៥. ធម្មិកវគ្គោ
១. នាគសុត្តវណ្ណនា
៤៣. បញ្ចមស្ស បឋមេ បរិសិញ្ចិតុន្តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៧២) យោ ចុណ្ណមត្តិកាទីហិ គត្តានិ ឧព្ពដ្ដេន្តោ មល្លកមុដ្ឋាទីហិ វា ឃំសន្តោ នហាយតិ, សោ ‘‘នហាយតី’’តិ វុច្ចតិ. យោ តថា អកត្វា បកតិយាវ នហាយតិ, សោ ‘‘បរិសិញ្ចតី’’តិ វុច្ចតិ. ភគវតោ ច សរីរេ តថា ហរិតព្ពំ រជោជល្លំ នាម នុបលិម្បតិ អច្ឆឆវិភាវតោ, ឧតុគ្គហណត្ថំ បន ភគវា កេវលំ ឧទកេ ឱតរតិ. តេនាហ ‘‘គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុ’’ន្តិ.
បុព្ពកោដ្ឋកោតិ បាចីនកោដ្ឋកោ. សាវត្ថិយំ កិរ ជេតវនវិហារោ កទាចិ មហា, កទាចិ ខុទ្ទកោ. តថា ហិ សោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ យោជនិកោ អហោសិ, សិខិស្ស តិគាវុតោ, វេស្សភុស្ស អឌ្ឍយោជនិកោ, កកុសន្ធស្ស គាវុតប្បមាណោ, កោណាគមនស្ស អឌ្ឍគាវុតប្បមាណោ, កស្សបស្ស វីសតិឧសភប្បមាណោ, អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ អដ្ឋករីសប្បមាណោ ជាតោ. តម្បិ នគរំ តស្ស វិហារស្ស កទាចិ បាចីនតោ ហោតិ, កទាចិ ទក្ខិណតោ, កទាចិ បច្ឆិមតោ, កទាចិ ឧត្តរតោ. ជេតវនគន្ធកុដិយំ បន ចតុន្នំ មញ្ចបាទានំ បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ អចលមេវ. ចត្តារិ ហិ អចលចេតិយដ្ឋានានិ នាម មហាពោធិបល្លង្កដ្ឋានំ, ឥសិបតនេ ធម្មចក្កប្បវត្តនដ្ឋានំ, សង្កស្សនគរេ ទេវោរោហនកាលេ សោបានស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ, មញ្ចបាទដ្ឋានន្តិ. អយំ បន បុព្ពកោដ្ឋកោ កស្សបទសពលស្ស វីសតិឧសភវិហារកាលេ បាចីនទ្វារកោដ្ឋកោ អហោសិ. សោ ឥទានិ ‘‘បុព្ពកោដ្ឋកោ’’ត្វេវ បញ្ញាយតិ.
កស្សបទសពលស្ស កាលេ អចិរវតី នគរំ បរិក្ខិបិត្វា សន្ទមានា បុព្ពកោដ្ឋកំ បត្វា ឧទកេន ភិន្ទិត្វា មហន្តំ ឧទករហទំ មាបេសិ សមតិត្តិកំ អនុបុព្ពគម្ភីរំ. តត្ថ ឯកំ រញ្ញោ ន្ហានតិត្ថំ, ឯកំ នាគរានំ, ឯកំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ឯកំ ពុទ្ធានន្តិ ឯវំ បាដិឯក្កានិ ន្ហានតិត្ថានិ ហោន្តិ រមណីយានិវិប្បកិណ្ណរជតបដ្ដសទិសវាលុកានិ. ឥតិ ភគវតា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ យេន អយំ ឯវរូបោ បុព្ពកោដ្ឋកោ, តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ. អថាយស្មា អានន្ទោ ឧទកសាដិកំ ឧបនាមេសិ. ភគវា សុរត្តទុបដ្ដំ អបនេត្វា ឧទកសាដិកំ និវាសេសិ. ថេរោ ទុបដ្ដេន សទ្ធិំ មហាចីវរំ អត្តនោ ហត្ថគតំ អកាសិ. ភគវា ឧទកំ ឱតរិ, សហោតរណេនេវស្ស ឧទកេ មច្ឆកច្ឆបា សព្ពេ សុវណ្ណវណ្ណា អហេសុំ, យន្តនាឡិកាហិ សុវណ្ណរសធារានិ សិញ្ចនកាលោ វិយ សុវណ្ណបដប្បសារណកាលោ វិយ ច អហោសិ. អថ ភគវតោ នហានវត្តំ ទស្សេត្វា បច្ចុត្តិណ្ណស្ស ថេរោ សុរត្តទុបដ្ដំ ឧបនាមេសិ. ភគវា តំ និវាសេត្វា វិជ្ជុល្លតាសទិសំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា មហាចីវរំ អន្តន្តេន សំហរិត្វា បទុមគព្ភសទិសំ កត្វា ឧបនីតំ ទ្វីសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘បុព្ពកោដ្ឋកេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសី’’តិ.
