាវតោ វិសមូលា, វិសំ វា ទុក្ខវេទនាមូលំ ឯតិស្សាតិ វិសមូលា. ទុក្ខសមុទយត្តា វិសំ ផលំ ឯតិស្សាតិ វិសផលា. តណ្ហាយ រូបាទិកស្ស ទុក្ខស្សេវ បរិភោគោ ហោតិ, ន អមតស្សាតិ សា ‘‘វិសបរិភោគា’’តិ វុត្តា. សព្ពត្ថ និរុត្តិវសេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យោ បនេត្ថ បធានោ អត្ថោ, តំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘វិសតា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ មនុស្សភាវទេវាទិភាវភូតំ.

បណិធានកវសេនាតិ ចិត្តស្ស រូបាទីសុ ឋបនកវសេន. អញ្ញោបិ ពន្ធុ តណ្ហាយ ឯវ ហោតិ, សោ បន អពន្ធុបិ ហោតិ. តណ្ហា បន និច្ចសន្និស្សិតាតិ ‘‘បាដិយេក្កោ ពន្ធូ’’តិ វុត្តា. អសនតោតិ ព្យាបនតោ ភុញ្ជនតោ ច. តទុភយំ ទស្សេតិ ‘‘អជ្ឈោត្ថរណតោ’’តិអាទិនា. អាសីសនវសេនាតិ ឥច្ឆនវសេន. អញ្ញេនាការេនាតិ ជប្បនាជប្បិតត្តានំ ជប្បាយ អនញ្ញត្តទស្សនាការេន. ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតីតិ ចិត្តំ មូសតិ. មារបាសោតិ មារេន គហិតតាយ រាគោ មារបាសោ.

១០៦៦. សង្ខារេសុ ឧប្បន្នោ កម្មបថភេទំ ន ករោតីតិ ឯតេន សត្តេសុ ឧប្បន្នោ អដ្ឋានកោបោ ករោតីតិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អត្ថំ មេ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតិ, បិយស្ស មេ មនាបស្ស អត្ថំ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតិ, អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អនត្ថំ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតី’’តិ ឧប្បជ្ជមានោបិ ហិ កោបោ អវត្ថុស្មិំ ឧប្បន្នត្តា អដ្ឋានកោបោ ឯវ ភវិតុំ យុត្តោ. អាឃាតេន្តោតិ ហនន្តោ. បុនរុត្តិទោសោ បដិសេធិតោតិ ទោស-បទស្ស បដិវិរោធ-បទស្ស ច ទ្វិក្ខត្តុំ អាគតត្តា វុត្តំ. បដិឃស្ស វា វិសេសនត្ថំ បុព្ពេ ‘‘បដិវិរោធោ’’តិ, បទោសាទិវិសេសនត្ថំ ‘‘ទោសោ’’តិ ច វុត្តំ, ទុស្សនាទិវិសេសនត្ថំ បច្ឆា ‘‘ទោសោ’’តិ, វិរោធវិសេសនត្ថញ្ច ‘‘បដិវិរោធោ’’តិ វុត្តន្តិ នត្ថិ បុនរុត្តិទោសោ.

១០៩១. អនិទ្ធារិតបរិច្ឆេទេ ធម្មានំ អត្ថិតាមត្តទីបកេ មាតិកុទ្ទេសេ អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេន ឧទ្ទេសោ កតោតិ ពហុវចនេនេវ បុច្ឆតិ – ‘‘កតមេ ធម្មា អប្បច្ចយា’’តិ. សភាវសង្ខាបរិច្ឆេទាទិវសេន ហិ ធម្មេ អជានន្តស្ស វសេន ឧទ្ទេសោ បុច្ឆា ច ករីយតីតិ. តស្មា បរិច្ឆេទំ អកត្វា ឧទ្ទិដ្ឋា បុច្ឆិតា ច. ឥមេតិ អសង្ខតធាតុតោ ឧទ្ធំ នត្ថីតិ ទីបនត្ថំ ឯកម្បិ តំ និទ្ទិសិត្វា ពហុវចនេនេវ និគមនំ កតំ និទ្ទេសតោ បុព្ពេ ពោធនេយ្យស្ស អជាននកាលំ ឧបាទាយ.

១១០១. កិំ បន នត្ថិ, កិំ តេន ន វុត្តាតិ យោជនា កាតព្ពា. ឥទមេវ មនោវិញ្ញេយ្យន្តិ និយមាភាវោ វវត្ថានាភាវោ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវិញ្ញេយ្យមេវ ចក្ខាទិវិញ្ញេយ្យន្តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យេនបិ មនោវិញ្ញេយ្យេន ភវិតព្ពន្តិ កត្វា អដ្ឋកថាយ ‘‘កិំ បន មនោវិញ្ញាណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យាតិ ឥទំ កាមាវចរំ មនោវិញ្ញាណំ អារម្មណាទិវសេន ភិន្ទិត្វា យោជេតព្ពំ. រូបាវចរាទិអារម្មណេន ហិ កាមាវចរមនោវិញ្ញាណេន រូបរាគាទិសម្បយុត្តេន ច កាមាវចរធម្មា ន វិញ្ញេយ្យា, ឥតរេន ច វិញ្ញេយ្យា. ឯវំ កាមាវចរានមេវ អារម្មណានំ កេសញ្ចិ សទ្ទាទីនំ រូបារម្មណាទីហិ អវិញ្ញេយ្យតា វិញ្ញេយ្យតា ច យោជេតព្ពា, តថា ទ្វារភេទវសេន. អថ វា សោមនស្សសហគតសន្តីរណំ ឥដ្ឋារម្មណមេវាតិ ឥតរំ តេន ន វិញ្ញេយ្យំ. ឯវំ ឧបេក្ខាសហគតេ កុសលវិបាកេ អកុសលវិបាកេ ចាតិ សព្ពត្ថ យថាយោគំ យោជេតព្ពំ. រូបាវចរាទយោ កាមាវចរវិបាកាទីហិ អវិញ្ញេយ្យា, កេចិទេវ វិញ្ញេយ្យា អរូបាវចរេហីតិ យោជេតព្ពំ អនុវត្តមានត្តា. និព្ពានេន អវិញ្ញេយ្យត្តាតិ ‘‘កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា’’តិ ឥមស្ស បទស្ស អត្ថសម្ភវមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន និព្ពានស្ស អនុវត្តមានមនោវិញ្ញាណភាវតោ.

១១០២. បញ្ចកាមគុណិករាគោតិ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ. ភវាសវំ ឋបេត្វា សព្ពោ លោភោ កាមាសវោតិ យុត្តំ សិយា. សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវទិដ្ឋិសម្បយុត្តត្តា ‘‘ភវាសវោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. ភវាសវោ បន ‘‘ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជតី’’តិ បាឡិយំ វុត្តោ. សោបិ រាគោ កាមាសវោ ភវិតុំ យុត្តោ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកទុក្ខានំ ការណភូតា កាមាសវាទយោបិ ទ្វិធា វុត្តា.

១១០៣. កាមាសវនិទ្ទេសេ ច កាមេសូតិ កាមរាគទិដ្ឋិរាគាទិអារម្មណភូតេសុ តេភូមកេសុ វត្ថុកាមេសូតិ អត្ថោ សម្ភវតិ. តត្ថ ហិ ឧប្បជ្ជមានា សា តណ្ហា សព្ពាបិ ន កាមច្ឆន្ទាទិនាមំ ន លភតីតិ. កត្តុកម្យតាឆន្ទោ អកុសលេបិ ឧប្បជ្ជតិ, ន បន ធម្មច្ឆន្ទោ.

១១០៥. អញ្ញំ ជីវន្តិ គហណំ យទិបិ ឧបាទានក្ខន្ធេស្វេវ បវត្តតិ, រូបេ…បេ… វិញ្ញាណេ វា បន ន បតិដ្ឋាតិ. តតោ អញ្ញំ កត្វា ជីវំ គណ្ហាតីតិ សស្សតទិដ្ឋិ ហោតីតិ. ព្រហ្មាទិំ ឯកច្ចំ អត្តានំ ‘‘ហោតី’’តិ និច្ចតោ អញ្ញញ្ច ‘‘ន ហោតី’’តិ អនិច្ចតោ គណ្ហន្តស្ស ‘‘ហោតិ ច ន ច ហោតី’’តិ ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ. ‘‘ហោតី’’តិ ច បុដ្ឋេ ‘‘នេវា’’តិ, ‘‘ន ហោតី’’តិ ច បុដ្ឋេ ‘‘ន’’ឥតិ សព្ពត្ថ បដិក្ខិបន្តស្ស អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ, អមរា អនុបច្ឆេទា, អមរមច្ឆសទិសី វា វិក្ខេបទិដ្ឋីតិ អត្ថោ.

បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមាសវោតិ វុត្តោតិ កត្វា ព្រហ្មានំ វិមានាទីសុ រាគស្ស ទិដ្ឋិរាគស្ស ច កាមាសវភាវំ បដិក្ខិបតិ. យទិ បន លោភោ កាមាសវភវាសវវិនិមុត្តោ អត្ថិ, សោ យទា ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន សម្បយុត្តោ អវិជ្ជាសវោ អាសវវិប្បយុត្តោតិ ទោមនស្សវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តស្ស វិយ តស្សបិ អាសវវិប្បយុត្តតា វត្តព្ពា សិយា ‘‘ចតូសុ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ លោភសហគតេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បន្នោ មោហោ សិយា អាសវសម្បយុត្តោ សិយា អាសវវិប្បយុត្តោ’’តិ. ‘‘កាមាសវោ អដ្ឋសុ លោភសហគតេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ, ‘‘កាមាសវំ បដិច្ច ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៣.១) ច វចនតោ ទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ កាមាសវោ ន ហោតីតិ ន សក្កា វត្តុំ. កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតីតិ អាសវានំ វចនំ បហាតព្ពទស្សនត្ថន្តិ កត្វា តេ បហានេ អាហរិយមានា បហាតព្ពានម្បិ តេសំ កិលេសានំ ឧទ្ទេសក្កមេន អាហរិតុំ វដ្ដន្តិ បជហនកានំ មគ្គានម្បីតិ អត្ថោ.

១១២១. បឋមកមានភាជនីយេតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានស្ស និទ្ទេសេ. តត្ថ ហិ ‘‘ឯកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា មានំ ជប្បេតិ, យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា…បេ… កេតុកម្យតា ចិត្តស្សា’’តិ (វិភ. ៨៦៦) សេយ្យស្ស សទិសស្ស ហីនស្ស ច បវត្តមានោ បុគ្គលវិសេសំ អនាមសិត្វា សេយ្យមានោ វិភត្តោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ឯកោ មានោ តិណ្ណំ ជនានំ ឧប្បជ្ជតីតិ កថិតោ’’តិ អាហ. ន កេវលញ្ចាយំ បឋមកមានភាជនីយេ ឯវ ឯវំ កថិតោ, ទុតិយកតតិយកមានភាជនីយេបិ កថិតោ ឯវាតិ និទស្សនមត្ថំ ឯតំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បុគ្គលេ អនិស្សាយ វុត្តានំ តិណ្ណម្បិ មានានំ ភាជនីយំ ‘‘បឋមកមានភាជនីយេ’’តិ អាហ. សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ’’តិអាទីនញ្ហិ បុគ្គលំ អាមសិត្វា វុត្តានំ នវន្នំ មានានំ ភាជនីយំ ទុតិយកមានភាជនីយំ ហោតិ, តស្ស មានរាសិស្ស បុគ្គលំ អនាមសិត្វា វុត្តមានរាសិតោ ទុតិយតតិយកត្តាតិ, អថាបិ ច យថាវុត្តេ ទុតិយកមានភាជនីយេ ‘‘ឯកេកស្ស តយោ តយោ មានា ឧប្បជ្ជន្តីតិ កថិត’’ន្តិ ឥធ វុត្តាយ អត្ថវណ្ណនាយ សមានទស្សនត្ថំ ‘‘បឋមកមានភាជនីយេ’’តិ វុត្តំ. សោ ឯវ មានោ ឥធាគតោតិ តត្ថ កថិតោ ឯវ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. មានករណវសេនាតិ ‘‘សេយ្យោ’’តិអាទិកិច្ចករណវសេន. អបរាបរេ ឧបាទាយាតិ ឥទំ បុរិមបុរិមា មានា អបរាបរេ ឧបនិស្សយភាវេន តេ ឧប្បាទេន្តា អច្ចុគ្គច្ឆន្តីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. កេតុកម្យតាចិត្តំ អច្ចុគ្គតភាវំ គច្ឆតីតិ កត្វា ចិត្តេនេវ វិសេសិតំ.

១១២៦. អក្ខមនភាវប្បកាសនំ ខិយ្យនំ. មនេន បិយករណន្តិ ឯវំបការំ បូជនំ មាននន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. ឥស្សាករណវសេនាតិ លាភាទិអក្ខមនកិច្ចវសេន.

១១២៧. អរិយសាវកាតិ វចនំ ‘‘អរិយសាវកានំយេវ បដិវេធោ អត្ថិ, តេ ច តំ ន មច្ឆរាយន្តី’’តិ បដិវេធធម្មេ មច្ឆរិយាភាវទស្សនត្ថំ. គន្ថោតិ បាឡិ. កថាមគ្គោតិ អដ្ឋកថាបពន្ធោ. ធម្មន្តរន្តិ កុសលាទិធម្មំ ភិន្ទិត្វា អកុសលាទិំ អត្តនោ លោលតាយ តថាគតភាសិតំ តិត្ថិយភាសិតំ វា ករោន្តោ អាលោលេស្សតិ. អត្តានំ អាវិកត្វាតិ អត្តានំ អញ្ញថា សន្តំ អញ្ញថា បវេទយិត្វា. យោ បនាតិ តិត្ថិយោ គហដ្ឋោ វា អត្តនោ សមយស្ស សទោសភាវំ ទដ្ឋុំ អនិច្ឆន្តោ អញ្ញាណេន អភិនិវេសេន វា.

ព្យាបិតុមនិច្ឆោតិ វិវិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ វេវិច្ឆំ. អនាទរោតិ មច្ឆរិយេន ទានេ អាទររហិតោ. កដច្ឆុនា គាហោ ភត្តស្ស កដច្ឆុគ្គាហោ, កដច្ឆុគ្គាហោ វិយ កដច្ឆុគ្គាហោ. យថា ហិ កដច្ឆុគ្គាហោ យថាវុត្តេ ភត្តេ ន សំបសារយតិ, ឯវំ មច្ឆរិយម្បិ អាវាសាទីសូតិ. គយ្ហតិ ឯតេនាតិ វា គាហោ, កដច្ឆុ ឯវ គាហោ កដច្ឆុគ្គាហោ. សោ យថា សង្កុដិតគ្គោ ន សំបសារយតិ, ឯវំ មច្ឆរិយម្បីតិ. អាវរិត្វា គហិតំ អគ្គហិតំ, តស្ស ភាវោ អគ្គហិតត្តំ, មច្ឆរិយំ. ‘‘អាវាសាទិ បរេហិ សាធារណមសាធារណំ វា មយ្ហេវ ហោតូ’’តិ បវត្តិវសេន អត្តសម្បត្តិគ្គហណលក្ខណតា, ‘‘មា អញ្ញស្សា’’តិ បវត្តិវសេន អត្តសម្បត្តិនិគូហណលក្ខណតា ច យោជេតព្ពា. យំ បន ‘‘បរសន្តកំ គណ្ហិតុកាមោ’’តិ វុត្តំ, តំ មច្ឆរិយស្ស បរសន្តកលោភស្ស ឧបនិស្សយភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ហិ តំ មច្ឆរិយប្បវត្តិទស្សនំ, បរសម្បត្តិគ្គហណលក្ខណតា ច វត្តព្ពា សិយាតិ.

១១៤០. អភិជ្ឈាកាមរាគានំ វិសេសោ អាសវទ្វយឯកាសវភាវោ សិយា, នអភិជ្ឈាយ នោអាសវភាវោ ចាតិ នោអាសវលោភស្ស សព្ភាវោ វិចារេតព្ពោ. ន ហិ អត្ថិ ‘‘អាសវោ ច នោអាសវោ ច ធម្មា អាសវស្ស ធម្មស្ស អាសវស្ស ច នោអាសវស្ស ច ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ សត្តមោ ច នវមោ ច បញ្ហោ. គណនាយ ច ‘‘ហេតុយា សត្តា’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘នវា’’តិ. ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេ បន លោភេ នោអាសវេ វិជ្ជមានេ សត្តមនវមាបិ បញ្ហវិស្សជ្ជនំ លភេយ្យុំ, គណនា ច ‘‘ហេតុយា នវា’’តិ វត្តព្ពា សិយា. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេ ច លោភេ នោអាសវេ វិជ្ជមានេ បុព្ពេ ទស្សិតោ ទោសោតិ.

១១៥៩. កាមច្ឆន្ទនីវរណនិទ្ទេសេ កាមេសូតិ តេភូមកេសុ សាសវេសុ សព្ពេសុ វត្ថុកាមេសុ. សព្ពោ ហិ លោភោ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. តេនេវ តស្ស អារុប្បេ ឧប្បត្តិ វុត្តា ‘‘នីវរណំ ធម្មំ បដិច្ច នីវរណោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន បុរេជាតបច្ចយា. អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ឧទ្ធច្ចនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណំ. អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណ’’ន្តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.១).

១១៦២. ឥរិយាបថិកចិត្តន្តិ ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ អដ្ឋបញ្ញាសវិធំ ចិត្តំ. តត្ថ បន ពលវថិនមិទ្ធសហគតំ ចិត្តំ ‘‘ឥរិយាបថំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឱលីយតីតិ ឱលម្ពតិ.

១១៦៣. ឱនយ្ហតីតិ ឆាទេតិ, អវត្ថរតិ វា. នានារម្មណេសុ បវត្តិនិវារណេន, វិប្ផារិកតានិវារណេនេវ វា អន្តោសមោរោធោ. ឯកច្ចានន្តិ សិរីសាទិរុក្ខានំ. រូបកាយេនេវ សិយុំ, តេន សុខប្បដិសំវេទននិព្ពានសច្ឆិកិរិយានំ រូបតាបត្តិ សិយាតិ អធិប្បាយោ. តស្មាតិ ‘‘កាយស្សា’’តិ វចនស្ស រូបត្តាសាធកត្តា. ន ហិ នាមកាយោ សុបតីតិ ឥទំ ថិនមិទ្ធសមុដ្ឋិតរូបេហិ រូបកាយស្ស គរុភាវប្បត្តំ អង្គបច្ចង្គាទីនំ សំសីទនំ សោប្បន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ជាគរណចិត្តរហិតំ ភវង្គសន្តតិន្តិ. តស្ស ផលត្តាតិ ផលូបចារេន ឥន្ទ្រិយំ វិយ មិទ្ធំ ទស្សេតុំ មិទ្ធស្ស ផលត្តា ឥន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ វិយ លិង្គាទីនិ មិទ្ធនិទ្ទេសេបិ សោប្បាទីនិ វុត្តានីតិ អត្ថោ.

