៧. មហាវគ្គោ

១-២. ហិរិឱត្តប្បសុត្តាទិវណ្ណនា

៦៥-៦៦. សត្តមស្ស បឋមំ ឧត្តានមេវ. ទុតិយេ តយោ សំវដ្ដាតិ អាបោសំវដ្ដោ, តេជោសំវដ្ដោ, វាយោសំវដ្ដោតិ តយោ សំវដ្ដា. តិស្សោ សំវដ្ដសីមាតិ អាភស្សរា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលាតិ តិស្សោ សំវដ្ដសីមា. យទា ហិ កប្បោ តេជេន សំវដ្ដតិ វិនស្សតិ, តទា អាភស្សរតោ ហេដ្ឋា អគ្គិនា ឌយ្ហតិ. យទា អាបេន សំវដ្ដតិ, តទា សុភកិណ្ហតោ ហេដ្ឋា ឧទកេន វិលីយតិ. យទា វាយុនា សំវដ្ដតិ, តទា វេហប្ផលតោ ហេដ្ឋា វាយុនា វិទ្ធំសតិ. វិត្ថារតោ បន សទាបិ ឯកំ ពុទ្ធក្ខេត្តំ វិនស្សតិ. ពុទ្ធក្ខេត្តំ នាម តិវិធំ ហោតិ ជាតិក្ខេត្តំ អាណាក្ខេត្តំ វិសយក្ខេត្តន្តិ. តត្ថ ជាតិក្ខេត្តំ នាម ទសសហស្សចក្កវាឡបរិយន្តំ ហោតិ, យំ តថាគតស្ស បដិសន្ធិគហណាទីសុ កម្បតិ. អាណាក្ខេត្តំ កោដិសហស្សចក្កវាឡបរិយន្តំ, យត្ថ រតនសុត្តំ (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ; សុ. និ. ២២៤ អាទយោ) ខន្ធបរិត្តំ (អ. និ. ៤.៦៧; ចូឡវ. ២៥១) ធជគ្គបរិត្តំ (សំ. និ. ១.២៤៩). អាដានាដិយបរិត្តំ (ទី. និ. ៣.២៧៥ អាទយោ), មោរបរិត្តន្តិ (ជា. ១.២.១៧-១៨) ឥមេសំ បរិត្តានំ អានុភាវោ វត្តតិ. វិសយក្ខេត្តំ អនន្តមបរិមាណំ, យំ ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ឯវមេតេសុ តីសុ ពុទ្ធក្ខេត្តេសុ ឯកំ អាណាក្ខេត្តំ វិនស្សតិ. តស្មិំ បន វិនស្សន្តេ ជាតិក្ខេត្តំ វិនដ្ឋមេវ ហោតិ. វិនស្សន្តញ្ច ឯកតោវ វិនស្សតិ, សណ្ឋហន្តម្បិ ឯកតោវ សណ្ឋហតិ.

តីណិ សំវដ្ដមូលានីតិ រាគទោសមោហសង្ខាតានិ តីណិ សំវដ្ដការណានិ. រាគាទីសុ ហិ អកុសលមូលេសុ ឧស្សន្នេសុ លោកោ វិនស្សតិ. តថា ហិ រាគេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា វិនស្សតិ, ទោសេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេន, មោហេ ឧស្សន្នតរេ វាតេន. កេចិ បន ‘‘ទោសេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា, រាគេ ឧទកេនា’’តិ វទន្តិ.

តីណិ កោលាហលានីតិ កប្បកោលាហលំ, ពុទ្ធកោលាហលំ, ចក្កវត្តិកោលាហលន្តិ តីណិ កោលាហលានិ. តត្ថ ‘‘វស្សសតសហស្សមត្ថកេ កប្បុដ្ឋានំ នាម ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ទេវតាហិ ឧគ្ឃោសិតសទ្ទោ កប្បកោលាហលំ នាម ហោតិ. ‘‘ឥតោ វស្សសតសហស្សមត្ថកេ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មេត្តំ, មារិសា, ភាវេថ ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខ’’ន្តិ មនុស្សបថេ ទេវតា ឃោសន្តិយោ ចរន្តិ. ‘‘វស្សសហស្សមត្ថកេ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ពុទ្ធកោលាហលំ នាម ហោតិ. ‘‘ឥតោ វស្សសហស្សមត្ថកេ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិត្វា ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សង្ឃរតនេន បរិវារិតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ វិចរិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសន្តិ. ‘‘វស្សសតមត្ថកេ បន ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ចក្កវត្តិកោលាហលំ នាម ហោតិ. ‘‘ឥតោ វស្សសតមត្ថកេ សត្តរតនសម្បន្នោ ចាតុទ្ទីបិស្សរោ សហស្សបរិវារោ វេហាសង្គមោ ចក្កវត្តី រាជា ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ទេវតា ឧគ្ឃោសន្តិ.

