៦. អព្យាកតវគ្គោ

១-២. អព្យាកតសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៤-៥៥. ឆដ្ឋវគ្គស្ស បឋមំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ទុតិយេ អតីតេ អត្តភាវេ និព្ពត្តកំ កម្មន្តិ ‘‘បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា, អាយូហនា សង្ខារា, និកន្តិ តណ្ហា, ឧបគមនំ ឧបាទានំ, ចេតនា ភវោ’’តិ ឯវមាគតំ សបរិក្ខារំ បញ្ចវិធំ កម្មវដ្ដមាហ. ឯតរហិ មេ អត្តភាវោ ន សិយាតិ វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនាសហិតំ បច្ចុប្បន្នំ បញ្ចវិធំ វិបាកវដ្ដមាហ. យំ អត្ថិកន្តិ យំ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានកំ. តេនាហ ‘‘ភូត’’ន្តិ. តញ្ហិ បច្ចយនិព្ពត្តតាយ ‘‘ភូត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បជហាមីតិ តប្បដិពទ្ធច្ឆន្ទរាគប្បហានេន តតោ ឯវ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនវសេន បជហាមិ បរិច្ចជាមិ. ហរិតន្តន្តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៣) ហរិតមេវ. អន្ត-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនំ កតំ យថា ‘‘វនន្តំ សុត្តន្ត’’ន្តិ, អល្លតិណាទីនិ អាគម្ម និព្ពាយតីតិ អត្ថោ. បថន្តន្តិ មហាមគ្គំ. សេលន្តន្តិ បព្ពតំ. ឧទកន្តន្តិ ឧទកំ. រមណីយំ វា ភូមិភាគន្តិ តិណគុម្ពាទិរហិតំ វិវិត្តំ អព្ភោកាសភូមិភាគំ. អនាហារាតិ អបច្ចយា និរុបាទានា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

អព្យាកតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តិស្សព្រហ្មាសុត្តវណ្ណនា

៥៦. តតិយេ វិវិត្តានិ តាទិសានិ បន បរិយន្តានិ អតិទូរានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អន្តិមបរិយន្តិមានី’’តិ. អន្តេ ភវានិ អន្តិមានិ, អន្តិមានិយេវ បរិយន្តិមានិ. ឧភយេនបិ អតិទូរតំ ទស្សេតិ. សមន្នាហារេ ឋបយមានោតិ ឥន្ទ្រិយំ សមាការេន វត្តេន្តោ ឥន្ទ្រិយសមតំ បដិបាទេន្តោ នាម ហោតិ. វិបស្សនាចិត្តសម្បយុត្តោ សមាធិ, សតិបិ សង្ខារនិមិត្តាវិរហេ និច្ចនិមិត្តាទិវិរហតោ ‘‘អនិមិត្តោ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អនិមិត្តន្តិ ពលវវិបស្សនាសមាធិ’’ន្តិ.

តិស្សព្រហ្មាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៧. សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៧-៦០. ចតុត្ថេ កុច្ឆិតោ អរិយោ កទរិយោ. ថទ្ធមច្ឆរិយសទិសំ ហិ កុច្ឆិតំ សព្ពនិហីនំ នត្ថិ សព្ពកុសលានំ អាទិភូតស្ស និសេធនតោ. សេសមេត្ថ បញ្ចមាទីនិ ច ឧត្តានត្ថានេវ.

សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បចលាយមានសុត្តវណ្ណនា

៦១. អដ្ឋមេ អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករេយ្យាសីតិ ទិវា វា រត្តិំ វា សូរិយបជ្ជោតចន្ទមណិអាទីនំ អាលោកំ ‘‘អាលោកោ’’តិ មនសិ ករេយ្យាសិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សូរិយចន្ទាលោកាទិំ ទិវា រត្តិញ្ច ឧបលទ្ធំ យថាលទ្ធវសេនេវ មនសិ ករេយ្យាសិ, ចិត្តេ ឋបេយ្យាសិ. យថា តេ សុភាវិតាលោកកសិណស្ស វិយ កសិណាលោកោ យទិច្ឆកំ យាវទិច្ឆកញ្ច សោ អាលោកោ រត្តិយំ ឧបតិដ្ឋតិ, យេន តត្ថ ទិវាសញ្ញំ ឋបេយ្យាសិ, ទិវា វិយ វិគតថិនមិទ្ធោវ ភវេយ្យាសីតិ. តេនាហ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិ. ឥតិ វិវដេន ចេតសាតិ ឯវំ អបិហិតេន ចិត្តេន ថិនមិទ្ធបិធានេន អបិហិតត្តា. អបរិយោនទ្ធេនាតិ សមន្តតោ អនោនទ្ធេន អសញ្ឆាទិតេន. សហោភាសន្តិ សញាណោភាសំ. ថិនមិទ្ធវិនោទនអាលោកោបិ វា ហោតុ កសិណាលោកោបិ វា បរិកម្មាលោកោបិ វា, ឧបក្កិលេសាលោកោ វិយ សព្ពោយំ អាលោកោ ញាណសមុដ្ឋានោវាតិ. យេសំ អករណេ បុគ្គលោ មហាជានិយោ ហោតិ, តានិ អវស្សំ កាតព្ពានិ. យានិ អកាតុម្បិ វដ្ដន្តិ, សតិ សមវាយេ កាតព្ពតោ តានិ ករណីយានីតិ អាហ ‘‘ឥតរានិ ករណីយានី’’តិ. អថ វា កត្តព្ពានិ កម្មានិ ករណំ អរហន្តីតិ ករណីយានិ. ឥតរានិ កិច្ចានីតិបិ វទន្តិ.