រូបកាយស្ស អន្តោសមោរោធោ នត្ថីតិ សោ នាមកាយេ វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ. តេន សហ វុត្តា ឱនាហបរិយោនាហា ច. រូបកាយស្ស វា វិប្ផារិកាវិប្ផារិកភាវោ នាម អត្តនោ សភាវេន នត្ថិ, នាមកាយស្ស នាមកាយេ វិប្ផារិកេ លហុកោ, អវិប្ផារិកេ គរុកោតិ អវិប្ផារិកភាវេន ឱនាហនាទិ នាមកាយស្សេវ ហោតីតិ ឱនាហនាទយោបិ នាមកាយេ វិញ្ញាយន្តិ. តេនាហ ‘‘ន ហិ រូបំ នាមកាយស្ស ឱនាហោ…បេ… ហោតី’’តិ. អាវរណភាវោ វិយ ហិ ឱនាហនាទិភាវោបិ នាមកាយស្សេវ ហោតីតិ. ឥតរោ អធិប្បាយំ អជានន្តោ មេឃាទីហិ រូបេហិ រូបានំ ឱនាហនាទិំ បស្សន្តោ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិមាហ. យទិ ឯវន្តិ យទិ រូបស្ស ឱនាហនាទិតា សិទ្ធា, អរូបស្ស ន សិយា, សេតុពន្ធាទីសុ រូបស្ស អាវរណំ ទិដ្ឋន្តិ អាវរណម្បិ អរូបស្ស ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

សុរាមេរយបានំ អកុសលន្តិ កត្វា យុត្តោ តស្ស ឧបក្កិលេសភាវោ, សុរា…បេ… បមាទដ្ឋានានុយោគស្ស ច អកុសលត្តា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណភាវោ យុត្តោ, តថាបិ បរស្ស អធិប្បាយំ អនុជានិត្វា សុរាមេរយស្ស ឧបក្កិលេសតា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណតា ច ឧបក្កិលេសានំ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណានញ្ច បច្ចយត្តា ផលវោហារេន វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន, បច្ចយនិទ្ទេសតោ’’តិ. ឯវមេវ ខោតិ យថា ជាតរូបស្ស អយោ លោហំ តិបុ សីសំ សជ្ជន្តិ បញ្ចុបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ ជាតរូបំ ន ចេវ មុទុ ហោតិ, ន ច កម្មនិយំ, ន ច បភស្សរំ បភង្គុ ច, ន ច សម្មា ឧបេតិ កម្មាយ, ឯវមេវ. បច្ចយនិទ្ទេសតោតិ ឧបក្កិលេសបញ្ញាទុព្ពលីករណានំ បច្ចយភាវនិទ្ទេសតោ, បច្ចយេ ផលនិទ្ទេសតោតិ អត្ថោ. សយមេវ កិលេសោ ឧបក្កិលេសនិទ្ទេសេសុ និទ្ទិដ្ឋោតិ អធិប្បាយោ.

នីវរណំ ហុត្វាវ នីវរណសម្បយុត្តេ ទស្សិយមានេ ន នីវរណតាទស្សនត្ថោ អារម្ភោ, អថ ខោ សិទ្ធនីវរណភាវស្ស នីវរណសម្បយុត្តតាទស្សនត្ថោតិ យថាលាភវសេន ច អសម្បយុត្តស្ស វចនំ ន យុជ្ជតិ. យថា ហិ តិដ្ឋន្តម្បិ ចរន្តម្បីតិ សិប្បិសម្ពុកាទីសុ យថាលាភសម្ភវំ តំ ទ្វយំ វុត្តំ, ន ឯវំ ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណំ សម្បយុត្តម្បិ អសម្បយុត្តម្បី’’តិ វចនំ អត្ថិ, យំ យថាលាភំ សម្ភវេយ្យាតិ. ចិត្តជស្សាសម្ភវវចនតោតិ ‘‘ចត្តត្តា’’តិអាទិវចនស្ស ឈានក្ខណេ ចិត្តជស្ស ថិនមិទ្ធស្ស អសម្ភវវចនភាវតោតិ អត្ថោ, ‘‘ចត្តត្តា’’តិអាទិវចនេន វា អសម្ភវស្ស វចនតោ បកាសនតោតិ អត្ថោ.

កាមេសុ ខោ បន…បេ… សុទិដ្ឋោតិ ឥមិនា កាមាទីនវេ អញ្ញាណស្ស បហានមាហ. តំ តត្ថ បហានន្តិ តំ តត្ថ រូបេ បហានន្តិ បហានំ អបេក្ខិត្វា ‘‘ត’’ន្តិ វុត្តំ, តំ វិនយនន្តិ វា អត្ថោ. តេន រូបស្ស អប្បហាតព្ពត្តមេវ ទស្សេតិ, ន បន ‘‘ឆ ធម្មេ បហាយា’’តិអាទីសុ មិទ្ធស្ស អប្បហាតព្ពតាទស្សនតោ អញ្ញោ បការោ វុត្តោ. ន យថា…បេ… វុត្តន្តិ ឆ ធម្មា បញ្ច នីវរណានិ ច យថា បហាតព្ពានេវ ហោន្តានិ ‘‘បហាតព្ពានី’’តិ វុត្តានិ, ន ឯវំ រូបំ បហាតព្ពមេវ ហោន្តំ ‘‘បហាតព្ព’’ន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

អញ្ញេហិ ច សុត្តេហីតិ វុត្តសុត្តានំ ទស្សនត្ថំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិមាហ. កុសលប្បវត្តិំ អាវរន្តីតិ អាវរណា. នីវារេន្តីតិ នីវរណា. ចិត្តំ អភិភវន្តា អារោហន្តីតិ ចេតសោ អជ្ឈារុហា. អាវរណាទិកិច្ចញ្ច អរូបស្សេវ យុជ្ជតិ, តថា អន្ធករណាទិកិច្ចំ. តត្ថ ចតូសុ បទេសុ បុរិមបុរិមស្ស បច្ឆិមបច្ឆិមោ អត្ថោ. សំសារទុក្ខំ វិឃាតោ, តំជនកតាយ វិឃាតបក្ខិកំ. ចេតសោ បរិយុដ្ឋានំ អយោនិសោមនសិការតោ ឧប្បត្តិ អកុសលរាសិភាវោ ច អរូបស្សេវ ហោតីតិ អរូបមេវ មិទ្ធំ.

១១៦៦. គណភោជនាទិអកប្បិយភោជនំ កប្បិយសញ្ញី ភុញ្ជិត្វា បុន ជានិត្វា កោចិ វិប្បដិសារី ហោតិ, អនវជ្ជញ្ច ភិក្ខុទស្សនចេតិយវន្ទនាទិំ វជ្ជសញ្ញី អកត្វា កត្វា ច កោចិ អស្សទ្ធោ វិប្បដិសារី ហោតិ. វត្ថុន្តិ មូលំ. ឯវរូបន្តិ មូលវសេន ឯវំបការន្តិ អត្ថោ. កុក្កុច្ចបទំ យេវាបនកេសុ ‘‘កុច្ឆិតំ កតំ កុកតំ, តស្ស ភាវោ’’តិ វុត្តត្ថមេវ. កុក្កុច្ចាយនាការោតិ កុក្កុច្ចភាវនាការោ កុក្កុច្ចករណាការោ កុក្កុច្ចគមនាការោ វា. ឯតេន កុក្កុច្ចំ កិរិយភាវេន ទស្សេតិ. ‘‘កប្បតិ ន កប្បតី’’តិ បវត្តចិត្តុប្បាទោវ វិនយកុក្កុច្ចំ.

១១៧៦. ចិត្តវិក្ខិបនកិច្ចសាមញ្ញេន ឧទ្ធច្ចំ កុក្កុច្ចញ្ច សហ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កាមច្ឆន្ទស្ស អនាគាមិមគ្គេន បហានំ ឧក្កដ្ឋនីវរណវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិ ហិ លោភោ នោនីវរណោ សិយា, ‘‘នោនីវរណោ ធម្មោ នីវរណស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ចេតំ វុត្តំ. គណនាយ ច ‘‘ហេតុយា ចត្តារី’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘នវា’’តិ. តស្មា សព្ពោ លោភោ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ អរហត្តមគ្គេនស្ស បហានវចនំ យុត្តំ.