អចិរដ្ឋេន ន ធុវាតិ ឧទកពុព្ពុឡាទយោ វិយ ន ចិរដ្ឋាយិតាយ ធុវភាវរហិតា. អស្សាសរហិតាតិ សុបិនកេ បីតបានីយំ វិយ អនុលិត្តចន្ទនំ វិយ ច អស្សាសវិរហិតា.

ឧបកប្បនមេឃោតិ កប្បវិនាសកមេឃំ សន្ធាយ វទតិ. យស្មិញ្ហិ សមយេ កប្បោ អគ្គិនា នស្សតិ, អាទិតោវ កប្បវិនាសកមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេ ឯកមហាវស្សំ វស្សតិ. មនុស្សា តុដ្ឋហដ្ឋា សព្ពពីជានិ នីហរិត្វា វបន្តិ. សស្សេសុ បន គោខាយិតកមត្តេសុ ជាតេសុ គទ្រភរវំ រវន្តោ ឯកពិន្ទុម្បិ ន វស្សតិ, តទា បច្ឆិន្នំ បច្ឆិន្នមេវ វស្សំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តទា និក្ខន្តពីជំ..បេ… ឯកពិន្ទុម្បិ ទេវោ ន វស្សតី’’តិ. ‘‘វស្សសតសហស្ស អច្ចយេន កប្បវុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ទេវតាហិ វុត្តវចនំ សុត្វា យេភុយ្យេន មនុស្សា ច ភុម្មទេវតា ច សំវេគជាតា អញ្ញមញ្ញំ មុទុចិត្តា ហុត្វា មេត្តាទីនិ បុញ្ញានី កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, អវីចិតោ បដ្ឋាយ តុច្ឆោ ហោតីតិ.

បញ្ច ពីជជាតានីតិ មូលពីជំ ខន្ធពីជំ ផឡុពីជំ អគ្គពីជំ ពីជពីជន្តិ បញ្ច ពីជានិ ជាតានិ. តត្ថ មូលពីជន្តិ វចា, វចត្តំ, ហលិទ្ទំ, សិង្គិវេរន្តិ ឯវមាទិ. ខន្ធពីជន្តិ អស្សត្ថោ, និគ្រោធោតិ ឯវមាទិ. ផឡុពីជន្តិ ឧច្ឆុ, វេឡុ, នឡោតិ ឯវមាទិ. អគ្គពីជន្តិ អជ្ជុកំ, ផណិជ្ជកន្តិ ឯវមាទិ. ពីជពីជន្តិ វីហិអាទិ បុព្ពណ្ណញ្ចេវ មុគ្គមាសាទិអបរណ្ណញ្ច. បច្ចយន្តរសមវាយេ វិសទិសុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ រុហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ តទត្ថសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៩) ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣២៧) យថា. យថា ផលបាកបរិយន្តា ឱសធិរុក្ខា វេឡុកទលិអាទយោ.

យំ កទាចីតិអាទីសុ យន្តិ និបាតមត្តំ. កទាចីតិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ. ករហចីតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទីឃស្ស អទ្ធុនោតិ ទីឃស្ស កាលស្ស. អច្ចយេនាតិ អតិក្កមេន. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ហិរិឱត្តប្បសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. នគរោបមសុត្តវណ្ណនា

៦៧. តតិយេ បច្ចន្តេ ភវំ បច្ចន្តិមំ. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤) វិយ អលង្ការវចនោ បរិក្ខារសទ្ទោតិ អាហ ‘‘នគរាលង្ការេហិ អលង្កត’’ន្តិ. បរិវារវចនោបិ វដ្ដតិយេវ ‘‘សត្ត សមាធិបរិក្ខារា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៣០) វិយ. នេមំ វុច្ចតិ ថម្ភាទីហិ អនុបតភូមិប្បទេសោតិ អាហ ‘‘គម្ភីរអាវាដា’’តិ, គម្ភីរំ ភូមិំ អនុប្បវិដ្ឋាតិ អត្ថោ. សុដ្ឋុ សន្និសីទាបិតាតិ ភូមិំ និខនិត្វា សម្មទេវ ឋបិតា.

អនុបរិយាយេតិ ឯតេនាតិ អនុបរិយាយោ, សោយេវ បថោតិ អនុបរិយាយបថោ, បរិតោ បាការស្ស អនុយាយមគ្គោ.