អាទិនយប្បវត្តា វិគ្គាហិកកថាតិ ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ, អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមិ, កិំ ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានិស្សសិ, មិច្ឆាបដិបន្នោ ត្វមសិ, អហមស្មិ សម្មាបដិបន្នោ, សហិតំ មេ, អសហិតំ តេ, បុរេវចនីយំ បច្ឆា អវច, បច្ឆាវចនីយំ បុរេ អវច, អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តំ, អារោបិតោ តេ វាទោ, និគ្គហិតោ ត្វមសិ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយ, និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’’តិ (ទី. និ. ១.១៨; ម. និ. ៣.៤១) ឯវំបវត្តា កថា. តត្ថ សហិតំ មេតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៨) មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ, អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តន្តិ អត្ថោ. សហិតន្តិ វា បុព្ពាបរាវិរុទ្ធំ. អសហិតំ តេតិ តុយ្ហំ វចនំ អសហិតំ អសិលិដ្ឋំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តុយ្ហំ ទីឃរត្តាចិណ្ណវសេន សុប្បគុណំ, តំ មយ្ហំ ឯកវចនេនេវ វិបរាវត្តំ បរិវត្តិត្វា ឋិតំ, ន កិញ្ចិ ជានាសីតិ អត្ថោ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ មយា តវ វាទេ ទោសោ អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ ទោសមោចនត្ថំ ចរ វិចរ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាតិ អត្ថោ. និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសីតិ អថ សយំ បហោសិ, ឥទានិ ឯវ និព្ពេឋេហីតិ អត្ថោ.

តណ្ហា សព្ពសោ ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ តណ្ហាសង្ខយោ, តស្មិំ. តណ្ហាសង្ខយេតិ ច ឥទំ វិសយេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘តំ អារម្មណំ កត្វា’’តិ. វិមុត្តចិត្តតាយាតិ សព្ពសំកិលេសេហិ វិប្បយុត្តចិត្តតាយ. អបរភាគេ បដិបទា នាម អរិយសច្ចាភិសមយោ. សា សាសនចារិគោចរា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពតោតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគប្បដិបទំ សំខិត្តេន ទេសេថាតិ បុច្ឆតី’’តិ. អកុប្បធម្មតាយ ខយវយសង្ខាតំ អន្តំ អតីតាតិ អច្ចន្តា, សោ ឯវ អបរិហាយនសភាវត្តា អច្ចន្តា និដ្ឋា អស្សាតិ អច្ចន្តនិដ្ឋា. តេនាហ ‘‘ឯកន្តនិដ្ឋោ សតតនិដ្ឋោតិ អត្ថោ’’តិ. ន ហិ បដិវិទ្ធស្ស លោកុត្តរធម្មស្ស ទស្សន្នំ កុប្បន្នំ នាម អត្ថិ. អច្ចន្តមេវ ចតូហិ យោគេហិ ខេមោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អច្ចន្តយោគក្ខេមី. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា តស្ស ច អបរិហាយនសភាវត្តា អច្ចន្តំ ព្រហ្មចារីតិ អច្ចន្តព្រហ្មចារី. តេនាហ ‘‘និច្ចព្រហ្មចារីតិ អត្ថោ’’តិ. បរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយបរិយបរិយោសានំ វដ្ដទុក្ខបរិយោសានញ្ច.