១២១៩. កាមោ ចាតិ កិលេសកាមោ ច. បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ ឧបាទិយតីតិ បុរិមទិដ្ឋិំ ‘‘សស្សតោ’’តិ គណ្ហន្តី ឧបាទិយតិ, បុរិមទិដ្ឋិអាការេនេវ វា ឧប្បជ្ជមានា ឧត្តរទិដ្ឋិ តេនេវ បុរិមទិដ្ឋិំ ទឡ្ហំ ករោន្តី តំ ឧបាទិយតីតិ វុត្តំ. គោសីលគោវតាទីនីតិ តថាភូតំ ទិដ្ឋិមាហ. អភិនិវេសតោតិ អភិនិវេសភាវតោ, អភិនិវិសនតោ វា. អត្តវាទមត្តមេវាតិ អត្តស្ស អភាវា ‘‘អត្តា’’តិ ឥទំ វចនមត្តមេវ. ឧបាទិយន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហន្តិ. កថំ? អត្តាតិ. អត្តាតិ ហិ អភិនិវិសន្តា វចនមេវ ទឡ្ហំ កត្វា គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ អត្តវាទមត្តមេវ ឧបាទិយន្តីតិ វុត្តំ. ‘‘អត្តវាទមត្ត’’ន្តិ វា វាចាវត្ថុមត្តមាហ. វាចាវត្ថុមត្តមេវ ហិ ‘‘អត្តា’’តិ ឧបាទិយន្តិ អត្ថស្ស អភាវាតិ.

១២២១. ទិន្នន្តិ ទានមាហ, តំ អផលត្តា រូបំ វិយ ទានំ នាម ន ហោតីតិ បដិក្ខិបតិ. មហាវិជិតយញ្ញសទិសោ យញ្ញោ មហាយាគោ. អាមន្តេត្វា ហវនំ ទានំ អាហុនំ, បាហុនានំ អតិថីនំ អតិថិកិរិយា បាហុនំ, អាវាហាទីសុ មង្គលត្ថំ ទានំ មង្គលកិរិយា. បរលោកេ ឋិតោ ឥមំ លោកំ ‘‘នត្ថី’’តិ គណ្ហាតីតិ ឥមំ លោកំ អវេក្ខិត្វា បរលោកោ, បរញ្ច អវេក្ខិត្វា អយំ លោកោ ហោតិ គន្តព្ពតោ អាគន្តព្ពតោ ចាតិ បរលោកតោ ឥធាគមនស្ស អភាវា តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោ ចិត្តេន បរលោកេ ឋិតោ ឥមំ លោកំ ‘‘នត្ថី’’តិ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ន ហិ អយំ ទិដ្ឋិ បរលោកេ និព្ពត្តស្សេវ ហោតីតិ. ឥធលោកេ ឋិតោតិ ឯត្ថាបិ អយមេវ នយោ. អយំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ‘‘សំសរណប្បទេសោ ឥធលោកោ ច បរលោកោ ច នាម កោចិ នត្ថិ សំសរណស្ស អភាវា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោ’’តិ. បុរិមភវតោ បច្ឆិមភវេ ឧបបតនំ ឧបបាតោ, សោ យេសំ សីលំ, តេ ឱបបាតិកា. តេ បន ចវនកា ឧបបជ្ជនកា ហោន្តីតិ កត្វា អាហ ‘‘ចវនកឧបបជ្ជនកសត្តា នត្ថីតិ គណ្ហាតី’’តិ. អនុលោមប្បដិបទន្តិ និព្ពានានុកូលំ សីលាទិប្បដិបទំ.

១២៣៦. និប្បទេសតោវ គហិតោតិ ឥមិនា យំ អាសវគោច្ឆកេ ព្រហ្មានំ កប្បរុក្ខាទីសុ រាគស្ស ច ទិដ្ឋិរាគស្ស ច អសង្គហណេន នីវរណគោច្ឆកេ ច កាមច្ឆន្ទស្ស អនាគាមិមគ្គេន បហាតព្ពតាទស្សនេន សប្បទេសត្តំ វុត្តំ, តំ និវារិតំ ហោតិ. អរហត្តមគ្គេនាតិ វចនេន ចតូហិ មគ្គេហិ បហាតព្ពតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ បុរិមេហិ អតនុកតា មោហាទយោ អរហត្តមគ្គេន បហីយន្តីតិ.

១២៨៧. និរតិអត្ថេនាតិ បីតិវិរហេន, ពលវនិកន្តិវិរហេន វា. ន ហិ ទុក្ខាយ វេទនាយ រជ្ជន្តីតិ. អវ-សទ្ទេន អវគាហត្ថោ អធោអត្ថោ ចាតិ ទ្វិធា អវ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វុត្តោ.

១៣០១. វិចិកិច្ឆាសហគតោ មោហរណោ បហានេកដ្ឋេន ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេន រាគរណេន សរណោ, ឧទ្ធច្ចសហគតោ រូបរាគអរូបរាគសង្ខាតេន. អរណវិភង្គសុត្តេ (ម. និ. ៣.៣៣៣) បន ‘‘យោ កាមបដិសន្ធិសុខិនោ សោមនស្សានុយោគោ ហីនោ គម្មោ បោថុជ្ជនិកោ អនរិយោ អនត្ថសំហិតោ, សទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ សឧបឃាតោ សឧបាយាសោ សបរិឡាហោ មិច្ឆាបដិបទា. តស្មា ឯសោ ធម្មោ សរណោ’’តិអាទិវចនតោ ផលភូតទុក្ខឧបឃាតឧបាយាសបរិឡាហសភាវភូតោ មិច្ឆាបដិបទាភាវោវ ‘‘សរណោ’’តិ វិញ្ញាយតីតិ តេហិ សព្ពាកុសលានំ សរណតា សិទ្ធា ហោតីតិ.

សុត្តន្តិកទុកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា

១៣០៣. វិវេចិតត្តាតិ វិសុំ កតត្តា បកាសិតត្តា. អសេសេត្វា ខេបេតីតិ វជិរំ អត្តនា បតិតដ្ឋានំ អសេសេត្វា ខេបេតិ បុន អបាកតិកតាអាបាទនេន.

១៣១១. តប្បតីតិ វិប្បដិសារី ហោតិ, អនុសោចតិ វា.

១៣១៣. អហន្តិ ឥតិ-សទ្ទបរេន អហំ-សទ្ទេន ហេតុភូតេន យោ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ, សោ សំកថីយតិ, ឧទីរីយតីតិ អត្ថោ. អញ្ញថា ហិ វុច្ចមានស្ស វចនេន បកាសិយមានស្ស បទត្ថស្ស សង្ខាទិភាវេ សព្ពេសំ កុសលាទិធម្មានំ អធិវចនាទិតា សិយាតិ. ភាវោតិ សត្តវេវចនន្តិ ភណន្តិ, ធាតុយា វា ឯតំ អធិវចនំ. ទត្តោតិ ឯត្តាវតា សត្តបញ្ញត្តិំ ទស្សេត្វា អញ្ញម្បិ ឧបាទាបញ្ញត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘មញ្ចោ’’តិអាទិមាហ. អហន្តិ ច បវត្តំ អធិវចនំ វទន្តេន សុណន្តេន ច បុព្ពេ គហិតសញ្ញេន អត្ថប្បកាសនភាវេន វិញ្ញាយតិ. ន ហិ តស្មិំ អវិញ្ញាតេ តទត្ថវិជាននំ អត្ថីតិ វិសេសេន អធិវចនំ ‘‘ញាយតីតិ សមញ្ញា’’តិ វុត្តំ. ឯតស្សត្ថស្ស អហន្តិ ឥទំ អធិវចនន្តិ ឯវំ វា សញ្ញាគហណវសេន ញាយតិ សមញ្ញាយតិ បាកដា ហោតីតិ សមញ្ញា. បញ្ញាបីយតីតិ អហន្តិ ឥទំ ឯតស្ស អធិវចនន្តិ ឯវំ ឋបីយតីតិ អត្ថោ. វោហរីយតីតិ វុច្ចតិ. ឧទ្ធេយ្យន្តិ ឧទ្ធរិតព្ពំ. អបិ នាមសហស្សតោតិ អនេកេហិបិ នាមសហស្សេហីតិ អត្ថោ. សយមេវ ឧបបតនសីលំ នាមំ ‘‘ឱបបាតិកនាម’’ន្តិ វុច្ចតិ.

ករីយតីតិ កម្មំ, នាមមេវ កម្មំ នាមកម្មំ. តថា នាមធេយ្យំ. ករណឋបនសទ្ទាបិ ហិ កម្មត្ថា ហោន្តីតិ. អថ ករណត្ថា, ករីយតិ ច ឋបីយតិ ច ឯតេន អត្ថោ ឯវំនាមោតិ បញ្ញាបីយតីតិ ករណំ ឋបនញ្ច នាម ហោតិ. អថ ភាវត្ថា, ញាបនមត្តមេវ ករណំ ឋបនន្តិ ច វុត្តំ. នាមនិរុត្តិ នាមព្យញ្ជនន្តិ នាមមិច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ បថវីសង្ខាតំ អត្ថប្បការមត្តំ និវទតិ ព្យញ្ជយតិ វា បថវីតិ នាមំ និវទតិ ព្យញ្ជយតិ វា, តស្មា អនាមស្ស និរុត្តិព្យញ្ជនភាវនិវារណត្ថំ ‘‘នាមនិរុត្តិ នាមព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ នាមាភិលាបោតិ ឯត្ថាបិ នយោ. ឯត្ថ បន សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោតិ ចតូហិ បទេហិ បញ្ញាបិតព្ពតោ បញ្ញត្តិ វុត្តា, ឥតរេហិ បញ្ញាបនតោ.