ហត្ថិំ អារោហន្តិ អារោហាបយន្តិ ចាតិ ហត្ថារោហា (ទី. និ. ដី. ១.១៦៣). យេន ហិ បយោគេន បុរិសោ ហត្ថិនោ អារោហនយោគ្គោ ហោតិ, ហត្ថិស្ស តំ បយោគំ វិធាយន្តានំ សព្ពេសម្បេតេសំ គហណំ. តេនាហ ‘‘សព្ពេបី’’តិអាទិ. តត្ថ ហត្ថាចរិយា នាម យេ ហត្ថិនោ ហត្ថារោហកានញ្ច សិក្ខាបកា. ហត្ថិវេជ្ជា នាម ហត្ថិភិសក្កា. ហត្ថិពន្ធា នាម ហត្ថីនំ បាទរក្ខកា. អាទិ-សទ្ទេន ហត្ថីនំ យវបទាយកាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. អស្សារោហា រថិកាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. រថេ និយុត្តា រថិកា. រថរក្ខា នាម រថស្ស អាណិរក្ខកា. ធនុំ គណ្ហន្តិ គណ្ហាបេន្តិ ចាតិ ធនុគ្គហា, ឥស្សាសា ធនុសិប្បស្ស សិក្ខាបកា ច. តេនាហ ‘‘ធនុអាចរិយា ឥស្សាសា’’តិ. ចេលេន ចេលបដាកាយ យុទ្ធេ អកន្តិ គច្ឆន្តីតិ ចេលកាតិ អាហ – ‘‘យេ យុទ្ធេ ជយទ្ធជំ គហេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តី’’តិ. យថា តថា ឋិតេ សេនិកេ ព្រូហករណវសេន តតោ តតោ ចលយន្តិ ឧច្ចាលេន្តីតិ ចលកា. សកុណគ្ឃិអាទយោ វិយ មំសបិណ្ឌំ បរសេនាសមូហំ សាហសិកមហាយោធតាយ ឆេត្វា ឆេត្វា ទយន្តិ ឧប្បតិត្វា គច្ឆន្តីតិ បិណ្ឌទាយកា. ទុតិយវិកប្បេ បិណ្ឌេ ទយន្តិ ជនសម្មទ្ទេ ឧប្បតន្តា វិយ គច្ឆន្តីតិ បិណ្ឌទាយកាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧគ្គតុគ្គតាតិ ថាមជវបរក្កមាទិវសេន អតិវិយ ឧគ្គតា, ឧទគ្គាតិ អត្ថោ. បក្ខន្ទន្តីតិ អត្តនោ វីរសូរភាវេន អសជ្ជមានា បរសេនំ អនុបវិសន្តីតិ អត្ថោ. ថាមជវពលបរក្កមាទិសម្បត្តិយា មហានាគា វិយ មហានាគា. ឯកសូរាតិ ឯកាកិសូរា អត្តនោ សូរភាវេនេវ ឯកាកិនោ ហុត្វា យុជ្ឈនកា. សជាលិកាតិ សវម្មិកា. សរបរិត្តាណន្តិ ចម្មបរិសិព្ពិតំ ខេដកំ, ចម្មមយំ វា ផលកំ. ឃរទាសយោធាតិ អត្តនោ ទាសយោធា.

សម្បក្ខន្ទនលក្ខណាតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ ឯវមេតន្តិ សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា. សម្បសាទនលក្ខណាតិ បសីទិតព្ពេ វត្ថុស្មិំ បសីទនលក្ខណា. ឱកប្បនសទ្ធាតិ ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា អធិមុច្ចនំ. បសាទនីយេ វត្ថុស្មិំ បសីទនំ បសាទសទ្ធា. អយំ អនុធម្មោតិ អយំ នវន្នំ លោកុត្តរធម្មានំ អនុលោមធម្មោ. និព្ពិទាពហុលោតិ ឧក្កណ្ឋនាពហុលោ. សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យន្តិ សទ្ធា នាមាយំ សត្តស្ស មរណវសេន មហាបថំ សំវជតោ មហាកន្តារំ បដិបជ្ជតោ មហាវិទុគ្គំ បក្ខន្ទតោ បាថេយ្យបុដំ ពន្ធតិ, សម្ពលំ វិស្សជ្ជេតីតិ អត្ថោ. សទ្ធញ្ហិ ឧប្បាទេត្វា ទានំ ទេតិ, សីលំ រក្ខតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ. តេនេតំ វុត្តំ ‘‘សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យ’’ន្តិ. សិរីតិ ឥស្សរិយំ. ឥស្សរិយេ ហិ អភិមុខីភូតេ ថលតោបិ ជលតោបិ ភោគា អាគច្ឆន្តិយេវ. តេនេតំ វុត្តំ ‘‘សិរី ភោគានមាសយោ’’តិ. សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតីតិ បុរិសស្ស ទេវលោកេ, មនុស្សលោកេ ចេវ និព្ពានញ្ច គច្ឆន្តស្ស សទ្ធា ទុតិយា ហោតិ, សហាយកិច្ចំ សាធេតិ. ភត្តបុដាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ទុតិយិកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អនេកសរសតាតិ អនេកសភាវតា, អនេកកិច្ចតា វា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នគរោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ធម្មញ្ញូសុត្តវណ្ណនា