បញ្ចក្ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. សក្កាយសព្ពញ្ហិ សន្ធាយ ឥធ ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ វុត្តំ វិបស្សនាវិសយស្ស អធិប្បេតត្តា. តស្មា អាយតនធាតុយោបិ តគ្គតិកា ឯវ ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ភគវា ‘‘នាលំ អភិនិវេសាយា’’តិ. ន យុត្តា អភិនិវេសាយ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អជ្ឈោសានាយ. ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) វិយ អលំ-សទ្ទោ យុត្តត្ថោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ន យុត្តា’’តិ. សម្បជ្ជន្តីតិ ភវន្តិ. យទិបិ ‘‘តតិយា ចតុត្ថី’’តិ ឥទំ វិសុទ្ធិទ្វយំ អភិញ្ញាបញ្ញា, តស្ស បន សបច្ចយនាមរូបទស្សនភាវតោ សតិ ច បច្ចយបរិគ្គហេ សបច្ចយត្តា អនិច្ចន្តិ, នាមរូបស្ស អនិច្ចតាយ ទុក្ខំ, ទុក្ខញ្ច អនត្តាតិ អត្ថតោ លក្ខណត្តយំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ញាតបរិញ្ញាយ អភិជានាតី’’តិ. តថេវ តីរណបរិញ្ញាយាតិ ឥមិនា អនិច្ចាទិភាវេន នាលំ អភិនិវេសាយាតិ នាមរូបស្ស ឧបសំហរតិ, ន អភិញ្ញាបញ្ញានំ សម្ភារធម្មានំ. បុរិមាយ ហិ អត្ថតោ អាបន្នំ លក្ខណត្តយំ គណ្ហាតិ សលក្ខណសល្លក្ខណបរត្តា តស្សា. ទុតិយាយ សរូបតោ តស្សា លក្ខណត្តយារោបនវសេន សម្មសនភាវតោ. ឯកចិត្តក្ខណិកតាយ អភិនិបាតមត្តតាយ ច អប្បមត្តកម្បិ. រូបបរិគ្គហស្ស ឱឡារិកភាវតោ អរូបបរិគ្គហំ ទស្សេតិ. ទស្សេន្តោ ច វេទនាយ អាសន្នភាវតោ, វិសេសតោ សុខសារាគិតាយ, ភវស្សាទគធិតមានសតាយ ច ថេរស្ស វេទនាវសេន និព្ពត្តេត្វា ទស្សេតិ.

ខយវិរាគោតិ ខយសង្ខាតោ វិរាគោ សង្ខារានំ បលុជ្ជនា. យំ អាគម្ម សព្ពសោ សង្ខារេហិ វិរជ្ជនា ហោតិ, តំ និព្ពានំ អច្ចន្តវិរាគោ. និរោធានុបស្សិម្ហិបីតិ និរោធានុបស្សិបទេបិ. ឯសេវ នយោតិ អតិទិសិត្វា តំ ឯកទេសេន វិវរន្តោ ‘‘និរោធោបិ ហិ…បេ… ទុវិធោយេវា’’តិ អាហ. ខន្ធានំ បរិច្ចជនំ តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានវសេនាតិ យេនាការេន វិបស្សនា កិលេសេ បជហតិ, តេនាការេន តំនិមិត្តក្ខន្ធេ ច បជហតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អាហ ‘‘សា ហិ…បេ… វោស្សជ្ជតី’’តិ. អារម្មណតោតិ កិច្ចសាធនវសេន អារម្មណករណតោ. ឯវញ្ហិ មគ្គតោ អញ្ញេសំ និព្ពានារម្មណានំ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គាភាវោ សិទ្ធោវ ហោតិ. បរិច្ចជនេន បក្ខន្ទនេន ចាតិ ទ្វីហិបិ វា ការណេហិ. សោតិ មគ្គោ. សព្ពេសំ ខន្ធានំ វោស្សជ្ជនំ តប្បដិពទ្ធសំកិលេសប្បហានេន ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា វា វិបស្សនាចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ មគ្គសម្បយុត្តចិត្តំ សន្ធាយាហ. មគ្គោ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ ខន្ធេ ច បរិច្ចជតិ, តស្មា យថាក្កមំ វិបស្សនាមគ្គានញ្ច វសេន បក្ខន្ទនបរិច្ចាគវោស្សគ្គាបិ វេទិតព្ពា. តទុភយសមង្គីតិ វិបស្សនាសមង្គី មគ្គសមង្គី ច. ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិវចនតោ (បដិ. ម. ១.៥២) ហិ យថា វិបស្សនាយ កិលេសានំ បរិច្ចាគប្បដិនិស្សគ្គោ លព្ភតិ, ឯវំ អាយតិំ តេហិ កិលេសេហិ ឧប្បាទេតព្ពក្ខន្ធានម្បិ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ វត្តព្ពោ. បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ បន មគ្គេ លព្ភមានាយ ឯកន្តការណភូតាយ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ វសេន វេទិតព្ពោ. មគ្គេ បន តទុភយម្បិ ញាយាគតមេវ និប្បរិយាយតោវ លព្ភមានត្តា. តេនាហ ‘‘តទុភយសមង្គីបុគ្គលោ’’តិអាទិ. បុច្ឆន្តស្ស អជ្ឈាសយវសេន ‘‘ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតី’’តិ ឯត្ថ កាមុបាទានវសេន ឧបាទិយនំ បដិក្ខិបតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហាវសេន ន ឧបាទិយតី’’តិ. តណ្ហាវសេន វា អសតិ ឧបាទិយនេ ទិដ្ឋិវសេន ឧបាទិយនំ អនវកាសមេវាតិ ‘‘តណ្ហាវសេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន បរាមសតីតិ នាទិយតិ. ទិដ្ឋិបរាមាសវសេន វា ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា ន បរាមសតិ. សំខិត្តេនេវ កថេសីតិ តស្ស អជ្ឈាសយវសេន បបញ្ចំ អកត្វា កថេសិ.

បចលាយមានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មេត្តសុត្តវណ្ណនា

៦២. នវមេ មា, ភិក្ខវេ, បុញ្ញានន្តិ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៦២) ឯត្ថ មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. បុញ្ញ-សទ្ទោ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) បុញ្ញផលេ អាគតោ. ‘‘អវិជ្ជាគតោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) កាមរូបាវចរសុចរិតេសុ. ‘‘បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) សុគតិវិសេសភូតេ ឧបបត្តិភវេ. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូ’’តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៦០; ទី. និ. ៣.៣០៥; អ. និ. ៨.៣៦) កុសលចេតនាយំ. ឥធ បន តេភូមកកុសលធម្មេ វេទិតព្ពោ. ភាយិត្ថាតិ ឯត្ថ ទុវិធំ ភយំ ញាណភយំ, សារជ្ជភយន្តិ. តត្ថ ‘‘យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា ឧច្ចេសុ វិមានេសុ ចិរដ្ឋិតិកា, តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៣) អាគតំ ញាណភយំ. ‘‘អហុទេវ ភយំ, អហុ ឆម្ភិតត្តំ, អហុ លោមហំសោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣១៨) អាគតំ សារជ្ជភយំ. ឥធាបិ សារជ្ជភយមេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ភិក្ខវេ, ទីឃរត្តំ កាយវចីសំយមោ វត្តប្បដិវត្តបូរណំ ឯកាសនំ ឯកសេយ្យំ ឥន្ទ្រិយទមោ ធុតធម្មេហិ ចិត្តស្ស និគ្គហោ សតិសម្បជញ្ញំ កម្មដ្ឋានានុយោគវសេន វីរិយារម្ភោតិ ឯវមាទីនិ យានិ ភិក្ខុនា និរន្តរំ បវត្តេតព្ពានិ បុញ្ញានិ, តេហិ មា ភាយិត្ថ, មា ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជិត្ថ. ឯកច្ចស្ស ទិដ្ឋធម្មសុខស្ស ឧបរោធភយេន សម្បរាយិកនិព្ពានសុខទាយកេហិ បុញ្ញេហិ មា ភាយិត្ថាតិ. និស្សក្កេ ឥទំ សាមិវចនំ.

ឥទានិ តតោ អភាយិតព្ពភាវេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខស្សេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុខ-សទ្ទោ ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ, សុខា វិរាគតា លោកេ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៩៤) សុខមូលេ អាគតោ. ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០) សុខារម្មណេ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥៥) សុខបច្ចយដ្ឋានេ. ‘‘សុខោ បុញ្ញស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១១៨) សុខហេតុម្ហិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ឯតេ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៨២) អព្យាបជ្ជេ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២១៥; ធ. ប. ២០៣, ២០៤) និព្ពានេ. ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៣២; ម. និ. ១.២៧១; សំ. និ. ២.១៥២) សុខវេទនាយំ. ‘‘អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, សុខមិច្ចេវ ភាសិត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៥៣; ឥតិវុ. ៥៣) ឧបេក្ខាវេទនាយំ. ‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន សុខា វេទនា ទុក្ខា វេទនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៨៩) ឥដ្ឋសុខេសុ. ‘‘សុខោ វិបាកោ បុញ្ញាន’’ន្តិអាទីសុ (បេដកោ. ២៣) ឥដ្ឋវិបាកេ. ឥធាបិ ឥដ្ឋវិបាកេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ឥដ្ឋស្សាតិអាទីសុ ឥច្ឆិតព្ពតោ ចេវ អនិដ្ឋប្បដិបក្ខតោ ច ឥដ្ឋស្ស. កមនីយតោ មនស្មិញ្ច កមនតោ បវិសនតោ កន្តស្ស. បិយាយិតព្ពតោ សន្តប្បនតោ ច បិយស្ស. មននីយតោ មនស្ស វឌ្ឍនតោ ច មនាបស្សាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យទិទំ បុញ្ញានីតិ បុញ្ញានីតិ យទិទំ វចនំ, ឯតំ សុខស្ស ឥដ្ឋស្ស វិបាកស្ស អធិវចនំ នាមំ. សុខស្សេតំ យទិទំ បុញ្ញានីតិ ផលេន ការណស្ស អភេទោបចារំ វទតិ. តេន កតូបចិតានំ បុញ្ញានំ អវស្សំភាវិផលំ សុត្វា អប្បមត្តេន សក្កច្ចំ បុញ្ញានិ កត្តព្ពានីតិ បុញ្ញកិរិយាយំ និយោជេតិ, អាទរញ្ច នេសំ តត្ថ ឧប្បាទេតិ.

