៥. មហាយញ្ញវគ្គោ

១. សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសុត្តវណ្ណនា

៤៤. បញ្ចមស្ស បឋមេ យស្មា និទស្សនត្ថេ និបាតោ (ទី. និ. ដី. ២.១២៧) តស្មា សេយ្យថាបិ មនុស្សាតិ យថា មនុស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសេសោ ហោតិយេវ សតិបិ ពាហិរស្ស ការណស្ស អភេទេ អជ្ឈត្តិកស្ស ភិន្នត្តា. នានត្តំ កាយេ ឯតេសំ, នានត្តោ វា កាយោ ឯតេសន្តិ នានត្តកាយា. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នេសន្តិ មនុស្សានំ. នានត្តា សញ្ញា ឯតេសំ អត្ថីតិ នានត្តសញ្ញិនោ. សុខសមុស្សយតោ វិនិបាតោ ឯតេសំ អត្ថីតិ វិនិបាតិកា សតិបិ ទេវភាវេ ទិព្ពសម្បត្តិយា អភាវតោ. អបាយេសុ វា គតោ នត្ថិ និបាតោ ឯតេសន្តិ វិនិបាតិកា. តេនាហ ‘‘ចតុអបាយវិនិមុត្តា’’តិ. បិយង្ករមាតាទីនំ វិយាតិ បិយង្ករមាតា កិរ យក្ខិនី បច្ចូសសមយេ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ធម្មំ សជ្ឈាយតោ សុត្វា –

‘‘មា សទ្ទមករី បិយង្ករ, ភិក្ខុ ធម្មបទានិ ភាសតិ;

អបិ ធម្មបទំ វិជានិយ, បដិបជ្ជេម ហិតាយ នោ សិយា.

‘‘បាណេសុ ច សំយមាមសេ, សម្បជានមុសា ន ភណាមសេ;

សិក្ខេម សុសីល្យមត្តនោ, អបិ មុច្ចេម បិសាចយោនិយា’’តិ. (សំ. និ. ១.២៤០) –

ឯវំ បុត្តកំ សញ្ញាបេត្វា តំ ទិវសំ សោតាបត្តិផលំ បត្តា. ឧត្តរមាតា បន ភគវតោ ធម្មំ សុត្វាវ សោតាបន្នា ជាតា.

ព្រហ្មកាយេ បឋមជ្ឈាននិព្ពត្តេ ព្រហ្មសមូហេ, ព្រហ្មនិកាយេ វា ភវាតិ ព្រហ្មកាយិកា. មហាព្រហ្មុនោ បរិសាយ ភវាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជា តស្ស បរិចារកដ្ឋានេ ឋិតត្តា. មហាព្រហ្មុនោ បុរោហិតដ្ឋានេ ឋិតាតិ ព្រហ្មបុរោហិតា. អាយុវណ្ណាទីហិ មហន្តា ព្រហ្មានោតិ មហាព្រហ្មានោ. សតិបិ តេសំ តិវិធានម្បិ បឋមេន ឈានេន គន្ត្វា និព្ពត្តភាវេ ឈានស្ស បន បវត្តិភេទេន អយំ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ព្រហ្មបារិសជ្ជា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិត្តេនាតិ ហីនេន. សា ចស្ស ហីនតា ឆន្ទាទីនំ ហីនតាយ វេទិតព្ពា. បដិលទ្ធមត្តំ វា ហីនំ. កប្បស្សាតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស. ហីនបណីតានំ មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមំ. សា ចស្ស មជ្ឈិមតា ឆន្ទាទីនំ មជ្ឈិមតាយ វេទិតព្ពា. បដិលភិត្វា នាតិសុភាវិតំ វា មជ្ឈិមំ. ឧបឌ្ឍកប្បោតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស ឧបឌ្ឍកប្បោ. វិប្ផារិកតរោតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជេហិ បមាណតោ វិបុលតរោ សភាវតោ ឧឡារតរោ ច ហោតិ. សភាវេនបិ ហិ ឧឡារតមោវ. តំ បនេត្ថ អប្បមាណំ. តស្ស ហិ បរិត្តាភាទីនំ បរិត្តសុភាទីនញ្ច កាយេ សតិបិ សភាវវេមត្តេ ឯកត្តវសេនេវ វវត្ថបីយតីតិ ‘‘ឯកត្តកាយា’’ត្វេវ តេ វុច្ចន្តិ. បណីតេនាតិ ឧក្កដ្ឋេន. សា ចស្ស ឧក្កដ្ឋតា ឆន្ទាទីនំ ឧក្កដ្ឋតាយ វេទិតព្ពា. សុភាវិតំ វា, សម្មទេវ, វសិភាវំ បាបិតំ បណីតំ ‘‘បធានភាវំ នីត’’ន្តិ កត្វា. ឥធាបិ កប្បោ អសង្ខ្យេយ្យកប្បវសេនេវ វេទិតព្ពោ បរិបុណ្ណមហាកប្បស្ស អសម្ភវតោ. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន. តេតិ ‘‘ព្រហ្មកាយិកា’’តិ វុត្តា តិវិធាបិ ព្រហ្មានោ. សញ្ញាយ ឯកត្តាតិ តិហេតុកភាវេន ឯកសភាវត្តា. ន ហិ តស្សា សម្បយុត្តធម្មវសេន អញ្ញោបិ កោចិ ភេទោ អត្ថិ. ឯវន្តិ ឥមិនា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ គហិតាតិ ទស្សេតិ.