តត្ថ ច ‘‘បុរិមា ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឧប្បាទវយកិច្ចរហិតា លោកសង្កេតសិទ្ធា, បច្ឆិមា នាមបញ្ញត្តិ, យាយ បុរិមា បញ្ញត្តិ រូបាទយោ ច សោតទ្វារវិញ្ញាណសន្តានានន្តរមុប្បន្នេន គហិតបុព្ពសង្កេតេន មនោទ្វារវិញ្ញាណសន្តានេន គហិតាយ បញ្ញាបីយន្តី’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. ឯតស្មិំ បន ឥមិស្សា បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច អត្ថេ សតិ យំ វុត្តំ មាតិកាយំ ‘‘វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តា អធិវចនា នាម, សហេតុកំ កត្វា វុច្ចមានា អភិលាបា និរុត្តិ នាម, បការេន ញាបនតោ បញ្ញត្តិ នាមា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១០១-១០៨), តេន វិរោធោ សិយា. ន ហិ ឧប្បាទវយកិច្ចរហិតស្ស វចនមត្តំ អធិការំ កត្វា បវត្តិ អត្ថិ ឧប្បាទាទិសហិតស្សេវ បវត្តិសព្ភាវតោ, ន ច វចនវចនត្ថវិមុត្តស្ស នាមស្ស និទ្ធារេត្វា សហេតុកំ កត្វា វុច្ចមានតា អត្ថិ, នាបិ អនិទ្ធារិតសភាវស្ស បទត្ថស្ស តេន តេន បការេន ញាបនំ អត្ថីតិ.

ទុវិធា ចាយំ បញ្ញត្តិ យថាវុត្តប្បការាតិ អដ្ឋកថាវចនញ្ច ន ទិស្សតិ, អដ្ឋកថាយំ បន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទយោ ឆ បញ្ញត្តិយោវ វុត្តា. តត្ថ ‘‘រូបំ វេទនា’’តិអាទិកា វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិអាទិកា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ‘‘តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោ’’តិអាទិកា វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ‘‘ឥត្ថិសទ្ទោ បុរិសសទ្ទោ’’តិអាទិកា អវិជ្ជមានេន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិកា វិជ្ជមានេន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ‘‘ខត្តិយកុមារោ ព្រាហ្មណកុមារោ’’តិអាទិកា អវិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ន ចេត្ថ យថាវុត្តប្បការា ទុវិធា បញ្ញត្តិ វុត្តាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. វិជ្ជមានស្ស ហិ សង្ខា…បេ… អភិលាបោ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. អវិជ្ជមានស្ស ច សង្ខាទិកា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. តេសំយេវ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន បវត្តា សង្ខាទយោ ឥតរាតិ.

អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវចនេន បញ្ញាបិតព្ពា ឧបាទាបញ្ញត្តិ, តស្សា បញ្ញាបនភូតា នាមបញ្ញត្តិ ច វុត្តា, ឥតរេហិ នាមបញ្ញត្តិយេវ យថាវុត្តាតិ ចេ? ន, អសិទ្ធត្តា. សតិ ហិ ឧជុកេ បុរិមេ បាឡិអនុគតេ អត្ថេ អយមត្ថោ ឥមាយ អដ្ឋកថាយ វុត្តោតិ អសិទ្ធមេតំ. យទិ ច សត្តរថឃដាទិទិសាកាលកសិណអជដាកាសកសិណុគ្ឃាដិមាកាសអាកិញ្ចញ្ញាយតនវិសយនិរោធសមាបត្តិអាទិប្បការា ឧបាទាបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, ឯតេនេវ វចនេន តស្សា អវិជ្ជមានតា វុត្តាតិ ន សា អត្ថីតិ វត្តព្ពា. យថា ច បញ្ញាបិតព្ពតោ អវិជ្ជមានានំ សត្តាទីនំ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ, ឯវំ រូបាទីនំ វិជ្ជមានានំ បញ្ញបេតព្ពតោ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ អាបជ្ជតិ. តតោ ‘‘សព្ពេ ធម្មា បញ្ញត្តី’’តិ បញ្ញត្តិបថេហិ អវិសិដ្ឋោ បញ្ញត្តិធម្មនិទ្ទេសោ វត្តព្ពោ សិយា. អថាបិ បញ្ញាបិតព្ពបញ្ញាបនវិសេសទស្សនត្ថោ សង្ខាទិនិទ្ទេសោ, តថាបិ ‘‘ឯកធម្មោ សព្ពធម្មេសុ និបតតិ, សព្ពធម្មា ឯកធម្មស្មិំ និបតន្តី’’តិអាទិនា បញ្ញាបិតព្ពានំ បញ្ញត្តិបថភាវស្ស ទស្សិតត្តា បញ្ញាបិតព្ពានំ បញ្ញត្តិភាវេ បញ្ញត្តិបថា បញ្ញត្តិសទ្ទេនេវ វុត្តាតិ បញ្ញត្តិបថបទំ ន វត្តព្ពំ សិយា, នាបិ សក្កា បញ្ញាបិតព្ពបញ្ញាបនវិសេសទស្សនត្ថោ សង្ខាទិនិទ្ទេសោតិ វត្តុំ សង្ខាទិសទ្ទានំ សមានត្ថត្តា. វុត្តញ្ហិ ‘‘មរណេនបិ តំ បហីយតិ, យំ បុរិសោ មមិទន្តិ មញ្ញតី’’តិ (មហានិ. ៤១) ឯត្ថ ‘‘បុរិសោតិ សង្ខា សមញ្ញា…បេ… អភិលាបោ’’តិ (មហានិ. ៤១). តថា ‘‘មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ សង្ខា សមញ្ញា’’តិអាទិ (មហានិ. ៧៣). ន ច ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិ សង្កេតគ្គហណំ ‘‘រូបំ តិស្សោ’’តិអាទិវចនគ្គហណញ្ច មុញ្ចិត្វា អញ្ញស្ស អសិទ្ធសភាវស្ស អត្ថបញ្ញាបនេ សមត្ថតា សម្ភវតិ, តេសញ្ច អសមត្ថតា. យទិ ហិ តេសំ វិនា បញ្ញត្តិយា អត្ថបញ្ញាបនេ អសមត្ថតា សិយា, បញ្ញត្តិបញ្ញាបនេ ច អសមត្ថតាតិ តស្សា អញ្ញា បញ្ញត្តិ វត្តព្ពា សិយា, តស្សា តស្សាតិ អនវត្ថានំ, តតោ អត្ថវិជាននមេវ ន សិយា, នាបិ សង្កេតគ្គហណំ សង្កេតស្ស បញ្ញត្តិភាវេ ‘‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’’តិ វា, ‘‘ឥមស្សត្ថស្ស ឥទំ វចនំ ជោតក’’ន្តិ វា. សញ្ញុប្បាទមត្តេ បន សង្កេតគ្គហណេ វចនស្ស វចនត្ថវិនិមុត្តស្ស កប្បនេ បយោជនំ នត្ថិ. ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វោហារោ លោកិយេ សោតេ បដិហញ្ញតិ’’ (កថា. ៣៤៧), ‘‘អភិជានាសិ នោ ត្វំ អានន្ទ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបំ នាមធេយ្យំ សុតំ យទិទំ ជនវសភោ’’តិ (ទី. និ. ២.២៨០), ‘‘នាមញ្ច សាវេតិ កោណ្ឌញ្ញោ អហំ ភគវា’’តិអាទីហិ (សំ. និ. ១.២១៧) ច បញ្ញត្តិយា វចនភាវោ សិទ្ធោ. តស្មា បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច អវិរុទ្ធោ អត្ថោ វិចារេត្វា គហេតព្ពោ.

យទិ សត្តាទយោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ន ហោន្តិ, កា បន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាមាតិ? បកាសិតោ អយមត្ថោ ‘‘អវិជ្ជមានានំ សត្តាទីនំ សង្ខា…បេ… អភិលាបោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. សត្តាទីនញ្ច អវិជ្ជមានត្តា អត្ថិតា នេវ វត្តព្ពា, យេ ច វទេយ្យុំ ‘‘រូបាទីនិ វិយ អវិជ្ជមានត្តា អវិជ្ជមានតា វុត្តា, ន នត្ថិភាវតោ’’តិ, អយញ្ច វាទោ ហេវត្ថិកថាយ បដិសិទ្ធោ, ន ច រូបំ វេទនា ន ហោតីតិ អវិជ្ជមានំ នាម ហោតិ. ឯវំ សត្តាទយោបិ យទិ អត្ថិ, រូបាទយោ ន ហោន្តីតិ អវិជ្ជមានាតិ ន វត្តព្ពា. យស្មា បន យេសុ រូបាទីសុ ចក្ខាទីសុ ច តថា តថា បវត្តមានេសុ ‘‘សត្តោ ឥត្ថី រថោ ឃដោ’’តិអាទិកា វិចិត្តសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សញ្ញានុលោមានិ ច អធិវចនានិ, តេហិ រូបចក្ខាទីហិ អញ្ញោ សត្តរថាទិសញ្ញាវលម្ពិតោ វចនត្ថោ វិជ្ជមានោ ន ហោតិ, តស្មា សត្តរថាទិអភិលាបា ‘‘អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ វុច្ចន្តិ, ន ច តេ ‘‘មុសា’’តិ វុច្ចន្តិ លោកសមញ្ញាវសេន បវត្តត្តា. តតោ ឯវ តេ អភិលាបា ‘‘សម្មុតិសច្ច’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. សោ ច វចនត្ថោ សយំ អវិជ្ជមានោបិ វិជ្ជមានស្ស វចនស្សេវ វសេន បញ្ញត្តិវោហារំ លភតិ, ‘‘សម្មុតិសច្ច’’ន្តិ ច វុច្ចតិ យថាគហិតសញ្ញាវសេន បវត្តវចនត្ថភាវតោ. ‘‘សម្មុតិញាណំ សច្ចារម្មណមេវ, នាញ្ញារម្មណ’’ន្តិ (កថា. ៤៣៤) កថាយ ច ‘‘បថវីកសិណាទិ ចីវរាទិ ច សម្មុតិសច្ចម្ហី’’តិ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. យស្មា រូបាទីសុ សន្តានេន បវត្តមានេសុ ឯកត្តគ្គហណវសេន តេ អមុញ្ចិត្វា បវត្តំ សត្តាទិគ្គហណំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ វិយ រូបាទីសុ តេសុ ខន្ធេសុ ចក្ខាទីសុ ច អសន្តំ អវិជ្ជមានំ សត្តរថាទិំ គណ្ហាតិ, តស្មា តំ បរិត្តារម្មណាទិភាវេន ន វត្តព្ពន្តិ វុត្តំ. តថា យំ ខន្ធសមូហសន្តានំ ឯកត្តេន គហិតំ ឧបាទាយ ‘‘កល្យាណមិត្តោ បាបមិត្តោ បុគ្គលោ’’តិ គហណំ បញ្ញត្តិ ច បវត្តតិ, តំ តទុបាទានភូតំ បុគ្គលសញ្ញាយ សេវមានស្ស កុសលាកុសលានំ ឧប្បត្តិ ហោតីតិ ‘‘បុគ្គលោបិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩) វុត្តំ. យស្មា បន បុគ្គលោ នាម កោចិ ភាវោ នត្ថិ, តស្មា យថា អាបោធាតុអាទីនិ ចិត្តេន វិវេចេត្វា បថវីធាតុ ឧបលព្ភតិ, ន ឯវំ រូបាទយោ ខន្ធេ វិវេចេត្វា បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ. បដិសេធិតា ច បុគ្គលកថាយ បុគ្គលទិដ្ឋិ. វជិរាយ ច ភិក្ខុនិយា វុត្តំ –

