១-២. ហិរិឱត្តប្បសុត្តាទិវណ្ណនា

៦៥-៦៦. សត្តមស្ស បឋមំ ឧត្តានមេវ. ទុតិយេ តយោ សំវដ្ដាតិ អាបោសំវដ្ដោ, តេជោសំវដ្ដោ, វាយោសំវដ្ដោតិ តយោ សំវដ្ដា. តិស្សោ សំវដ្ដសីមាតិ អាភស្សរា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលាតិ តិស្សោ សំវដ្ដសីមា. យទា ហិ កប្បោ តេជេន សំវដ្ដតិ វិនស្សតិ, តទា អាភស្សរតោ ហេដ្ឋា អគ្គិនា ឌយ្ហតិ. យទា អាបេន សំវដ្ដតិ, តទា សុភកិណ្ហតោ ហេដ្ឋា ឧទកេន វិលីយតិ. យទា វាយុនា សំវដ្ដតិ, តទា វេហប្ផលតោ ហេដ្ឋា វាយុនា វិទ្ធំសតិ. វិត្ថារតោ បន សទាបិ ឯកំ ពុទ្ធក្ខេត្តំ វិនស្សតិ. ពុទ្ធក្ខេត្តំ នាម តិវិធំ ហោតិ ជាតិក្ខេត្តំ អាណាក្ខេត្តំ វិសយក្ខេត្តន្តិ. តត្ថ ជាតិក្ខេត្តំ នាម ទសសហស្សចក្កវាឡបរិយន្តំ ហោតិ, យំ តថាគតស្ស បដិសន្ធិគហណាទីសុ កម្បតិ. អាណាក្ខេត្តំ កោដិសហស្សចក្កវាឡបរិយន្តំ, យត្ថ រតនសុត្តំ (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ; សុ. និ. ២២៤ អាទយោ) ខន្ធបរិត្តំ (អ. និ. ៤.៦៧; ចូឡវ. ២៥១) ធជគ្គបរិត្តំ (សំ. និ. ១.២៤៩). អាដានាដិយបរិត្តំ (ទី. និ. ៣.២៧៥ អាទយោ), មោរបរិត្តន្តិ (ជា. ១.២.១៧-១៨) ឥមេសំ បរិត្តានំ អានុភាវោ វត្តតិ. វិសយក្ខេត្តំ អនន្តមបរិមាណំ, យំ ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ឯវមេតេសុ តីសុ ពុទ្ធក្ខេត្តេសុ ឯកំ អាណាក្ខេត្តំ វិនស្សតិ. តស្មិំ បន វិនស្សន្តេ ជាតិក្ខេត្តំ វិនដ្ឋមេវ ហោតិ. វិនស្សន្តញ្ច ឯកតោវ វិនស្សតិ, សណ្ឋហន្តម្បិ ឯកតោវ សណ្ឋហតិ.

តីណិ សំវដ្ដមូលានីតិ រាគទោសមោហសង្ខាតានិ តីណិ សំវដ្ដការណានិ. រាគាទីសុ ហិ អកុសលមូលេសុ ឧស្សន្នេសុ លោកោ វិនស្សតិ. តថា ហិ រាគេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា វិនស្សតិ, ទោសេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេន, មោហេ ឧស្សន្នតរេ វាតេន. កេចិ បន ‘‘ទោសេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា, រាគេ ឧទកេនា’’តិ វទន្តិ.