ទណ្ឌឧក្កាយាតិ ទណ្ឌទីបិកាយ. សរតិ ធាវតិ, វិស្សរតិ វិប្បកិណ្ណា វិយ ធាវតិ. ទ្វេ កប្បាតិ ទ្វេ មហាកប្បា. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន អាភស្សរគ្គហណេនេវ សព្ពេបិ តេ បរិត្តាភាអប្បមាណាភាបិ គហិតា.

សុន្ទរា បភា សុភា, តាយ កិណ្ណា សុភាកិណ្ណាតិ វត្តព្ពេ. ភា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ អន្តិម-ណ-ការស្ស ហ-ការញ្ច កត្វា ‘‘សុភកិណ្ហា’’តិ វុត្តា. អដ្ឋកថាយំ បន និច្ចលាយ ឯកគ្ឃនាយ បភាយ សុភោតិ បរិយាយវចនន្តិ ‘‘សុភេន ឱកិណ្ណា វិកិណ្ណា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯត្ថាបិ អន្តិម-ណ-ការស្ស ហ-ការករណំ ឥច្ឆិតព្ពមេវ. ន ឆិជ្ជិត្វា បភា គច្ឆតិ ឯកគ្ឃនត្តា. ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិមេវ ភជន្តិ កាយស្ស សញ្ញាយ ច ឯករូបត្តា. វិបុលសន្តសុខាយុវណ្ណាទិផលត្តា វេហប្ផលា. ឯត្ថាតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយំ.

វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតា អបុនរាវត្តនតោ. ‘‘ន សព្ពកាលិកា’’តិ វត្វា តមេវ អសព្ពកាលិកត្តំ វិភាវេតុំ ‘‘កប្បសតសហស្សម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោឡសកប្បសហស្សច្ចយេន ឧប្បន្នានំ សុទ្ធាវាសព្រហ្មានំ បរិនិព្ពាយនតោ អញ្ញេសញ្ច តត្ថ អនុប្បជ្ជនតោ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ សុញ្ញំ តំ ឋានំ ហោតិ, តស្មា សុទ្ធាវាសា ន សព្ពកាលិកា. ខន្ធាវារដ្ឋានសទិសា ហោន្តិ សុទ្ធាវាសភូមិយោ. ឥមិនា សុត្តេន សុទ្ធាវាសានំ សត្តាវាសភាវទីបនេនេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិភាវោបិ ទីបិតោ ហោតិ, តស្មា សុទ្ធាវាសាបិ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិំ, នវសុ សត្តាវាសេសុ ចតុត្ថសត្តាវាសញ្ច ភជន្តិ.

សុខុមត្តាតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តត្តា. បរិព្យត្តវិញ្ញាណកិច្ចាភាវតោ នេវ វិញ្ញាណំ, ន សព្ពសោ អវិញ្ញាណំ ហោតីតិ នាវិញ្ញាណំ, តស្មា បរិប្ផុតវិញ្ញាណកិច្ចវន្តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន វុត្តំ.

សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សមាធិបរិក្ខារសុត្តវណ្ណនា

៤៥. ទុតិយេ សមាធិបរិក្ខារាតិ ឯត្ថ តយោ បរិក្ខារា. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៤) ហិ ឯត្ថ អលង្ការោ បរិក្ខារោ នាម. ‘‘សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) ឯត្ថ បរិវារោ បរិក្ខារោ នាម. ‘‘គិលានបច្ចយ…បេ… ជីវិតបរិក្ខារា’’តិ (ម. និ. ១.១៩១-១៩២) ឯត្ថ សម្ភារោ បរិក្ខារោ នាម. សោ ឥធ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘មគ្គសមាធិស្ស សម្ភារា’’តិ. បរិវារបរិក្ខារោបិ វដ្ដតិយេវ. បរិវារោ ហិ សម្មាទិដ្ឋាទយោ មគ្គធម្មា សម្មាសមាធិស្ស សហជាតាទិបច្ចយភាវេន បរិករណតោ អភិសង្ខរណតោ. បរិក្ខតាតិ បរិវារិតា. អយំ វុច្ចតិ អរិយោ សម្មាសមាធីតិ អយំ សត្តហិ រតនេហិ បរិវុតោ ចក្កវត្តី វិយ សត្តហិ អង្គេហិ បរិវុតោ អរិយោ សម្មាសមាធីតិ វុច្ចតិ. ឧបេច្ច និស្សីយតីតិ ឧបនិសា, សហ ឧបនិសាយាតិ សឧបនិសោ, សឧបនិស្សយោ អត្ថោ, សបរិវារោយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សហការិការណភូតោ ហិ ធម្មសមូហោ ឥធ ‘‘ឧបនិសោ’’តិ អធិប្បេតោ.

សមាធិបរិក្ខារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បឋមអគ្គិសុត្តវណ្ណនា

៤៦. តតិយេ អនុឌហនដ្ឋេនាតិ កាមំ អាហុនេយ្យគ្គិអាទយោ តយោ អគ្គី ព្រាហ្មណេហិបិ ឥច្ឆិតា សន្តិ. តេ បន តេហិ ឥច្ឆិតមត្តាវ, ន សត្តានំ តាទិសា អត្ថសាធកា. យេ បន សត្តានំ អត្ថសាធកា, តេ ទស្សេតុំ ‘‘អាហុនំ វុច្ចតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អានេត្វា ហុននំ បូជនំ ‘‘អាហុន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ អាហុនំ អរហន្តី មាតាបិតរោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អាហុនេយ្យាតិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១០៦). យទគ្គេន ច តេ បុត្តានំ ពហូបការតាយ អាហុនេយ្យាតិ, តេសុ សម្មាបដិបត្តិ នេសំ ហិតសុខាវហា, តទគ្គេន តេសុ មិច្ឆាបដិបត្តិ អហិតទុក្ខាវហាតិ អាហ ‘‘តេសុ…បេ… និព្ពត្តន្តី’’តិ.

ស្វាយមត្ថោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥) មិត្តវិន្ទកវត្ថុនា វេទិតព្ពោ. មិត្តវិន្ទកោ ហិ មាតរា, ‘‘តាត, អជ្ជ ឧបោសថិកោ ហុត្វា វិហារេ សព្ពរត្តិំ ធម្មស្សវនំ សុណោហិ, សហស្សំ តេ ទស្សាមី’’តិ វុត្តោ ធនលោភេន ឧបោសថំ សមាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ឥទំ ឋានំ អកុតោភយ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ធម្មាសនស្ស ហេដ្ឋា និបន្នោ សព្ពរត្តិំ និទ្ទាយិត្វា ឃរំ អគមាសិ. មាតា បាតោវ យាគុំ បចិត្វា ឧបនាមេសិ. សោ សហស្សំ គហេត្វាវ បិវិ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ធនំ សំហរិស្សាមី’’តិ. សោ នាវាយ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិតុកាមោ អហោសិ. អថ នំ មាតា, ‘‘តាត, ឥមស្មិំ កុលេ ចត្តាលីសកោដិធនំ អត្ថិ, អលំ គមនេនា’’តិ និវារេតិ. សោ តស្សា វចនំ អនាទិយិត្វា គច្ឆតិ ឯវ. សា បុរតោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ កុជ្ឈិត្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ បុរតោ តិដ្ឋតី’’តិ បាទេន បហរិត្វា បតិតំ អន្តរំ កត្វា អគមាសិ.