៦៨. ចតុត្ថេ សុត្តគេយ្យាទិធម្មំ ជានាតីតិ ធម្មញ្ញូ. តស្ស តស្សេវ សុត្តគេយ្យាទិនា ភាសិតស្ស តទញ្ញស្ស សុត្តបទត្ថស្ស ពោធកស្ស សទ្ទស្ស អត្ថកុសលតាវសេន អត្ថំ ជានាតីតិ អត្ថញ្ញូ. ‘‘ឯត្តកោម្ហិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយា’’តិ ឯវំ យថា អត្តនោ បមាណជាននវសេន អត្តានំ ជានាតីតិ អត្តញ្ញូ. បដិគ្គហណបរិភោគបរិយេសនវិស្សជ្ជនេសុ មត្តំ ជានាតីតិ មត្តញ្ញូ. និទ្ទេសេ បន បដិគ្គហណមត្តញ្ញុតាយ ឯវ បរិភោគាទិមត្តញ្ញុតា បពោធិតា ហោតីតិ បដិគ្គហណមត្តញ្ញុតាវ ទស្សិតា. ‘‘អយំ កាលោ ឧទ្ទេសស្ស, អយំ កាលោ បរិបុច្ឆាយ, អយំ កាលោ យោគស្ស អធិគមាយា’’តិ ឯវំ កាលំ ជានាតីតិ កាលញ្ញូ. តត្ថ បញ្ច វស្សានិ ឧទ្ទេសស្ស កាលោ, ទស បរិបុច្ឆាយ, ឥទំ អតិសម្ពាធំ, អតិក្ខបញ្ញស្ស តាវតា កាលេន តីរេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ទស វស្សានិ ឧទ្ទេសស្ស កាលោ, វីសតិ បរិបុច្ឆាយ, តតោ បរំ យោគេ កម្មំ កាតព្ពំ. ខត្តិយបរិសាទិកំ អដ្ឋវិធំ បរិសំ ជានាតីតិ បរិសញ្ញូ. ភិក្ខុបរិសាទិកំ ចតុព្ពិធំ, ខត្តិយបរិសាទិកំ មនុស្សបរិសំយេវ បុន ចតុព្ពិធំ គហេត្វា អដ្ឋវិធំ វទន្តិ អបរេ. និទ្ទេសេ បនស្ស ខត្តិយបរិសាទិចតុព្ពិធបរិសគ្គហណំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឥមំ មេ សេវន្តស្ស អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, តស្មា អយំ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ, វិបរិយាយតោ អញ្ញោ អសេវិតព្ពោ’’តិ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពបុគ្គលំ ជានាតីតិ បុគ្គលបរោបរញ្ញូ. ឯវញ្ហិ តេសំ បុគ្គលានំ បរោបរំ ឧក្កដ្ឋនិហីនតំ ជានាតិ នាម. និទ្ទេសេបិស្ស សេវិតព្ពាសេវិតព្ពបុគ្គលេ វិភាវនមេវ សមណកថាកតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ធម្មញ្ញូសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. បារិច្ឆត្តកសុត្តាទិវណ្ណនា

៦៩-៧០. បញ្ចមេ បតិតបលាសោតិ បតិតបត្តោ. ឯត្ថ បឋមំ បណ្ឌុបលាសតំ, ទុតិយំ បន្នបលាសតញ្ច វត្វា តតិយំ ជាលកជាតតា, ចតុត្ថំ ខារកជាតតា ច បាឡិយំ វុត្តា. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ បន មហាគោវិន្ទសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៩៤) ឥមមេវ បាឡិំ អាហរិត្វា ទស្សេន្តេន បឋមំ បណ្ឌុបលាសតំ, ទុតិយំ បន្នបលាសតញ្ច វត្វា តតិយំ ខារកជាតតា, ចតុត្ថំ ជាលកជាតតា ច ទស្សិតា. ឯវញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ – ‘‘បារិច្ឆត្តកេ បុប្ផមានេ ឯកំ វស្សំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ, តេ តស្ស បណ្ឌុបលាសភាវតោ បដ្ឋាយ អត្តមនា ហោន្តិ. យថាហ –

យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ, បណ្ឌុបលាសោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ ‘បណ្ឌុបលាសោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ, កោវិឡារោ, ន ចិរស្សេវ បន្នបលាសោ ភវិស្សតី’តិ. យស្មិំ សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ, កោវិឡារោ, បន្នបលាសោ ហោតិ, ជាលកជាតោ ហោតិ, ខារកជាតោ ហោតិ, កុដុមលកជាតោ ហោតិ, កោរកជាតោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ ‘កោរកជាតោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ, ន ចិរស្សេវ សព្ពបាលិផុល្លោ ភវិស្សតី’តិ.