ឯវំ ឋិតស្ស បន ភគវតោ សរីរំ វិកសិតបទុមបុប្ផសទិសំ សព្ពបាលិផុល្លំ បារិច្ឆត្តកំ, តារាមរីចិវិកសិតញ្ច គគនតលំ សិរិយា អវហសមានំ វិយ វិរោចិត្ថ, ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិលាសិនី ចស្ស ទ្វត្តិំសវរលក្ខណមាលា គន្ថិត្វា ឋបិតា ទ្វត្តិំស ចន្ទិមា វិយ, ទ្វត្តិំស សូរិយា វិយ, បដិបាដិយា ឋបិតទ្វត្តិំសចក្កវត្តិទ្វត្តិំសទេវរាជទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានោ វិយ ច អតិវិយ វិរោចិត្ថ. យស្មា ច ភគវតោ សរីរំ សុធន្តចាមីករសមានវណ្ណំ, សុបរិសោធិតបវាឡរុចិរតោរណំ, សុវិសុទ្ធនីលរតនាវលិសទិសកេសតនុរុហំ, តស្មា តហំ តហំ វិនិគ្គតសុជាតជាតិហិង្គុលករសូបសោភិតំ ឧបរិ សតមេឃរតនាវលិសុច្ឆាទិតំ ជង្គមមិវ កនកគិរិសិខរំ វិរោចិត្ថ. តស្មិញ្ច សមយេ ទសពលស្ស សរីរតោ និក្ខមិត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ សមន្តតោ អសីតិហត្ថប្បមាណេ បទេសេ អាធាវន្តី វិធាវន្តី រតនាវលិរតនទាមរតនចុណ្ណវិប្បកិណ្ណំ វិយ បសារិតរតនចិត្តកញ្ចនបដ្ដមិវ អាសិញ្ចមានលាខារសធារាចិត្តមិវ ឧក្កាសតនិបាតសមាកុលមិវ និរន្តរវិប្បកិណ្ណកណិការកិង្កិណិកបុប្ផមិវ វាយុវេគសមុទ្ធតចិនបិដ្ឋចុណ្ណរញ្ជិតមិវ ឥន្ទធនុវិជ្ជុល្លតាវិតានសន្ថតមិវ ច គគនតលំ, តំ ឋានំ បវនញ្ច សម្មា ផរន្តិ. វណ្ណភូមិ នាមេសា. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ពុទ្ធានំ សរីរវណ្ណំ វា គុណវណ្ណំ វា ចុណ្ណិយបទេហិ វា គាថាហិ វា អត្ថញ្ច ឧបមាយោ ច ការណានិ ច អាហរិត្វា បដិពលេន ធម្មកថិកេន បូរេត្វា កថេតុំ វដ្ដតិ. ឯវរូបេសុ ហិ ឋានេសុ ធម្មកថិកស្ស ថាមោ វេទិតព្ពោ. បុព្ពសទិសានិ កុរុមានោតិ និរុទកានិ កុរុមានោ, សុក្ខាបយមានោតិ អត្ថោ. សោទកេ គត្តេ ចីវរំ បារុបន្តស្ស ហិ ចីវរេ កណ្ណិកានិ ឧដ្ឋហន្តិ, បរិក្ខារភណ្ឌំ ទុស្សតិ, ពុទ្ធានំ បន សរីរេ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ, បទុមបត្តេ ឧក្ខិត្តឧទកពិន្ទុ វិយ ឧទកំ វិនិវដ្ដេត្វា គច្ឆតិ. ឯវំ សន្តេបិ សិក្ខាគារវតាយ ភគវា ‘‘បព្ពជិតវត្តំ នាមេត’’ន្តិ មហាចីវរំ ឧភោសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា បុរតោ កាយំ បដិច្ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ.