ឥទានិ អត្តនា សុនេត្តកាលេ កតេន បុញ្ញកម្មេន ទីឃរត្តំ បច្ចនុភូតំ ភវន្តរប្បដិច្ឆន្នំ ឧឡារតរំ បុញ្ញវិបាកំ ឧទាហរិត្វា តមត្ថំ បាកដតរំ ករោន្តោ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អភិជានាមីតិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានាមិ, បច្ចក្ខតោ ពុជ្ឈាមិ. ទីឃរត្តន្តិ ចិរកាលំ. បុញ្ញានន្តិ ទានាទីនំ កុសលធម្មានំ. សត្ត វស្សានីតិ សត្ត សំវច្ឆរានិ. មេត្តចិត្តន្តិ មិជ្ជតីតិ មេត្តា, សិនិយ្ហតីតិ អត្ថោ. មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសា បវត្តីតិបិ មេត្តា. លក្ខណាទិតោ បន ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. ព្យាបាទូបសមោ ឯតិស្សា សម្បត្តិ, សិនេហសម្ភវោ វិបត្តិ. មេត្តចិត្តំ ភាវេត្វាតិ មេត្តាសហគតំ ចិត្តំ, ចិត្តសីសេន សមាធិ វុត្តោតិ មេត្តាសមាធិំ មេតាព្រហ្មវិហារំ ឧប្បាទេត្វា ចេវ វឌ្ឍេត្វា ច.

សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេតិ សត្ត មហាកប្បេ. សំវដ្ដវិវដ្ដគ្គហណេនេវ ហិ សំវដ្ដដ្ឋាយិវិវដ្ដដ្ឋាយិនោបិ គហិតា. ឥមំ លោកន្តិ កាមលោកំ. សំវដ្ដមានេ សុទន្តិ សំវដ្ដមានេ, សុទន្តិ និបាតមត្តំ, វិបជ្ជមានេតិ អត្ថោ. ‘‘វរសំវត្តដ្ឋានេ សុទ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. កប្បេតិ កាលេ. កប្បសីសេន ហិ កាលោ វុត្តោ, កាលេ ខីយមានេ សព្ពោបិ ខីយតេវ. យថាហ – ‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា’’តិ (ជា. ១.២.១៩០). ‘‘អាភស្សរូបគោ ហោមី’’តិ វុត្តត្តា តេជោសំវដ្ដវសេនេត្ថ កប្បវុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. អាភស្សរូបគោតិ តត្ថ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាភស្សរព្រហ្មលោកំ ឧបគច្ឆាមីតិ អាភស្សរូបគោ ហោមិ. វិវដ្ដមានេតិ សណ្ឋហមានេតិ អត្ថោ. សុញ្ញំ ព្រហ្មវិមានំ ឧបបជ្ជាមីតិ កស្សចិ សត្តស្ស តត្ថ និព្ពត្តស្ស អភាវតោ សុញ្ញំ យំ បឋមជ្ឈានភូមិសង្ខាតំ ព្រហ្មវិមានំ អាទិតោ និព្ពត្តតិ, តំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបបជ្ជាមិ ឧបេមិ.

ព្រហ្មាតិ កាមាវចរសត្តេហិ វិសិដ្ឋដ្ឋេន តថា តថា ព្រូហិតគុណតាយ ព្រហ្មវិហារតោ និព្ពត្តនដ្ឋេន ច ព្រហ្មា. ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតេហិ មហន្តោ ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា, តតោ ឯវ តេ អភិភវិត្វា ឋិតត្តា អភិភូ. តេហិ ន កេនចិបិ គុណេន អភិភូតោតិ អនភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ទស្សនតោ ទសោ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ទស្សនសមត្ថោ អភិញ្ញាញាណេន បស្សិតព្ពំ បស្សាមីតិ អត្ថោ. សេសព្រហ្មានំ ឥទ្ធិបាទភាវនាពលេន អត្តនោ ចិត្តញ្ច មម វសេ វត្តេមីតិ វសវត្តី ហោមីតិ យោជេតព្ពំ. តទា កិរ ពោធិសត្តោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភីបិ សមានោ តថា សត្តហិតំ អត្តនោ បារមិបូរណញ្ច ឱលោកេន្តោ តាសុ ឯវ ទ្វីសុ ឈានភូមីសុ និកន្តិ ឧប្បាទេត្វា មេត្តាព្រហ្មវិហារវសេន អបរាបរំ សំសរិ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ត វស្សានិ…បេ… វសវត្តី’’តិ.