មាតា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘មាទិសាយ មាតរិ ឯវរូបំ កម្មំ កត្វា គតស្ស តេ គតដ្ឋានេ សុខំ ភវិស្សតីតិ ឯវំសញ្ញី នាម ត្វំ បុត្តា’’តិ អាហ. តស្ស នាវំ អារុយ្ហ គច្ឆតោ សត្តមេ ទិវសេ នាវា អដ្ឋាសិ. អថ តេ មនុស្សា ‘‘អទ្ធា ឯត្ថ បាបបុគ្គលោ អត្ថិ, សលាកំ ទេថា’’តិ អាហំសុ. សលាកា ទីយមានា តស្សេវ តិក្ខត្តុំ បាបុណិ. តេ តស្ស ឧឡុម្បំ ទត្វា តំ សមុទ្ទេ បក្ខិបិំសុ. សោ ឯកំ ទីបំ គន្ត្វា វិមានបេតីហិ សទ្ធិំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ តាហិ ‘‘បុរតោ បុរតោ មា អគមាសី’’តិ វុច្ចមានោបិ តទ្ទិគុណំ តទ្ទិគុណំ សម្បត្តិំ បស្សន្តោ អនុបុព្ពេន ខុរចក្កធរំ ឯកំ អទ្ទស. តំ ចក្កំ បទុមបុប្ផំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ តំ អាហ, ‘‘អម្ភោ, ឥទំ តយា បិឡន្ធិតំ បទុមំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. ន ឥទំ, សាមិ, បទុមំ, ខុរចក្កំ ឯតន្តិ. សោ ‘‘វញ្ចេសិ មំ ត្វំ, កិំ មយា បទុមំ ន ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ វត្វា ‘‘ត្វំ លោហិតចន្ទនំ វិលិម្បិត្វា បិឡន្ធនំ បទុមបុប្ផំ មយ្ហំ ន ទាតុកាមោ’’តិ អាហ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘អយម្បិ មយា កតសទិសំ កម្មំ កត្វា តស្ស ផលំ អនុភវិតុកាមោ’’តិ. អថ នំ ‘‘គណ្ហ, រេ’’តិ វត្វា តស្ស មត្ថកេ ចក្កំ ខិបិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ចតុព្ភិ អដ្ឋជ្ឈគមា, អដ្ឋាហិ បិច សោឡស;

សោឡសាហិ ច ពាត្តិំស, អត្រិច្ឆំ ចក្កមាសទោ;

ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ. (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣);

សោតិ គេហសាមិកោ ភត្តា. បុរិមនយេនេវាតិ អនុឌហនស្ស បច្ចយតាយ. តត្រិទំ វត្ថុ – កស្សបពុទ្ធកាលេ សោតាបន្នស្ស ឧបាសកស្ស ភរិយា អតិចារំ ចរតិ. សោ តំ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ អាហ. សា ‘‘សចាហំ ឯវរូបំ ករោមិ, អយំ មេ សុនខោ វិលុប្បមានោ ខាទតូ’’តិ វត្វា កាលកតា កណ្ណមុណ្ឌកទហេ វេមានិកបេតី ហុត្វា និព្ពត្តា ទិវា សម្បត្តិំ អនុភវតិ, រត្តិំ ទុក្ខំ. តទា ពារាណសិរាជា មិគវំ ចរន្តោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន កណ្ណមុណ្ឌកទហំ សម្បត្តោ តាយ សទ្ធិំ សម្បត្តិំ អនុភវតិ. សា តំ វញ្ចេត្វា រត្តិំ ទុក្ខំ អនុភវតិ. សោ ញត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ គច្ឆតី’’តិ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋិតោ កណ្ណមុណ្ឌកទហតោ និក្ខមិត្វា តំ ‘‘បដបដ’’ន្តិ ខាទមានំ ឯកំ សុនខំ ទិស្វា អសិនា ទ្វិធា ឆិន្ទិ, ទ្វេ អហេសុំ. បុន ឆិន្នេ ចត្តារោ, បុន ឆិន្នេ អដ្ឋ, បុន ឆិន្នេ សោឡស អហេសុំ. សា ‘‘កិំ ករោសិ, សាមី’’តិ អាហ. សោ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘ឯវំ អកត្វា ខេឡបិណ្ឌំ ភូមិយំ និដ្ឋុភិត្វា បាទេន ឃំសាហី’’តិ អាហ. សោ តថា អកាសិ. សុនខា អន្តរធាយិំសុ. មុដ្ឋិយោគោ កិរាយំ តស្ស សុនខន្តរធានស្ស, យទិទំ ខេឡបិណ្ឌំ ភូមិយំ និដ្ឋុភិត្វា បាទេន ឃំសនំ, តំ ទិវសំ តស្សា កម្មំ ខីណំ. រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា គន្តុំ អារទ្ធោ. សា ‘‘មយ្ហំ, សាមិ, កម្មំ ខីណំ, មា អគមាសី’’តិ អាហ. រាជា អស្សុត្វាវ គតោ.