‘‘កំ នុ សត្តោតិ បច្ចេសិ, មារ ទិដ្ឋិគតំ នុ តេ;

សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោយំ, នយិធ សត្តុបលព្ភតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៧១; មហានិ. ១៨៦; កថា. ២៣៣);

សត្តោតិ បន វចនស្ស បញ្ញត្តិយា បវត្តិំ ទស្សេតុំ សា ឯវមាហ –

‘‘យថាបិ អង្គសម្ភារា, ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ, ហោតិ សត្តោតិ សម្មុតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៧១; មហានិ. ១៨៦; កថា. ២៣៣);

យទិ បុគ្គលោ ន វិជ្ជតិ, កថំ បុគ្គលគ្គហណស្ស សារម្មណតា សិយាតិ? អវិជ្ជមានស្សបិ អារម្មណស្ស គហណតោ. អវិជ្ជមានម្បិ ហិ បរិកប្បិតំ លោកសញ្ញាតំ វា វិជ្ជមានំ វា សភាវភូតំ អារម្មណំ គហេត្វាវ ឧប្បជ្ជនតោ សារម្មណតា វុត្តា. សារម្មណាតិ ហិ វចនំ ចិត្តចេតសិកានំ អារម្មណេន វិនា អប្បវត្តិញ្ញេវ ទីបេតិ, ន តេហិ គហិតស្ស អារម្មណស្ស វិជ្ជមានតំ អវិជ្ជមានតំ វាតិ. អយំ សង្ខតាសង្ខតវិនិមុត្តស្ស អត្ថិតាបដិសេធំ សព្ពថា អនុវត្តន្តានំ វិនិច្ឆយោ.

១៣១៦. នាមករណដ្ឋេនាតិ អញ្ញំ អនបេក្ខិត្វា សយមេវ អត្តនោ នាមករណសភាវតោតិ អត្ថោ. យញ្ហិ បរស្ស នាមំ ករោតិ, តស្ស ច តទបេក្ខត្តា អញ្ញាបេក្ខំ នាមករណន្តិ នាមករណសភាវតា ន ហោតិ. តស្មា មហាជនស្ស ញាតីនំ គុណានញ្ច សាមញ្ញនាមាទិការកានំ នាមភាវោ នាបជ្ជតិ. យស្ស ច អញ្ញេហិ នាមំ ករីយតិ, តស្ស ច នាមករណសភាវតា នត្ថីតិ នត្ថិយេវ នាមភាវោ, វេទនាទីនំ បន សភាវសិទ្ធត្តា វេទនាទិនាមស្ស នាមករណសភាវតោ នាមតា វុត្តា. បថវីអាទិនិទស្សនេន នាមស្ស សភាវសិទ្ធតំយេវ និទស្សេតិ, ន នាមភាវសាមញ្ញំ, និរុឡ្ហត្តា បន នាមសទ្ទោ អរូបធម្មេសុ ឯវ វុត្តោ, ន បថវីអាទីសូតិ ន តេសំ នាមភាវោ. មាតិកាយ ច បថវីអាទីនំ នាមតានាបត្តិ វុត្តាវ. ន ហិ បថវីអាទិនាមំ វិជហិត្វា កេសាទិនាមេហិ រូបធម្មានំ វិយ វេទនាទិនាមំ វិជហិត្វា អញ្ញេន នាមេន អរូបធម្មានំ វោហរិតព្ពេន បិណ្ឌាការេន បវត្តិ អត្ថីតិ.

អថ វា រូបធម្មា ចក្ខាទយោ រូបាទយោ ច តេសំ បកាសកបកាសិតព្ពភាវតោ វិនា នាមេន បាកដា ហោន្តិ, ន ឯវំ អរូបធម្មាតិ អធិវចនសម្ផស្សោ វិយ នាមាយត្តគហណីយភាវេន ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តា, បដិឃសម្ផស្សោបិ ន ចក្ខាទីនិ វិយ នាមេន វិនា បាកដោតិ ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តោ. អរូបតាយ វា អញ្ញនាមសភាគត្តា សង្គហិតោយំ, អញ្ញផស្សសភាគត្តា វា. វចនត្ថោបិ ហិ ‘‘រូបយតីតិ រូបំ, នាមយតីតិ នាម’’ន្តិ ឥធ បច្ឆិមបុរិមានំ សម្ភវតិ. រូបយតីតិ វិនាបិ នាមេន អត្តានំ បកាសយតីតិ អត្ថោ, នាមយតីតិ នាមេន វិនា អបាកដភាវតោ អត្តនោ បកាសកំ នាមំ ករោតីតិ អត្ថោ. អារម្មណាធិបតិបច្ចយតាយាតិ សតិបិ រូបស្ស អារម្មណាធិបតិបច្ចយភាវេ ន បរមស្សាសភូតំ និព្ពានំ វិយ សាតិសយំ តំនាមនសភាវេន បច្ចយោតិ និព្ពានមេវ ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តំ.

១៣១៨. វដ្ដមូលសមុទាចារទស្សនត្ថន្តិ សត្តានំ វដ្ដមូលសមុទាចារោ នាម អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច, តំទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. តត្ថ សមុទាចរតីតិ សមុទាចារោ, វដ្ដមូលមេវ សមុទាចារោ វដ្ដមូលសមុទាចារោ, វដ្ដមូលទស្សនេន វដ្ដមូលានំ បវត្តិ ទស្សិតា ហោតីតិ វដ្ដមូលានំ សមុទាចារស្ស ទស្សនត្ថន្តិបិ អត្ថោ.

១៣២០. ឯកេកស្មិញ្ច អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហណវិសេសំ ឧបាទាយ ‘‘អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វុត្តំ. ឯកំ វា ខន្ធំ អត្តតោ គហេត្វា អញ្ញំ អត្តនោ ឧបភោគភូតោ លោកោតិ គណ្ហន្តស្ស អត្តនោ អត្តានំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា បរស្ស អត្តានំ ‘‘លោកោ’’តិ គណ្ហន្តស្ស វា វសេន ‘‘អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វុត្តំ. តំ ភវិស្សតីតិ តំ ទ្វិធាបិ គហិតំ ខន្ធបញ្ចកំ ភវិស្សតីតិ និវិដ្ឋា បរាមសន្តីតិ អត្ថោ.

១៣៣២. សហ សិក្ខិតព្ពោ ធម្មោ សហធម្មោ, តត្ថ ភវំ សហធម្មិកំ. កម្មត្ថេ វត្តមានតោ ទោវចស្សសទ្ទតោ អាយ-សទ្ទំ អនញ្ញត្ថំ កត្វា ‘‘ទោវចស្សាយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ទុព្ពចស្ស កម្ម’’ន្តិ អាហ. ទោវចស្សស្ស វា អយនំ បវត្តិ ទោវចស្សាយំ. វចនស្ស បដិវិរុទ្ធវចនំ បដាណិកគហណំ. គុណេហិ គរូសុ គារវេន វសនំ គរុវាសោ. ជាតិអាទីហិ ជេដ្ឋកេសុ បដិស្សុណិតព្ពេសុ វសនំ សជេដ្ឋកវាសោ. ឱត្តប្បិតព្ពា វា គរុនោ. ហិរិយិតព្ពា ជេដ្ឋកា. យាយ ចេតនាយ ទុព្ពចោ ហោតិ, សា ទោវចស្សតា ភវិតុំ អរហតីតិ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធោយេវា’’តិ អាហ.