លីនត្ថប្បកាសិនិយម្បិ (ទី. និ. ដី. ២.២៩៤) ឯត្ថ ឯវមត្ថោ ទស្សិតោ – បន្នបលាសោតិ បតិតបត្តោ. ខារកជាតោតិ ជាតខុទ្ទកមកុឡោ. យេ ហិ នីលបត្តកា អតិវិយ ខុទ្ទកា មកុឡា, តេ ‘‘ខារកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ជាលកជាតោតិ តេហិយេវ ខុទ្ទកមកុឡេហិ ជាតជាលកោ សព្ពសោ ជាលោ វិយ ជាតោ. កេចិ បន ‘‘ជាលកជាតោតិ ឯកជាលោ វិយ ជាតោ’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. បារិច្ឆត្តកោ កិរ ខារកគ្គហណកាលេ សព្ពត្ថកមេវ បល្លវិកោ ហោតិ, តេ ចស្ស បល្លវា បភស្សរបវាឡវណ្ណសមុជ្ជលា ហោន្តិ. តេន សោ សព្ពសោ សមុជ្ជលន្តោ តិដ្ឋតិ. កុដុមលជាតោតិ សញ្ជាតមហាមកុឡោ. កោរកជាតោតិ សញ្ជាតសូចិភេទោ សម្បតិវិកសមានាវត្ថោ. សព្ពបាលិផុល្លោតិ សព្ពសោ ផុល្លិតវិកសិតោតិ. អយញ្ច អនុក្កមោ ទីឃភាណកានំ វឡញ្ជនានុក្កមេន ទស្សិតោ, ន ឯត្ថ អាចរិយស្ស វិរោធោ អាសង្កិតព្ពោ.

កន្តនកវាតោតិ ទេវានំ បុញ្ញកម្មបច្ចយា បុប្ផានំ ឆិន្ទនកវាតោ. កន្តតីតិ ឆិន្ទតិ. សម្បដិច្ឆនកវាតោតិ ឆិន្នានំ ឆិន្នានំ បុប្ផានំ សម្បដិគ្គណ្ហកវាតោ. ចិនន្តោតិ នានាវិធភត្តិសន្និវេសវសេន និចិនំ ករោន្តោ. អញ្ញតរទេវតានន្តិ នាមគោត្តវសេន អបញ្ញាតទេវតានំ. រេណុវដ្ដីតិ រេណុសង្ឃាតោ. កណ្ណិកំ អាហច្ចាតិ សុធម្មាយ កូដំ អាហន្ត្វា.

អនុផរណានុភាវោតិ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ កិត្តិសទ្ទស្ស យាវ ព្រហ្មលោកា អនុផរណសង្ខាតោ អានុភាវោ. បព្ពជ្ជានិស្សិតំ ហោតីតិ បព្ពជ្ជាយ ចតុបារិសុទ្ធិសីលម្បិ ទស្សិតមេវាតិ អធិប្បាយោ. បឋមជ្ឈានសន្និស្សិតន្តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥធ បន ឧភយតោ បរិច្ឆេទោ ហេដ្ឋា សីលតោ ឧបរិ អរហត្តតោ ច បរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា. តេនេតំ វុត្តន្តិ តេន ការណេន ឯតំ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បព្ពជ្ជានិស្សិតំ ហោតី’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