តាឡិតញ្ច វាទិតញ្ច តាឡិតវាទិតំ, តូរិយានំ តាឡិតវាទិតំ តូរិយតាឡិតវាទិតំ. មហន្តញ្ច តំ តូរិយតាឡិតវាទិតញ្ចាតិ មហាតូរិយតាឡិតវាទិតំ. តេនាហ ‘‘មហន្តេនា’’តិអាទិ. អថ វា ភេរិមុទិង្គបណវាទិតូរិយានំ តាឡិតំ វីណាវេឡុគោមុខិអាទីនំ វាទិតញ្ច តូរិយតាឡិតវាទិតន្តិ វា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.
អភិញ្ញាបារំ គតោតិ អភិញ្ញាបារគូ. ឯវំ សេសេសុបិ. សោ ហិ ភគវា សព្ពធម្មេ អភិជានន្តោ គតោតិ អភិញ្ញាបារគូ. តេសុ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បរិជានន្តោ គតោតិ បរិញ្ញាបារគូ. សព្ពកិលេសេ បជហន្តោ គតោតិ បហានបារគូ. ចត្តារោ មគ្គេ ភាវេន្តោ គតោតិ ភាវនាបារគូ. និរោធំ សច្ឆិករោន្តោ គតោតិ សច្ឆិកិរិយាបារគូ. សព្ពសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តោ គតោតិ សមាបត្តិបារគូ. សុព្រហ្មទេវបុត្តាទយោតិ ឯត្ថ សោ កិរ ទេវបុត្តោ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតោ នន្ទនកីឡិតំ កត្វា បារិច្ឆត្តកមូលេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. តំ បញ្ចសតា បរិវារេត្វា និសិន្នា, បញ្ចសតា រុក្ខំ អភិរុហិត្វា មធុរស្សរេន គាយិត្វា បុប្ផានិ បាតេន្តិ. តានិ គហេត្វា ឥតរា ឯកតោវណ្ដិកមាលាវ គន្ថេន្តិ. អថ រុក្ខំ អភិរុឡ្ហា ឧបច្ឆេទកវសេន ឯកប្បហារេនេវ កាលំ កត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តិ. អថ កាលេ គច្ឆន្តេ ទេវបុត្តោ ‘‘ឥមាសំ នេវ សទ្ទោ សុយ្យតិ, ន បុប្ផានិ បាតេន្តិ, កហំ នុ ខោ គតា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ និរយេ និព្ពត្តភាវំ ទិស្វា បិយវត្ថុកសោកេន រុប្បមានោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯតា តាវ យថាកម្មេន គតា, មយ្ហំ អាយុសង្ខារោ កិត្តកោ’’តិ. សោ ‘‘សត្តមេ ទិវសេ មយាបិ អវសេសាហិ បញ្ចសតាហិ សទ្ធិំ កាលំ កត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តិតព្ព’’ន្តិ ទិស្វា ពលវតរេន សោកេន សមប្បិតោ. ‘‘ឥមំ មយ្ហំ សោកំ សទេវកេ លោកេ អញ្ញត្រ តថាគតា និព្ពាបេតុំ សមត្ថោ នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ –
‘‘និច្ចំ ឧត្រស្តមិទំ ចិត្តំ, និច្ចំ ឧព្ពិគ្គមិទំ មនោ;
អនុប្បន្នេសុ កិច្ឆេសុ, អថោ ឧប្បតិតេសុ ច;
សចេ អត្ថិ អនុត្រស្តំ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.៩៨) –
ឥមំ គាថមភាសិ. ភគវាបិស្ស –
‘‘នាញ្ញត្រ ពោជ្ឈា តបសា, នាញ្ញត្រិន្ទ្រិយសំវរា;
នាញ្ញត្រ សព្ពនិស្សគ្គា, សោត្ថិំ បស្សាមិ បាណិន’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.៩៨) –
ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ទេសនាបរិយោសានេ វិគតសោកោ បញ្ចហិ អច្ឆរាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ភគវន្តំ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខប្បត្តា សុព្រហ្មទេវបុត្តាទយោ’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន ចន្ទសូរិយទេវបុត្តាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ចតូហិ ការណេហីតិ អារកត្តា, អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវាតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ.