១៣៣៣. ទុ-សទ្ទេន យុត្តំ នាមំ ទុន្នាមំ. អនុបសង្កមន្តស្សបិ អនុសិក្ខនំ សេវនាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ភជនាតិ ឧបសង្កមនា’’តិ អាហ. សព្ពតោភាគេនាតិ កាយវាចាចិត្តេហិ អាវិ ចេវ រហោ ច.

១៣៣៦. វិនយោតិ វិភង្គខន្ធកា វុត្តា. វត្ថុវីតិក្កមតោ បុព្ពេ បរតោ ច អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ នាម ន ហោតីតិ សហ វត្ថុនា អាបត្តិំ បរិច្ឆិន្ទតិ. តេនាហ ‘‘សហ វត្ថុនា…បេ… អាបត្តិកុសលតា នាមា’’តិ. សហ កម្មវាចាយាតិ អព្ភានតិណវត្ថារកកម្មវាចាយ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិកាយ ច. សហេវ ហិ កម្មវាចាយ អាបត្តិវុដ្ឋានញ្ច បរិច្ឆិន្ទតីតិ. អាបត្តិយា វា ការណំ វត្ថុ, វុដ្ឋានស្ស ការណំ កម្មវាចាតិ ការណេន សហ ផលស្ស ជាននវសេន ‘‘សហ វត្ថុនា សហ កម្មវាចាយា’’តិ វុត្តំ.

១៣៣៨. អយមេវត្ថោ សហ បរិកម្មេនាតិ ឯត្ថ វុត្តោ. វុដ្ឋានកបញ្ញាយាតិ វុដ្ឋានស្ស ការណភូតាយ បរិកម្មបញ្ញាយ.

១៣៤០. ធាតុវិសយា សព្ពាបិ បញ្ញា ធាតុកុសលតា, តទេកទេសា មនសិការកុសលតាតិ អធិប្បាយេន បុរិមបទេបិ ឧគ្គហមនសិការជាននបញ្ញា វុត្តា. បុរិមបទេ វា វាចុគ្គតាយ ធាតុបាឡិយា មនសិករណំ ‘‘មនសិការោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឧគ្គណ្ហន្តី មនសិករោន្តី ធាតុបាឡិយា អត្ថំ សុណន្តី គន្ថតោ ច អត្ថតោ ច ធារេន្តី ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាមា’’តិអាទិនា សភាវតោ អដ្ឋារសេវាតិ គណនតោ ច បរិច្ឆេទំ ជានន្តី ច បញ្ញា ឧគ្គហបញ្ញាទិកា វុត្តា. បច្ឆិមបទេ បញ្ចវិធាបិ សា បញ្ញា ឧគ្គហោតិ តតោ ច បវត្តោ អនិច្ចាទិមនសិការោ ‘‘ឧគ្គហមនសិការោ’’តិ វុត្តោ, តស្ស ជាននំ បវត្តនមេវ, យថា បវត្តំ វា ឧគ្គហំ, ឯវមេវ បវត្តោ ឧគ្គហោតិ ជាននំ ឧគ្គហជាននំ. មនសិការោបិ ‘‘ឯវំ បវត្តេតព្ពោ ឯវញ្ច បវត្តោ’’តិ ជាននំ មនសិការជាននំ. តទុភយម្បិ មនសិការកោសល្លន្តិ វុត្តំ. ឧគ្គហោបិ ហិ មនសិការសម្បយោគតោ មនសិការនិរុត្តិំ លទ្ធុំ យុត្តោតិ យោ ច មនសិ កាតព្ពោ, យោ ច មនសិករណុបាយោ, សព្ពោ សោ មនសិការោតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ. តត្ថ ច កោសល្លំ មនសិការកុសលតាតិ.

១៣៤២. តីសុបិ វា…បេ… វដ្ដតីតិ តស្សា ច ឧគ្គហាទិភាវោ វុត្តោ. សម្មសនំ បញ្ញា, សា មគ្គសម្បយុត្តា អនិច្ចាទិសម្មសនកិច្ចំ សាធេតិ និច្ចសញ្ញាទិបជហនតោ. មនសិការោ សម្មសនសម្បយុត្តោ តថេវ អនិច្ចាទិមនសិការកិច្ចំ មគ្គសម្បយុត្តោ សាធេតិ. តេនាហ ‘‘សម្មសនមនសិការា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា’’តិ. ឥមិនា បន បច្ចយេន ឥទំ ហោតីតិ ឯវំ អវិជ្ជាទីនំ សង្ខារាទិបច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយភាវជាននំ បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតាតិ ទស្សេតិ.

១៣៤៤. អម្ពពីជាទីនិ អនុបាទិន្នកទស្សនត្ថំ វុត្តានិ. សោតវិញ្ញាណាទីនំ វិសភាគា អននុរូបា អនុប្បាទកាយេវ ចក្ខាទយោ ‘‘វិសភាគបច្ចយា’’តិ វុត្តា, តេហិ អនុប្បជ្ជមានានេវ ច សោតវិញ្ញាណាទីនិ ‘‘វិសភាគបច្ចយសមុប្បន្នធម្មា’’តិ. សោតវិញ្ញាណេន វា វិសភាគស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោតិ វិសភាគបច្ចយោ, ចក្ខាយតនស្ស វិសភាគេន សោតាយតនេន បច្ចយេន សមុប្បន្នោ វិសភាគបច្ចយសមុប្បន្នោ.

១៣៤៦. អជ្ជវនិទ្ទេសេ អជ្ជវោ អជ្ជវតាតិ ឧជុតា ឧជុកតា ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតីតិ អជ្ជវមទ្ទវនិទ្ទេសេសុ ឧជុកតាមុទុតានិទ្ទេសេហិ វិសេសំ មទ្ទវនិទ្ទេសេ វុត្តំ ‘‘នីចចិត្តតា’’តិបទមាហ. តត្ថ ‘‘នីចចិត្តតា មុទុតា’’តិ បុន មុទុតាវចនំ នីចចិត្តតាយ វិសេសនត្ថំ. ឱមានោបិ ហិ នីចចិត្តតា ហោតិ, ន បន មុទុតាតិ.

១៣៤៨. បរេសំ ទុក្កដំ ទុរុត្តញ្ច បដិវិរោធាករណេន អត្តនោ ឧបរិ អារោបេត្វា វាសេន្តិ. ចិត្តស្ស សកមនតាតិ ចិត្តស្ស អព្យាបន្នោ សកោ មនោភាវោតិ អត្ថោ. ចិត្តន្តិ វា ចិត្តប្បពន្ធំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស អន្តរា ឧប្បន្នេន បីតិសហគតមនេន សកមនត្តំ អាហ. អត្តមនោ វា បុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ អត្តមនតា. សា ន សត្តស្សាតិ បុគ្គលទិដ្ឋិនិវារណត្តំ ‘‘ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តំ.

១៣៤៩. កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស អករណេន អសាទិយិតព្ពស្ស សាទិយនេន ច មនសាបិ អាចរតិ ឯវ, ឥន្ទ្រិយសំវរាទិភេទនវសេន វា ឯតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៣៥០. សទោសវណេ រុក្ខេ និយ្យាសបិណ្ឌិយោ, អហិច្ឆត្តកានិ វា ឧដ្ឋិតានិ ‘‘អណ្ឌកានី’’តិ វទន្តិ. ផេគ្គុរុក្ខស្ស បន កុថិតស្ស អណ្ឌានិ វិយ ឧដ្ឋិតា ចុណ្ណបិណ្ឌិយោ គណ្ឋិយោ វា ‘‘អណ្ឌកានី’’តិ វេទិតព្ពា. បទុមនាឡំ វិយ សោតំ ឃំសយមានា វិយ បវិសន្តី កក្កសា ទដ្ឋព្ពា. កោធេន និព្ពត្តា តស្ស បរិវារភូតា កោធសាមន្តា. បុរេ សំវឌ្ឍនារី បោរី, សា វិយ សុកុមារា មុទុកា វាចា បោរី វិយាតិ បោរី. តត្ថាតិ ‘‘ភាសិតា ហោតី’’តិ វុត្តាយ កិរិយាយាតិបិ យោជនា សម្ភវតិ, តត្ថ វាចាយាតិ វា. សណ្ហវាចតាតិអាទិនា តំ វាចំ បវត្តយមានំ ចេតនំ ទស្សេតិ.

១៣៥១. អាមិសាលាភេន យំ ឆិទ្ទំ ហោតិ, តំ អាមិសាលាភេន ‘‘ឆិទ្ទ’’ន្តិ វុត្តំ. ទ្វេយេវ ហីតិ យថាវុត្តានិ អាមិសធម្មាលាភេហិ បវត្តមានានិ ឆិទ្ទានិ អាហ. គមនសភាគេនាតិ គមនមគ្គស្ស អនុច្ឆវិកទិសាភាគេន. សង្គហបក្ខេ ឋត្វាតិ សង្គហំ ករោមិច្ចេវ កថេតព្ពំ, ន លាភសក្ការកាមតាទីហីតិ អត្ថោ. អវស្សំ កាតព្ពំ កិច្ចំ, ឥតរំ ករណីយំ. អព្ភានតោ អញ្ញំ អាបត្តិវុដ្ឋានំ ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

១៣៥២. សសម្ភារកថាតិ ទស្សនស្ស ការណសហិតាតិ អត្ថោ, សសម្ភារស្ស វា ទស្សនស្ស កថា សសម្ភារកថា. យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតូតិ វត្វា បុន ‘‘តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សតិកវាដេន បិទហនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ, ន អសំវរស្សាតិ. តទិទំ យំ ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនំ ទស្សិតំ, តំ អសំវុតចក្ខុន្ទ្រិយស្សេវ ហេតុបវត្តំ ទស្សិតន្តិ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, យត្វាធិករណន្តិ ហិ យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស ការណាតិ អត្ថោ. កស្ស ច ការណាតិ? អសំវុតស្ស. កិញ្ច អសំវុតំ? យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អន្វាស្សវន្តិ តទុបលក្ខិតំ, តស្ស សំវរាយាតិ អយមត្ថយោជនា.