បារិច្ឆត្តកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ភាវនាសុត្តវណ្ណនា

៧១. សត្តមេ អត្ថស្ស អសាធិកា ‘‘ភាវនំ អននុយុត្តស្សា’’តិ វុត្តត្តា. សម្ភាវនត្ថេតិ ‘‘អបិ នាម ឯវំ សិយា’’តិ វិកប្បនត្ថោ សម្ភាវនត្ថោ. ឯវញ្ហិ លោកេ សិលិដ្ឋវចនំ ហោតីតិ ឯកមេវ សង្ខំ អវត្វា អបរាយ សង្ខាយ សទ្ធិំ វចនំ លោកេ សិលិដ្ឋវចនំ ហោតិ យថា ‘‘ទ្វេ វា តីណិ វា ឧទកផុសិតានី’’តិ. សម្មា អធិសយិតានីតិ បាទាទីហិ អត្តនា នេសំ កិញ្ចិ ឧបឃាតំ អករោន្តិយា ពហិវាតាទិបរិស្សយបរិហរណត្ថំ សម្មទេវ ឧបរិ សយិតានិ. ឧបរិអត្ថោ ហេត្ថ អធិ-សទ្ទោ. ឧតុំ គណ្ហាបេន្តិយាតិ តេសំ អល្លសិនេហបរិយាទានត្ថំ អត្តនោ កាយុស្មាវសេន ឧតុំ គណ្ហាបេន្តិយា. តេនាហ ‘‘ឧស្មីកតានី’’តិ. សម្មា បរិភាវិតានីតិ សម្មទេវ សព្ពសោ កុក្កុដវាសនាយ វាសិតានិ. តេនាហ ‘‘កុក្កុដគន្ធំ គាហាបិតានី’’តិ. ឯត្ថ ច សម្មាបរិសេទនំ កុក្កុដគន្ធបរិភាវនញ្ច សម្មាអធិសយនសម្មាបរិសេទននិប្ផត្តិយា អានុភាវនិប្ផាទិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្មាអធិសយនេនេវ ហិ ឥតរទ្វយំ ឥជ្ឈតិ. ន ហិ សម្មាអធិសយនតោ វិសុំ សម្មាបរិសេទនស្ស សម្មាបរិភាវនស្ស ច ការណំ អត្ថិ. តេន បន សទ្ធិំយេវ ឥតរេសំ ទ្វិន្នម្បិ ឥជ្ឈនតោ វុត្តំ.

តិវិធកិរិយាករណេនាតិ សម្មាអធិសយនាទិតិវិធកិរិយាករណេនាតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ ‘‘ឯវំ អហោ វត មេ’’តិអាទិនា ន ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ ការណស្ស បន សម្បាទិតត្តា, អថ ខោ ភព្ពាវ តេ អភិនិព្ភិជ្ជិតុន្តិ យោជនា. កស្មា ភព្ពាតិ អាហ ‘‘តេ ហិ យស្មា តាយា’’តិអាទិ. សយម្បីតិ អណ្ឌានិ. បរិណាមន្តិ បរិបាកំ ពហិនិក្ខមនយោគ្យតំ. យថា កបាលស្ស តនុតា អាលោកស្ស អន្តោ បញ្ញាយមានស្ស ការណំ, តថា កបាលស្ស តនុតាយ នខសិខាមុខតុណ្ឌកានំ ខរតាយ ច អល្លសិនេហបរិយាទានំ ការណវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្មាតិ អាលោកស្ស អន្តោ បញ្ញាយមានតោ សយញ្ច បរិបាកគតត្តា.

ឱបម្មសម្បដិបាទនន្តិ ឱបម្មត្ថស្ស ឧបមេយ្យេន សម្មទេវ បដិបាទនំ. តន្តិ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. អត្ថេនាតិ ឧបមេយ្យត្ថេន សំសន្ទេត្វា សហ យោជេត្វា. សម្បាទនេន សម្បយុត្តធម្មវសេន ញាណស្ស តិក្ខភាវោ វេទិតព្ពោ. ញាណស្ស ហិ សភាវតោ សតិនេបក្កតោ ច តិក្ខភាវោ, សមាធិវសេន ខរភាវោ, សទ្ធាវសេន វិប្បសន្នភាវោ. បរិណាមកាលោតិ ពលវវិបស្សនាកាលោ. វឌ្ឍិកាលោតិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាកាលោ. អនុលោមដ្ឋានិយា ហិ វិបស្សនា គហិតគព្ភា នាម តទា មគ្គគព្ភស្ស គហិតត្តា. តជ្ជាតិកន្តិ តស្ស វិបស្សនានុយោគស្ស អនុរូបំ. សត្ថាបិ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បហរតិ, ទេសនាបិ វិនេយ្យសន្តានគតំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បហរតិ, យថាឋានេ ឋាតុំ ន ទេតិ.

ឱលម្ពកសង្ខាតន្តិ ឱលម្ពកសុត្តសង្ខាតំ. ‘‘បល’’ន្តិ ហិ តស្ស សុត្តស្ស នាមំ. ចារេត្វា ទារុនោ ហេដ្ឋា ទោសជាននត្ថំ ឧស្សាបេត្វា. គណ្ឌំ ហរតីតិ បលគណ្ឌោតិ ឯតេន ‘‘បលេន គណ្ឌហារោ បលគណ្ឌោតិ បច្ឆិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសោ’’តិ ទស្សេតិ. គហណដ្ឋានេតិ ហត្ថេន គហេតព្ពដ្ឋានេ. សម្មទេវ ខិបីយន្តិ ឯតេន កាយទុច្ចរិតាទីនីតិ សង្ខេបោ, បព្ពជ្ជាវ សង្ខេបោ បព្ពជ្ជាសង្ខេបោ. តេន វិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស បុគ្គលស្ស អជានន្តស្សេវ អាសវានំ បរិក្ខយោ ឥធ វិបស្សនានិសំសោតិ អធិប្បេតោ.