ទក្ខិណាតិ ចត្តារោ បច្ចយា ទីយមានា ទក្ខន្តិ ឯតេហិ ហិតសុខានីតិ, តំ ទក្ខិណំ អរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ, ភិក្ខុសង្ឃោ.

បឋមអគ្គិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. ទុតិយអគ្គិសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៧-៤៨. ចតុត្ថេ យញ្ញវាដំ សម្បាទេត្វា មហាយញ្ញំ ឧទ្ទិស្ស សវិញ្ញាណកានិ អវិញ្ញាណកានិ ច យញ្ញូបករណានិ សជ្ជិតានីតិ អាហ បាឡិយំ ‘‘មហាយញ្ញោ ឧបក្ខដោ’’តិ. តំ ឧបករណំ តេសំ តថាសជ្ជនន្តិ អាហ ‘‘ឧបក្ខដោតិ បច្ចុបដ្ឋិតោ’’តិ. វច្ឆតរសតានីតិ យុវភាវប្បត្តានិ នាតិពលវវច្ឆសតានិ. តេ បន វច្ឆា ឯវ ហោន្តិ, ន ទម្មា, ពលីពទ្ទា វា. ឧរព្ភាតិ តរុណមេណ្ឌកា វុច្ចន្តិ. ឧបនីតានីតិ ឋបនត្ថាយ ឧបនីតានិ. វិហិំសដ្ឋេនាតិ ហិំសនដ្ឋេន. ឧបវាយតូតិ ឧបគន្ត្វា សរីរទរថំ និព្ពាបេន្តោ សណ្ហសីតលា វាតោ វាយតុ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បញ្ចមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ទុតិយអគ្គិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

៤៩. ឆដ្ឋេ ន្ហារុវិលេខនន្តិ ចម្មំ លិខន្តានំ ចម្មំ លិខិត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ. ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិអាទិនា អហំករណំ អហង្ការោ. ‘‘ឯតំ មមា’’តិ មមំករណំ មមង្ការោ. តេនាហ ‘‘អហង្ការទិដ្ឋិតោ’’តិអាទិ. តិស្សោ វិធាតិ សេយ្យសទិសហីនវសេន តយោ មានា. ‘‘ឯកវិធេន រូបសង្គហោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៥៨៤) កោដ្ឋាសោ ‘‘វិធា’’តិ វុត្តោ. ‘‘កថំវិធំ សីលវន្តំ វទន្តិ, កថំវិធំ បញ្ញវន្តំ វទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៥) បការោ. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វិធា. កតមា តិស្សោ? សេយ្យោហមស្មីតិ វិធា’’តិ (វិភ. ៩២០) ឯត្ថ មានោ ‘‘វិធា’’តិ វុត្តោ. ឥធាបិ មានោវ អធិប្បេតោ. មានោ ហិ វិទហនតោ ហីនាទិវសេន តិវិធា. តេនាការេន ទហនតោ ឧបទហនតោ ‘‘វិធា’’តិ វុច្ចតិ.