ទសវិធសំយោជនានីតិ ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយភេទតោ ទសវិធសំយោជនានិ. សព្ពេ អច្ចរុចីតិ សព្ពសត្តេ អតិក្កមិត្វា បវត្តរុចិ. អដ្ឋមកន្តិ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋំ សន្ធាយ វទតិ. សោតាបន្នោតិ ផលដ្ឋោ គហិតោ.
សោរច្ចន្តិ ‘‘តត្ថ កតមំ សោរច្ចំ? យោ កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, ឥទំ វុច្ចតិ សោរច្ចំ, សព្ពាបិ សីលសំវរោ សោរច្ច’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣៤៩) វចនតោ សុចិសីលំ ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. ករូណាតិ ករុណាព្រហ្មវិហារមាហ. ករុណាបុព្ពភាគោតិ តស្ស បុព្ពភាគំ ឧបចារជ្ឈានំ វទតិ.
ទុវិធេន ឈានេនាតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណូបនិជ្ឈានភេទតោ ទុវិធេន ឈានមនេន. បញ្ចវិធមិច្ឆាជីវវសេនាតិ កុហនាលបនានេមិត្តិកតានិប្បេសិកតាលាភេនលាភំនិជិគីសនតាសង្ខាត- បញ្ចវិធមិច្ឆាជីវវសេន. ន លិប្បតីតិ ន អល្លីយតិ អនុសយតោ អារម្មណករណតោ វា តណ្ហាទិដ្ឋិអភិនិវេសាភាវតោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
នាគសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. មិគសាលាសុត្តវណ្ណនា
៤៤. ទុតិយេ សមសមគតិយាតិ ក-ការស្ស យ-ការវសេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘សមភាវេនេវ សមគតិកា’’តិ. ភវិស្សន្តីតិ អតីតត្ថេ អនាគតវចនំ កតន្តិ អាហ ‘‘ភវិស្សន្តីតិ ជាតា’’តិ. បុរាណស្ស ហិ ឥសិទត្តស្ស ច សមគតិកំ សន្ធាយ សា ឯវមាហ.
អម្មកាតិ មាតុគាមោ. ឧបចារវចនញ្ហេតំ. ឥត្ថីសុ យទិទំ អម្មកា មាតុគាមោ ជននី ជនិកាតិ. តេនាហ ‘‘ឥត្ថី ហុត្វា ឥត្ថិសញ្ញាយ ឯវ សមន្នាគតា’’តិ.
ទិដ្ឋិយា បដិវិជ្ឈិតព្ពំ អប្បដិវិទ្ធំ ហោតីតិ អត្ថតោ ការណតោ ច បញ្ញាយ បដិវិជ្ឈិតព្ពំ អប្បដិវិទ្ធំ ហោតិ, និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា យាថាវតោ អវិទិតំ ហោតិ. សមយេ សមយេ កិលេសេហិ វិមុច្ចនកំ បីតិបាមោជ្ជំ ឥធ សាមាយិកំ ម-ការេ អការស្ស ទីឃំ កត្វា. តេនាហ – ‘‘សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ ន លភតីតិ កាលានុកាលំ ធម្មស្សវនំ និស្សាយ បីតិបាមោជ្ជំ ន លភតី’’តិ. បមិណន្តីតិ ឯត្ថ អារម្ភត្ថោ ប-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘តុលេតុំ អារភន្តី’’តិ. បណីតោតិ វិសិដ្ឋោ.