ហេមន្តិកេន ការណភូតេន, ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ករណវចនំ, ហេមន្តិកេតិ អត្ថោ. បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ បដិប្បស្សទ្ធផលានិ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘បូតិកានិ ភវន្តី’’តិ. មហាសមុទ្ទោ វិយ សាសនំ អគាធគម្ភីរភាវតោ. នាវា វិយ យោគាវចរោ មហោឃុត្តរតោ. បរិយាយនំ វិយាតិ បរិតោ អបរាបរំ យាយនំ វិយ. ខជ្ជមានានន្តិ ខាទន្តេន វិយ ឧទកេន ខេបិយមានពន្ធនានំ. តនុភាវោតិ បរិយុដ្ឋានបវត្តិយា អសមត្ថតាយ ទុព្ពលភាវោ. វិបស្សនាញាណបីតិបាមោជ្ជេហីតិ វិបស្សនាញាណសមុដ្ឋិតេហិ បីតិបាមោជ្ជេហិ. ឱក្ខាយមានេតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ វីថិប្បដិបាដិយា ឱក្ខាយមានេ, បដិសង្ខានុបស្សនាយ វា ឱក្ខាយមានេ. សង្ខារុបេក្ខាយ បក្ខាយមានេ. ទុព្ពលតា ទីបិតា ‘‘អប្បកសិរេនេវ សំយោជនានិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ, បូតិកានិ ភវន្តី’’តិ វុត្តត្តា.

ភាវនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-៩. អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តាទិវណ្ណនា

៧២-៧៣. អដ្ឋមេ បស្សថ នូតិ អបិ បស្សថ. មហន្តន្តិ វិបុលំ. អគ្គិក្ខន្ធន្តិ អគ្គិសមូហំ. អាទិត្តន្តិ បទិត្តំ. សម្បជ្ជលិតន្តិ សមន្តតោ បជ្ជលិតំ អច្ចិវិប្ផុលិង្គានិ មុញ្ចន្តំ. សជោតិភូតន្តិ សមន្តតោ ឧដ្ឋិតាហិ ជាលាហិ ឯកប្បភាសមុទយភូតំ. តំ កិំ មញ្ញថាតិ តំ ឥទានិ មយា វុច្ចមានត្ថំ កិំ មញ្ញថាតិ អនុមតិគ្គហណត្ថំ បុច្ឆតិ. យទេត្ថ សត្ថា អគ្គិក្ខន្ធាលិង្គនំ កញ្ញាលិង្គនញ្ច អានេសិ, តមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘អារោចយាមី’’តិអាទិមាហ.

ទុស្សីលស្សាតិ និស្សីលស្ស សីលវិរហិតស្ស. បាបធម្មស្សាតិ ទុស្សីលត្តា ឯវ ហីនជ្ឈាសយតាយ លាមកសភាវស្ស. អសុចិសង្កស្សរសមាចារស្សាតិ អបរិសុទ្ធតាយ អសុចិ ហុត្វា សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារស្ស. ទុស្សីលោ ហិ កិញ្ចិទេវ អសារុប្បំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ អសុកេន កតំ ភវិស្សតី’’តិ បរេសំ អាសង្កា ហោតិ. កេនចិទេវ ករណីយេន មន្តយន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កច្ចិ នុ ខោ ឥមេ មយា កតកម្មំ ជានិត្វា មន្តេន្តី’’តិ អត្តនោយេវ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារោ. បដិច្ឆន្នកម្មន្តស្សាតិ លជ្ជិតព្ពតាយ បដិច្ឆាទេតព្ពកម្មន្តស្ស. អស្សមណស្សាតិ ន សមណស្ស. សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘អហម្បិ សមណោ’’តិ មិច្ឆាបដិញ្ញាយ សមណបដិញ្ញស្ស. អសេដ្ឋចារិតាយ អព្រហ្មចារិស្ស. ឧបោសថាទីសុ ‘‘អហម្បិ ព្រហ្មចារី’’តិ មិច្ឆាបដិញ្ញាយ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញស្ស. បូតិនា កម្មេន សីលវិបត្តិយា អន្តោ អនុបវិដ្ឋត្តា អន្តោបូតិកស្ស. ឆទ្វារេហិ រាគាទិកិលេសានុស្សវនេន តិន្តត្តា អវស្សុតស្ស. សញ្ជាតរាគាទិកចវរត្តា សីលវន្តេហិ ឆឌ្ឌេតព្ពត្តា ច កសម្ពុជាតស្ស.