ឯវំ ភគវា រូបាវចរបុញ្ញស្ស វិបាកមហន្តតំ បកាសេត្វា ឥទានិ កាមាវចរបុញ្ញស្សបិ វិបាកំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆត្តិំសក្ខត្តុ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សក្កោ អហោសិន្តិ ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ឆត្តិំសវារេ អញ្ញត្ថ អនុបបជ្ជិត្វា និរន្តរំ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តាវតិំសទេវរាជា អហោសិំ. រាជា អហោសិន្តិអាទីសុ ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ច លោកំ រញ្ជេតីតិ រាជា. ចក្ករតនំ វត្តេតិ, ចតូហិ សម្បត្តិចក្កេហិ វត្តតិ, តេហិ ច បរំ វត្តេតិ, បរហិតាយ ច ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចក្កវត្តី. ‘‘រាជា’’តិ ចេត្ថ សាមញ្ញំ, ‘‘ចក្កវត្តី’’តិ វិសេសំ. ធម្មេន ចរតីតិ ធម្មិកោ, ញាយេន សមេន វត្តតីតិ អត្ថោ. ធម្មេនេវ រជ្ជំ លភិត្វា រាជា ជាតោតិ ធម្មរាជា, ទសវិធេ កុសលធម្មេ អគរហិតេ ច រាជធម្មេ និយុត្តោតិ ធម្មិកោ. តេន ច ធម្មេន សកលំ លោកំ រញ្ជេតីតិ ធម្មរាជា. បរហិតធម្មករណេន វា ធម្មិកោ, អត្តហិតធម្មករណេន ធម្មរាជា. យស្មា ចក្កវត្តី ធម្មេន ញាយេន រជ្ជំ អធិគច្ឆតិ, ន អធម្មេន, តស្មា វុត្តំ ‘‘ធម្មេន លទ្ធរជ្ជត្តា ធម្មរាជា’’តិ.

ចតូសុ ទិសាសុ សមុទ្ទបរិយោសានតាយ ចាតុរន្តា នាម តត្ថ តត្ថ ទីបេ មហាបថវីតិ អាហ ‘‘បុរត្ថិម…បេ… ឥស្សរោ’’តិ. វិជិតាវីតិ វិជេតព្ពស្ស វិជិតវា, កាមកោធាទិកស្ស អព្ភន្តរស្ស បដិរាជភូតស្ស ពាហិរស្ស ច អរិគណស្ស វិជយី វិជិនិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. កាមំ ចក្កវត្តិនោ កេនចិ យុទ្ធំ នាម នត្ថិ, យុទ្ធេន បន សាធេតព្ពស្ស វិជយស្ស សិទ្ធិយា ‘‘វិជិតសង្គាមោ’’តិ វុត្តំ. ជនបទោ វា ចតុព្ពិធអច្ឆរិយធម្មេន សមន្នាគតោ អស្មិំ រាជិនិ ថាវរិយំ កេនចិ អសំហារិយំ ទឡ្ហភត្តិភាវំ បត្តោ, ជនបទេ វា អត្តនោ ធម្មិកាយ បដិបត្តិយា ថាវរិយំ ថិរភាវំ បត្តោតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. ចណ្ឌស្ស ហិ រញ្ញោ ពលិទណ្ឌាទីហិ លោកំ បីឡយតោ មនុស្សា មជ្ឈិមជនបទំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពតសមុទ្ទតីរកន្ទរាទីនិ និស្សាយ បច្ចន្តេ វាសំ កប្បេន្តិ. អតិមុទុកស្ស រញ្ញោ ចោរេហិ សាហសិកធនវិលោបបីឡិតា មនុស្សា បច្ចន្តំ បហាយ ជនបទមជ្ឈេ វាសំ កប្បេន្តិ. ឥតិ ឯវរូបេ រាជិនិ ជនបទោ ថិរភាវំ ន បាបុណាតិ.

សត្តរតនសមន្នាគតោតិ ចក្ករតនាទីហិ សត្តហិ រតនេហិ សមុបេតោ. តេសុ ហិ រាជា ចក្កវត្តី ចក្ករតនេន អជិតំ ជិនាតិ, ហត្ថិអស្សរតនេហិ វិជិតេ សុខេនេវ អនុវិចរតិ, បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ, អវសេសេហិ ឧបភោគសុខមនុភវតិ. បឋមេន ចស្ស ឧស្សាហសត្តិយោគោ, បច្ឆិមេន មន្តសត្តិយោគោ, ហត្ថិអស្សគហបតិរតនេហិ បភុសត្តិយោគោ សុបរិបុណ្ណោ ហោតិ. ឥត្ថិមណិរតនេហិ ឧបភោគសុខមនុភវតិ, សេសេហិ ឥស្សរិយសុខំ. វិសេសតោ ចស្ស បុរិមានិ តីណិ អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ, មជ្ឈិមានិ អលោភកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន, បច្ឆិមមេកំ អមោហកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ.