តីណិ កោលាហលានីតិ កប្បកោលាហលំ, ពុទ្ធកោលាហលំ, ចក្កវត្តិកោលាហលន្តិ តីណិ កោលាហលានិ. តត្ថ ‘‘វស្សសតសហស្សមត្ថកេ កប្បុដ្ឋានំ នាម ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ទេវតាហិ ឧគ្ឃោសិតសទ្ទោ កប្បកោលាហលំ នាម ហោតិ. ‘‘ឥតោ វស្សសតសហស្សមត្ថកេ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មេត្តំ, មារិសា, ភាវេថ ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខ’’ន្តិ មនុស្សបថេ ទេវតា ឃោសន្តិយោ ចរន្តិ. ‘‘វស្សសហស្សមត្ថកេ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ពុទ្ធកោលាហលំ នាម ហោតិ. ‘‘ឥតោ វស្សសហស្សមត្ថកេ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិត្វា ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សង្ឃរតនេន បរិវារិតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ វិចរិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសន្តិ. ‘‘វស្សសតមត្ថកេ បន ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ចក្កវត្តិកោលាហលំ នាម ហោតិ. ‘‘ឥតោ វស្សសតមត្ថកេ សត្តរតនសម្បន្នោ ចាតុទ្ទីបិស្សរោ សហស្សបរិវារោ វេហាសង្គមោ ចក្កវត្តី រាជា ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសន្តិ.

អចិរដ្ឋេន ន ធុវាតិ ឧទកពុព្ពុឡាទយោ វិយ ន ចិរដ្ឋាយិតាយ ធុវភាវរហិតា. អស្សាសរហិតាតិ សុបិនកេ បីតបានីយំ វិយ អនុលិត្តចន្ទនំ វិយ ច អស្សាសវិរហិតា.

ឧបកប្បនមេឃោតិ កប្បវិនាសកមេឃំ សន្ធាយ វទតិ. យស្មិញ្ហិ សមយេ កប្បោ អគ្គិនា នស្សតិ, អាទិតោវ កប្បវិនាសកមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេ ឯកមហាវស្សំ វស្សតិ. មនុស្សា តុដ្ឋហដ្ឋា សព្ពពីជានិ នីហរិត្វា វបន្តិ. សស្សេសុ បន គោខាយិតកមត្តេសុ ជាតេសុ គទ្រភរវំ រវន្តោ ឯកពិន្ទុម្បិ ន វស្សតិ, តទា បច្ឆិន្នំ បច្ឆិន្នមេវ វស្សំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តទា និក្ខន្តពីជំ..បេ… ឯកពិន្ទុម្បិ ទេវោ ន វស្សតី’’តិ. ‘‘វស្សសតសហស្ស អច្ចយេន កប្បវុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ទេវតាហិ វុត្តវចនំ សុត្វា យេភុយ្យេន មនុស្សា ច ភុម្មទេវតា ច សំវេគជាតា អញ្ញមញ្ញំ មុទុចិត្តា ហុត្វា មេត្តាទីនិ បុញ្ញានី កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, អវីចិតោ បដ្ឋាយ តុច្ឆោ ហោតីតិ.

បញ្ច ពីជជាតានីតិ មូលពីជំ ខន្ធពីជំ ផឡុពីជំ អគ្គពីជំ ពីជពីជន្តិ បញ្ច ពីជានិ ជាតានិ. តត្ថ មូលពីជន្តិ វចា, វចត្តំ, ហលិទ្ទំ, សិង្គិវេរន្តិ ឯវមាទិ. ខន្ធពីជន្តិ អស្សត្ថោ, និគ្រោធោតិ ឯវមាទិ. ផឡុពីជន្តិ ឧច្ឆុ, វេឡុ, នឡោតិ ឯវមាទិ. អគ្គពីជន្តិ អជ្ជុកំ, ផណិជ្ជកន្តិ ឯវមាទិ. ពីជពីជន្តិ វីហិអាទិ បុព្ពណ្ណញ្ចេវ មុគ្គមាសាទិអបរណ្ណញ្ច. បច្ចយន្តរសមវាយេ វិសទិសុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ រុហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ តទត្ថសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៩) ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣២៧) យថា. យថា ផលបាកបរិយន្តា ឱសធិរុក្ខា វេឡុកទលិអាទយោ.

យំ កទាចីតិអាទីសុ យន្តិ និបាតមត្តំ. កទាចីតិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ. ករហចីតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទីឃស្ស អទ្ធុនោតិ ទីឃស្ស កាលស្ស. អច្ចយេនាតិ អតិក្កមេន. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ហិរិឱត្តប្បសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.