វាលរជ្ជុយាតិ វាលេហិ កតរជ្ជុយា. សា ហិ ខរតរា ហោតិ. ឃំសេយ្យាតិ មថនវសេន ឃំសេយ្យ. តេលធោតាយាតិ តេលេន និសិតាយ. បច្ចោរស្មិន្តិ បតិឧរស្មិំ, អភិមុខេ ឧរមជ្ឈេតិ អធិប្បាយោ. អយោសង្កុនាតិ សណ្ឌាសេន. ផេណុទ្ទេហកន្តិ ផេណំ ឧទ្ទេហេត្វា ឧទ្ទេហេត្វា, អនេកវារំ ផេណំ ឧដ្ឋាបេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ សង្ខេបតោ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា. នវមំ ឧត្តានមេវ.

អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អរកសុត្តវណ្ណនា

៧៤. ទសមេ បរិត្តន្តិ ឥត្តរំ. តេនាហ ‘‘អប្បំ ថោក’’ន្តិ. បពន្ធានុបច្ឆេទស្ស បច្ចយភាវោ ឥធ ជីវិតស្ស រសោ កិច្ចន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘សរសបរិត្តតាយបី’’តិ. តទធីនវុត្តិតាយបិ ហិ ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ វចនតោ បរិត្តំ ខណបរិត្តតាយបិ. បរមត្ថតោ ហិ អតិបរិត្តោ សត្តានំ ជីវិតក្ខណោ ឯកចិត្តក្ខណប្បវត្តិមត្តោយេវ. យថា នាម រថចក្កំ បវត្តមានម្បិ ឯកេនេវ នេមិប្បទេសេន បវត្តតិ, តិដ្ឋមានម្បិ ឯកេនេវ តិដ្ឋតិ, ឯវមេវំ ឯកចិត្តក្ខណិកំ សត្តានំ ជីវិតំ តស្មិំ ចិត្តេ និរុទ្ធមត្តេ សត្តោ និរុទ្ធោតិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘អតីតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិត្ថ ន ជីវតិ ន ជីវិស្សតិ. អនាគតេ ចិត្តក្ខណេ ន ជីវិត្ថ ន ជីវតិ ជីវិស្សតិ. បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តក្ខណេ ន ជីវិត្ថ ជីវតិ ន ជីវិស្សតិ.

‘‘ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុសោ វត្តតេ ខណោ.

‘‘យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;

សព្ពេបិ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា.

‘‘អនិព្ពត្តេន ន ជាតោ, បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ;

ចិត្តភង្គា មតោ លោកោ, បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា’’តិ. (មហានិ. ១០);

លហុសន្តិ លហុកំ. តេនាហ ‘‘លហុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនតោ លហុស’’ន្តិ. បរិត្តំ លហុសន្តិ ឧភយំ បនេតំ អប្បកស្ស វេវចនំ. យញ្ហិ អប្បកំ, តំ បរិត្តញ្ចេវ លហុកញ្ច ហោតិ. ឥធ បន អាយុនោ អធិប្បេតត្តា រស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មន្តាយន្តិ ករណត្ថេ ឯតំ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘មន្តាយ ពោទ្ធព្ពំ, បញ្ញាយ ជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ’’តិ. មន្តាយន្តិ វា មន្តេយ្យន្តិ វុត្តំ ហោតិ, មន្តេតព្ពំ មន្តាយ ឧបបរិក្ខិតព្ពន្តិ អត្ថោ. បញ្ញាយ ជានិតព្ពន្តិ ជានិតព្ពំ ជីវិតស្ស បរិត្តភាវោ ពហុទុក្ខាទិភាវោ. ជានិត្វា ច បន សព្ពបលិពោធេ ឆិន្ទិត្វា កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ. យស្មា ឥត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ, អប្បំ វា ភិយ្យោ វស្សសតតោ ឧបរិ អប្បំ អញ្ញំ វស្សសតំ អប្បត្វា វីសំ វា តិំសំ វា ចត្តាលីសំ វា បណ្ណាសំ វា សដ្ឋិ វា វស្សានិ ជីវតិ, ឯវំទីឃាយុកោ បន អតិទុល្លភោ. ‘‘អសុកោ ហិ ឯវំ ចិរំ ជីវតី’’តិ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា ទដ្ឋព្ពោ ហោតិ. តត្ថ វិសាខា ឧបាសិកា វីសសតំ ជីវតិ, តថា បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណោ, ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណោ, ពាវរិយព្រាហ្មណោ, អានន្ទត្ថេរោ, មហាកស្សបត្ថេរោតិ. អនុរុទ្ធត្ថេរោ បន វស្សសតញ្ចេវ បណ្ណាសញ្ច វស្សានិ. ពាកុលត្ថេរោ វស្សសតញ្ចេវ សដ្ឋិ ច វស្សានិ, អយំ សព្ពទីឃាយុកោ, សោបិ ទ្វេ វស្សសតានិ ន ជីវិ.

អរកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.