សូរាតិ សត្តិវន្តោ, និព្ភយាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អភីរុនោ’’តិ. អង្គន្តិ ការណំ. យេន ការណេន ‘‘វីរា’’តិ វុច្ចេយ្យុំ, តំ វីរង្គំ. តេនាហ ‘‘វីរិយស្សេតំ នាម’’ន្តិ. យាវ ចក្កវាឡបព្ពតា ចក្កស្ស វត្តនតោ ‘‘ចក្កវាឡបព្ពតំ សីមំ កត្វា ឋិតសមុទ្ទបរិយន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អទណ្ឌេនាតិ ឥមិនា ធនទណ្ឌស្ស សរីរទណ្ឌស្ស ច អករណំ វុត្តំ. អសត្ថេនាតិ ឥមិនា បន សេនាយ យុជ្ឈនស្សាតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ទណ្ឌេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ កតាបរាធេ សត្តេ សតម្បិ សហស្សម្បិ គណ្ហន្តិ, តេ ធនទណ្ឌេន រជ្ជំ ការេន្តិ. យេ ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តិ, តេ សត្ថទណ្ឌេន. អហំ បន ទុវិធម្បិ ទណ្ឌំ បហាយ អទណ្ឌេន អជ្ឈាវសិំ. យេ ឯកតោធារាទិនា សត្ថេន បរំ វិហេឋេន្តិ, តេ សត្ថេន រជ្ជំ ការេន្តិ នាម. អហំ បន សត្ថេន ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ កស្សចិ អនុប្បាទេត្វា ធម្មេនេវ ‘‘ឯហិ ខោ, មហារាជា’’តិ ឯវំ បដិរាជូហិ សម្បដិច្ឆិតាគមនោ វុត្តប្បការំ បថវិំ អភិជិនិត្វា អជ្ឈាវសិំ, អភិវិជិនិត្វា សាមី ហុត្វា វសិន្តិ.

ឥតិ ភគវា អត្តានំ កាយសក្ខិំ កត្វា បុញ្ញានំ វិបាកមហន្តតំ បកាសេត្វា ឥទានិ តមេវត្ថំ គាថាពន្ធនេន ទស្សេន្តោ ‘‘បស្ស, បុញ្ញានំ វិបាក’’ន្តិអាទិមាហ. សុខេសិនោតិ អាលបនវចនមេតំ, តេន សុខបរិយេសកេ សត្តេ អាមន្តេតិ. បាឡិយំ បន ‘‘បស្សថា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘បស្សា’’តិ វចនព្យត្តយោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. មនុស្សានំ ឧរេ សត្ថំ ឋបេត្វា ឥច្ឆិតធនហរណាទិនា វា សាហសការិតាយ សាហសិកា, តេសំ កម្មំ សាហសិកកម្មំ. បថវិយា ឥស្សរោ បថព្យោតិ អាហ ‘‘បុថវិសាមិកោ’’តិ.

មេត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ភរិយាសុត្តវណ្ណនា

៦៣. ទសមេ ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា ឧទ្ធំ ឧគ្គតត្តា ឧច្ចំ បត្ថដត្តា មហន្តំ អវិនិព្ភោគំ វិនិភុញ្ជិត្វា គហេតុំ អសក្កុណេយ្យំ សទ្ទំ ករោន្តា វទន្តិ. វចីឃោសោបិ ហិ ពហូហិ ឯកជ្ឈំ បវត្តិតោ អត្ថតោ ច សទ្ទតោ ច ទុរវពោធោ កេវលំ មហានិគ្ឃោសោ ឯវ ហុត្វា សោតបថមាគច្ឆតិ. មច្ឆវិលោបេតិ មច្ឆេ វិលុម្បិត្វា វិយ គហណេ, មច្ឆានំ វា វិលុម្បនេ. កេវដ្ដានញ្ហិ មច្ឆបច្ឆិដ្ឋបិតដ្ឋានេ មហាជនោ សន្និបតិត្វា ‘‘ឥធ អញ្ញំ ឯកំ មច្ឆំ ទេហិ, ឯកំ មច្ឆផាលំ ទេហិ, ឯតស្ស តេ មហា ទិន្នោ, មយ្ហំ ខុទ្ទកោ’’តិ ឯវំ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទំ ករោន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘កេវដ្ដានំ មច្ឆបច្ឆិំ ឱតារេត្វា ឋិតដ្ឋានេ’’តិ. មច្ឆគ្គហណត្ថំ ជាលេ បក្ខិត្តេបិ តស្មិំ ឋានេ កេវដ្ដា ចេវ អញ្ញេ ច ‘‘បវិដ្ឋោ ន បវិដ្ឋោ, គហិតោ ន គហិតោ’’តិ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ជាលេ វា…បេ… មហាសទ្ទោ ហោតី’’តិ. កត្តព្ពវត្តន្តិ បាទបរិកម្មាទិកត្តព្ពកិច្ចំ. ខរាតិ ចិត្តេន វាចាយ ច កក្ខឡា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ភរិយាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. កោធនសុត្តវណ្ណនា