ទុតិយសញ្ញាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. មេថុនសុត្តាទិវណ្ណនា

៥០-៥១. សត្តមេ ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. ឯកច្ចោតិ ឯកោ. សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វាតិ បព្ពជ្ជាមត្តេន សមណោ វា, ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណោ វា. ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិន្តិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សមាបជ្ជិតព្ពំ, មេថុនន្តិ អត្ថោ. ន ហេវ ខោ សមាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧច្ឆាទនំ ឧព្ពដ្ដនំ. សម្ពាហនំ បរិមទ្ទនំ. សាទិយតីតិ អធិវាសេតិ. តទស្សាទេតីតិ ឧច្ឆាទនាទិំ អភិរមតិ. និកាមេតីតិ ឥច្ឆតិ. វិត្តិន្តិ តុដ្ឋិំ. ឥទម្បិ ខោតិ ឯត្ថ ឥទន្តិ យថាវុត្តំ សាទិយនាទិំ ខណ្ឌាទិភាវវសេន ឯកំ កត្វា វុត្តំ. បិ-សទ្ទោ វក្ខមានំ ឧបាទាយ សមុច្ចយត្ថោ, ខោ-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទេតំ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញស្ស អសតិបិ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយំ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទននហាបនសម្ពាហនសាទិយនាទិ. ឥទម្បិ ឯកំសេន តស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស ខណ្ឌាទិភាវាបាទនតោ ខណ្ឌម្បិ ឆិទ្ទម្បិ សពលម្បិ កម្មាសម្បីតិ. ឯវំ បន ខណ្ឌាទិភាវាបត្តិយា សោ អបរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, ន បរិសុទ្ធំ, សំយុត្តោ មេថុនសំយោគេន, ន វិសំយុត្តោ. តតោ ចស្ស ន ជាតិអាទីហិ បរិមុត្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ វុច្ចតី’’តិអាទិមាហ.

សញ្ជគ្ឃតីតិ កិលេសវសេន មហាហសិតំ ហសតិ. សំកីឡតីតិ កាយសំសគ្គវសេន កីឡតិ. សំកេលាយតីតិ សព្ពសោ មាតុគាមំ កេលាយន្តោ វិហរតិ. ចក្ខុនាតិ អត្តនោ ចក្ខុនា. ចក្ខុន្តិ មាតុគាមស្ស ចក្ខុំ. ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ឧបេច្ច និជ្ឈាយតិ ឱលោកេតិ. តិរោកុដ្ដន្តិ កុដ្ដស្ស បរតោ. តថា តិរោបាការំ, ‘‘មត្តិកាមយា ភិត្តិ កុដ្ដំ, ឥដ្ឋកាមយា បាការោ’’តិ វទន្តិ. យា កាចិ វា ភិត្តិ បោរិសកា ទិយឌ្ឍរតនប្បមាណា កុដ្ដំ, តតោ អធិកោ បាការោ. អស្សាតិ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញស្ស. បុព្ពេតិ វតសមាទានតោ បុព្ពេ. កាមគុណេហីតិ កាមកោដ្ឋាសេហិ. សមប្បិតន្តិ សុដ្ឋុ អប្បិតំ សហិតំ. សមង្គិភូតន្តិ សមន្នាគតំ. បរិចារយមានន្តិ កីឡន្តំ, ឧបដ្ឋហិយមានំ វា. បណិធាយាតិ បត្ថេត្វា. សីលេនាតិអាទីសុ យមនិយមាទិសមាទានវសេន សីលំ, អវីតិក្កមវសេន វតំ. ឧភយម្បិ វា សីលំ, ទុក្ករចរិយវសេន បវត្តិតំ វតំ. តំតំអកិច្ចសម្មតតោ វា និវត្តិលក្ខណំ សីលំ, តំតំសមាទានវតោ វេសភោជនកិច្ចករណាទិវិសេសប្បដិបត្តិ វតំ. សព្ពថាបិ ទុក្ករចរិយា តបោ. មេថុនា វិរតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ ឯវម្បេត្ថ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ.

មេថុនសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទានមហប្ផលសុត្តវណ្ណនា

៥២. នវមេ ‘‘សាហុ ទាន’’ន្តិ ទានំ ទេតីតិ ‘‘ទានំ នាម សាធុ សុន្ទរ’’ន្តិ ទានំ ទេតីតិ អត្ថោ. ទានញ្ហិ ទត្វា តំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បាមោជ្ជបីតិសោមនស្សាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, លោភទោសឥស្សាមច្ឆេរាទយោ វិទូរីភវន្តិ. ឥទានិ ទានំ អនុកូលធម្មបរិព្រូហនេន បច្ចនីកធម្មវិទូរីករណេន ច ភាវនាចិត្តស្ស ឧបសោភនាយ ច បរិក្ខារាយ ច ហោតីតិ ‘‘អលង្ការភូតញ្ចេវ បរិវារភូតញ្ច ទេតី’’តិ វុត្តំ. ឈានានាគាមី នាម ហោតិ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកូបបន្នានំ អរិយានំ ហេដ្ឋា អនុប្បជ្ជនតោ. ឥមំ បេច្ច បរិភុញ្ជិស្សាមីតិ សាបេក្ខស្ស ទានំ បរលោកផលាសាយ សាតិសយាយ ច បុព្ពាចារវសេន ឧប្បជ្ជមានាយ អនុភវត្តា តណ្ហុត្តរំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ តណ្ហុត្តរិយទាន’’ន្តិ. ទានំ នាម ពុទ្ធាទីហិ បសត្ថន្តិ គរុំ ចិត្តីការំ ឧបដ្ឋបេត្វា ទាតព្ពត្តា ‘‘ទុតិយំ ចិត្តីការទាន’’ន្តិ វុត្តំ. បុព្ពកេហិ បិតុបិតាមហេហិ ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពំ ជហាបេតុំ នាម នានុច្ឆវិកន្តិ អត្តភាវសភាគវសេន ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ទាតព្ពតោ ‘‘តតិយំ ហិរោត្តប្បទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អហំ បចាមិ, ន ឥមេ បចន្តិ, នារហាមិ បចន្តោ អបចន្តានំ ទានំ អទាតុ’’ន្តិ ឯវំសញ្ញី ហុត្វា ទេន្តោ និរវសេសំ កត្វា ទេតីតិ អាហ ‘‘ចតុត្ថំ និរវសេសទាន’’ន្តិ. ‘‘យថា តេសំ បុព្ពកានំ ឥសីនំ តានិ មហាយញ្ញកានិ អហេសុំ, ឯវំ មេ អយំ ទានបរិភោគោ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំសញ្ញិនោ ទានំ ទក្ខិណំ អរហេសុ ទាតព្ពតោ ‘‘បញ្ចមំ ទក្ខិណេយ្យទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឥមំ មេ ទានំ ទទតោ ចិត្តំ បសីទតី’’តិអាទិនា បីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា ទេន្តស្ស ទានំ សោមនស្សពាហុល្លប្បត្តិយា សោមនស្សុបចារំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឆដ្ឋំ សោមនស្សុបវិចារទាន’’ន្តិ វុត្តំ.

ទានមហប្ផលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នន្ទមាតាសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ទសមេ ‘‘វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា…បេ… និក្ខមី’’តិ អង្គុត្តរភាណកានំ មតេនេតំ វុត្តំ. មជ្ឈិមភាណកា បន វទន្តិ ‘‘ភគវា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ ជេតវនតោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ចារិកំ និក្ខមិ. តេនេវ ច អកាលេ និក្ខន្តត្តា កោសលរាជាទយោ វារេតុំ អារភិំសុ. បវារេត្វា ហិ ចរណំ ពុទ្ធាចិណ្ណ’’ន្តិ. បុណ្ណាយ សម្មាបដិបត្តិំ បច្ចាសីសន្តោ ភគវា ‘‘មម និវត្តនបច្ចយា ត្វំ កិំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. បុណ្ណាបិ…បេ… បព្ពជីតិ ឯត្ថ សេដ្ឋិ ‘‘បុណ្ណាយ ភគវា និវត្តិតោ’’តិ សុត្វា តំ ភុជិស្សំ កត្វា ធីតុដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជិ, បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ អារភិ. អថស្សា សត្ថា អារទ្ធវិបស្សកភាវំ ញត្វា ឥមំ ឱភាសគាថំ វិស្សជ្ជេសិ –

‘‘បុណ្ណេ បូរស្សុ សទ្ធម្មំ, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា;

បរិបុណ្ណាយ បញ្ញាយ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សសី’’តិ. (ថេរីគា. ៣);

សា គាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្វា អភិញ្ញាតា សាវិកា អហោសិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នន្ទមាតាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាយញ្ញវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.