ជវនក្ខណេ បន ទុស្សីល្យំ វាតិអាទិ បុន អវចនត្ថំ ឥធេវ សព្ពំ វុត្តន្តិ ឆសុ ទ្វារេសុ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. ន ហិ បញ្ចទ្វារេ កាយវចីទុច្ចរិតសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ អត្ថីតិ. យថា កិន្តិអាទិនា នគរទ្វារេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ឃរាទីនំ អសំវុតតា វិយ ជវនេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ទ្វារាទីនំ អសំវុតតាតិ ឯវំ អញ្ញេសំ សំវរេ, អញ្ញេសំ សំវុតតាសាមញ្ញមេវ និទស្សេតិ, ន បុព្ពាបរសាមញ្ញំ អន្តោ ពហិ សាមញ្ញំ វា. សតិ វា ទ្វារភវង្គាទិកេ បុន ឧប្បជ្ជមានំ ជវនំ ពាហិរំ វិយ កត្វា នគរទ្វារសមានំ វុត្តំ, ឥតរញ្ច អន្តោនគរទ្វារសមានំ. ជវនេ វា អសំវរេ ឧប្បន្នេ តតោ បរំ ទ្វារភវង្គាទីនំ អសំវរហេតុភាវាបត្តិតោ នគរទ្វារសទិសេន ជវនេន បវិសិត្វា ទុស្សីល្យាទិចោរានំ ទ្វារភវង្គាទិមូសនំ កុសលភណ្ឌវិនាសនំ កថិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៣៥៣. ឥមិនា អាហារេន និត្ថរណត្ថេន អត្ថិកភាវោ ឥទមត្ថិកតា. អាហារបរិភោគេ អសន្តុស្សនាតិ អាហារបរិភោគក្ខណេ បវត្តា អសន្តុស្សនា, ទវត្ថាទិអភិលាសោតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អសន្តុដ្ឋិតា លោភោ, អមត្តញ្ញុតា អប្បដិសង្ខា ច មោហោតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ‘‘ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា’’តិ វេទិតព្ពា.

១៣៥៥. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា បវត្តមានោវ មានមទោ. អសទ្ធម្មសេវនាសមត្ថតំ និស្សាយ បវត្តោ មានោ, រាគោ ឯវ វា បុរិសមទោ. សក្ករសប្បិខីរាទីនិ យោជេត្វា ពហលបក្កំ ភោជនំ បិណ្ឌរសភោជនំ, ពហលបក្កំ វា មំសរសាទិភោជនំ. មន្ទន្តិ អប្បំ. ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. តទត្ថញ្ច ភុញ្ជន្តោ យស្មា ‘‘កាយំ ឋបេស្សាមី’’តិ ភុញ្ជតិ, តស្មា ‘‘ឋបនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ. អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកាតិ ឥទំ ខុទាយ វិសេសនំ យស្សា អប្បវត្តិ ភោជនេន កាតព្ពា, តស្សា ទស្សនត្ថំ. សកលំ សាសនន្តិ បាឡិធម្មម្បិ សព្ពកុសលេបិ សង្គណ្ហាតិ. អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា, ភុត្តបច្ចយា ន ឧប្បជ្ជនកវេទនាតិ ឯតាសំ កោ វិសេសោ? បុរិមា យថាបវត្តា ជិឃច្ឆានិមិត្តា វេទនា. សា ហិ អភុញ្ជន្តស្ស ភិយ្យោ បវត្តនវសេន ឧប្បជ្ជតីតិ. បច្ឆិមាបិ ខុទានិមិត្តាវ អង្គទាហសូលាទិវេទនា អប្បវត្តា. សា ហិ ភុត្តបច្ចយា បុព្ពេ អនុប្បន្នាវ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ. វិហិំសានិមិត្តតា ចេតាសំ វិហិំសាយ វិសេសោ.

យាត្រាតិ យាបនា វុត្តា, បុព្ពេបិ ‘‘យាបនាយា’’តិ វុត្តំ, កោ ឯត្ថ វិសេសោ? បុព្ពេ ‘‘យាបនាយាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយយាបនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ, ឥធ បន ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ អវិច្ឆេទសង្ខាតា យាបនា យាត្រាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ទាយកទេយ្យធម្មានំ អត្តនោ ច បមាណំ អជានិត្វា បដិគ្គហណំ, សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនត្ថំ វា បដិគ្គហណំ អធម្មិកបដិគ្គហណំ, យេន វា អាបត្តិំ អាបជ្ជេយ្យ. អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ អធម្មេន បរិភោគោ. អនវជ្ជេ អនិន្ទិតព្ពេ បច្ចយេ សាវជ្ជំ សនិន្ទំ បរិភោគេន អត្តានំ ករោតិ. អនវជ្ជតា ច ភវិស្សតីតិ អត្តនោ បកតិអគ្គិពលាទិំ ជានិត្វា ‘‘ឯវំ មេ អគរហិតព្ពតា ច ភវិស្សតី’’តិ បមាណយុត្តំ អាហារេតីតិ អត្ថោ.

សុខោ ឥរិយាបថវិហារោ ផាសុវិហារោ. ឯត្តកញ្ហិ ភុញ្ជិត្វា…បេ… បវត្តន្តីតិ ឥរិយាបថានំ សុខប្បវត្តិយា ការណភូតំ ភុញ្ជនំ បិវនញ្ច ឥរិយាបថេហិ ការណភាវេន គហិតត្តា តេហិ សាធិតំ វិយ វុត្តំ. ‘‘អភុត្វា ឧទកំ បិវេ’’តិ លិខន្តិ, ‘‘ភុត្វានា’’តិ បន បាឋោ. បុនបិ ហិ អប្បស្សេវ អនុជាននវសេន –

‘‘កប្បិយំ តំ ចេ ឆាទេតិ, ចីវរំ ឥទមត្ថិកំ;

អលំ ផាសុវិហារាយ.

‘‘បល្លង្កេន និសិន្នស្ស, ជណ្ណុកេ នាភិវស្សតិ;

អលំ ផាសុវិហារាយា’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៤-៩៨៥) –

អាហ.

ភោជនានិសំសោតិ យថាវុត្តេហិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភោជនស្ស អគរហិតព្ពតា សុខវិហារោ ច អានិសំសោតិ អត្ថោ. យុត្តស្ស និទ្ទោសស្ស ភោជនស្ស បរិមាណស្ស ច វសេន ជាននំ យុត្តបមាណជាននំ នាម.

១៣៥៦. វិនាសំ បត្តិយា នដ្ឋា, បដិបក្ខេហិ អភិភូតត្តា មុដ្ឋា ច សតិ យស្ស, សោ នដ្ឋមុដ្ឋស្សតិ, តស្ស ភាវោ នដ្ឋមុដ្ឋស្សតិតា.

១៣៦៨. វិសុទ្ធិប្បត្តន្តិ មគ្គផលសីលំ វុច្ចតិ. លោកុត្តរធម្មាវាតិ លោកុត្តរសតិអាទិធម្មាវ. សីលសម្បទា បន រូបារូបាវចរា នត្ថីតិ សម្ភវតោ យោជេតព្ពា.

១៣៧៣. ភោគូបករណេហិ សភោគោ. ចតុន្នំ សច្ចានំ អនុលោមន្តិ ចតុសច្ចប្បដិវេធស្ស អនុលោមន្តិ អត្ថោ. ‘‘សច្ចាន’’ន្តិ ហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពេហិ បដិវេធោ វុត្តោ, ចតុសច្ចប្បដិវេធស្ស វា ឧបនិស្សយភូតំ បដិវិជ្ឈិតព្ពានំ ចតុន្នំ សច្ចានំ អនុលោមន្តិ វុត្តំ.

១៣៧៨. ‘‘មម ឃរំ ធុរំ កត្វា ភិក្ខំ បវិសថា’’តិ ទិយ្យមានំ ធុរភត្តន្តិ វទន្តិ. និច្ចភត្តាទិ វា អញ្ញេបិ អាណាបេត្វា សយំ ធុរំ ហុត្វា ទិន្នំ ធុរភត្តំ.

១៣៧៩. បដិវាសេតិ នាមាតិ និវត្តេតិ នាម ឱសក្កេតិ នាម.

១៣៨០. បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធាតិ បុរិមជាតីសុ សន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ អាហ. ខន្ធបដិពទ្ធន្តិ វត្ថាភរណយានគាមជនបទាទិ. ខយសមយេតិ មគ្គក្ខណំ អាហ.

១៣៨១. អធិមុច្ចនដ្ឋេនាតិ អនិគ្គហិតបក្ខន្ទនសង្ខាតេន យថាសុខំ បវត្តនដ្ឋេន.

១៣៨២. ខីណានំ អន្តោ អវសានំ និដ្ឋិតភាវោ ខីណន្តោ, ខីណានំ វា អាទិកាលោ, តស្មិំ ខីណន្តេ. ឯស នយោ និរុទ្ធន្តេតិអាទីសុ.

ទុកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និក្ខេបកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.