៦៤. ឯកាទសមេ សបត្តករណាតិ វា សបត្តេហិ កាតព្ពា. កោធនន្តិ កុជ្ឈនសីលំ. កោធនោយន្តិ កុជ្ឈនោ អយំ. អយន្តិ ច និបាតមត្តំ. កោធបរេតោតិ កោធេន អនុគតោ, បរាភិភូតោ វា. ទុព្ពណ្ណោវ ហោតីតិ បកតិយា វណ្ណវាបិ អលង្កតប្បដិយត្តោបិ មុខវិការាទិវសេន វិរូបោ ឯវ ហោតិ. ឯតរហិ អាយតិញ្ចាតិ កោធាភិភូតស្ស ឯកន្តមិទំ ផលន្តិ ទីបេតុំ ‘‘ទុព្ពណ្ណោវា’’តិ អវធារណំ កត្វា បុន ‘‘កោធាភិភូតោ’’តិ វុត្តំ.

អយសភាវន្តិ អកិត្តិមភាវំ. អត្តនោ បរេសញ្ច អនត្ថំ ជនេតីតិ អនត្ថជននោ. អន្តរតោតិ អព្ភន្តរតោ, ចិត្តតោ វា. តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតីតិ កោធសង្ខាតំ អន្តរតោ អព្ភន្តរេ អត្តនោ ចិត្តេយេវ ជាតំ អនត្ថជននចិត្តប្បកោបនាទិភយំ ភយហេតុំ អយំ ពាលមហាជនោ ន ជានាតិ. យន្តិ យត្ថ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. យស្មិំ កាលេ កោធោ សហតេ នរំ, អន្ធតមំ តទា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ វា ការណវចនំ, យស្មា កោធោ ឧប្បជ្ជមានោ នរំ សហតេ អភិភវតិ, តស្មា អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យទា កុទ្ធោតិ អត្ថោ យំ-តំ-សទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធភាវតោ. អថ វា យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ. សហតេតិ យទេតំ កោធស្ស សហនំ អភិភវនំ, ឯតំ អន្ធតមំ ភវនន្តិ អត្ថោ. អថ វា យំ នរំ កោធោ សហតេ អភិភវតិ, តស្ស អន្ធតមំ តទា ហោតិ. តតោ ច កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតីតិ.

ភូនំ វុច្ចតិ វុទ្ធិ, តស្ស ហននំ ឃាតោ ឯតេសន្តិ ភូនហច្ចានិ. តេនាហ ‘‘ហតវុទ្ធីនី’’តិ. ទម-សទ្ទេន វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ បញ្ញាវីរិយេន ទិដ្ឋិយាតិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘កតរេន ទមេនា’’តិអាទិមាហ. អនេកត្ថោ ហិ ទម-សទ្ទោ. ‘‘សច្ចេន ទន្តោ ទមសា ឧបេតោ, វេទន្តគូ វុសិតព្រហ្មចរិយោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៩៥; សុ. និ. ៤៦៧) ឯត្ថ ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ទមោតិ វុត្តោ ‘‘មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ ទមេតី’’តិ កត្វា. ‘‘យទិ សច្ចា ទមា ចាគា, ខន្ត្យា ភិយ្យោធ វិជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩១) ឯត្ថ បញ្ញា ទមោ ‘‘សំកិលេសំ ទមេតិ បជហតី’’តិ កត្វា. ‘‘ទានេន ទមេន សំយមេន សច្ចវជ្ជេន អត្ថិ បុញ្ញំ, អត្ថិ បុញ្ញស្ស អាគមោ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៦៥) ឯត្ថ ឧបោសថកម្មំ ទមោ ‘‘ឧបវសនវសេន កាយកម្មាទីនិ ទមេតី’’តិ កត្វា. ‘‘សក្ខិស្សសិ ខោ ត្វំ, បុណ្ណ, ឥមិនា ទមូបសមេន សមន្នាគតោ សុនាបរន្តស្មិំ ជនបទន្តរេ វិហរិតុ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣៩៦; សំ. និ. ៤.៨៨) ឯត្ថ អធិវាសនក្ខន្តិ ទមោ ‘‘កោធូបនាហមក្ខាទិកេ ទមេតិ វិនោទេតី’’តិ កត្វា. ‘‘ន មានកាមស្ស ទមោ ឥធត្ថិ, ន មោនមត្ថិ អសមាហិតស្សា’’តិ (សំ. និ. ១.៩) ឯត្ថ អភិសម្ពោជ្ឈង្គាទិកោ សមាធិបក្ខិកោ ធម្មោ ទមោ ‘‘ទម្មតិ ចិត្តំ ឯតេនា’’តិ កត្វា. ឥធាបិ ‘‘តំ ទមេន សមុច្ឆិន្ទេ, បញ្ញាវីរិយេន ទិដ្ឋិយា’’តិ វចនតោ ទម-សទ្ទេន បញ្ញាវីរិយទិដ្ឋិយោ វុត្តា.

កោធនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អព្យាកតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.