តទន្តរន្តិ វចនវិបល្លាសេន ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ កតន្តិ អាហ ‘‘តំ អន្តរំ តំ ការណ’’ន្តិ. លោភស្ស អបរាបរុប្បត្តិយា ពហុវចនវសេន ‘‘លោភធម្មា’’តិ វុត្តា. សីលេន វិសេសី អហោសិ មេថុនធម្មវិរតិយា សមន្នាគតត្តា.
មិគសាលាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣-៦. ឥណសុត្តាទិវណ្ណនា
៤៥-៤៨. តតិយេ ទលិទ្ទោ នាម ទុគ្គតោ, តស្ស ភាវោ ទាលិទ្ទិយំ. ន ឯតស្ស សកំ សាបតេយ្យន្តិ អស្សកោ, អសាបតេយ្យោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ សន្តកេន រហិតោ’’តិ. ‘‘ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ កេនចិ អកម្បិយភាវេន ឱកប្បនំ រតនត្តយគុណេ ឱគាហេត្វា កប្បនំ ឱកប្បនសទ្ធា នាម. ‘‘ឥទំ អកុសលំ កម្មំ នោ សកំ, ឥទំ បន កម្មំ សក’’ន្តិ ឯវំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច កម្មស្សកតជាននបញ្ញា កម្មស្សកតបញ្ញា. តិវិធញ្ហិ ទុច្ចរិតំ អត្តនា កតម្បិ សកកម្មំ នាម ន ហោតិ អត្ថភញ្ជនតោ. សុចរិតំ សកកម្មំ នាម អត្ថជននតោ. ឥណាទានស្មិន្តិ បច្ចត្តវចនត្ថេ ឯតំ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘ឥណគ្គហណំ វទាមី’’តិ.
កដគ្គាហោតិ កតំ សព្ពសោ សិទ្ធមេវ កត្វា គហណំ. សោ បន វិជយលាភោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ជយគ្គាហោ’’តិ. ហិរិមនោ ឯតស្សាតិ ហិរិមនោតិ អាហ ‘‘ហិរិសម្បយុត្តចិត្តោ’’តិ, បាបជិគុច្ឆនលក្ខណាយ ហិរិយា សម្បយុត្តចិត្តោតិ អត្ថោ. ឱត្តប្បតិ ឧព្ពិជ្ជតិ ភាយតិ សីលេនាតិ ឱត្តប្បី, ឱត្តប្បេន សមន្នាគតោ. និរាមិសំ សុខន្តិ តតិយជ្ឈានសុខំ ទូរសមុស្សារិតកាមាមិសត្តា. ឧបេក្ខន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខំ, ន យំ កិញ្ចិ ឧបេក្ខាវេទនន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខ’’ន្តិ. អារទ្ធវីរិយោតិ បគ្គហិតបរិបុណ្ណកាយិកចេតសិកវីរិយោតិ អត្ថោ. យោ គណសង្គណិកំ វិនោទេត្វា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ អដ្ឋអារម្ភវត្ថុវសេន ឯកកោ ហោតិ, តស្ស កាយិកំ វីរិយំ អារទ្ធំ នាម ហោតិ. ចិត្តសង្គណិកំ វិនោទេត្វា អដ្ឋសមាបត្តិវសេន ឯកកោ ហោតិ. គមនេ ឧប្បន្នកិលេសស្ស ឋានំ បាបុណិតុំ ន ទេតិ, ឋានេ ឧប្បន្នកិលេសស្ស និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ ឧប្បន្នកិលេសស្ស សយនំ បាបុណិតុំ ន ទេតិ, ឧប្បន្នដ្ឋានេយេវ កិលេសេ និគ្គណ្ហាតិ. អយំ ចេតសិកំ វីរិយំ អារទ្ធំ នាម ហោតិ. បដិបក្ខទូរីភាវេន សេដ្ឋដ្ឋេន ច ឯកោ ឧទេតីតិ ឯកោទិ, ឯកគ្គតា. តស្ស យោគតោ ឯកគ្គចិត្តោ ឥធ ឯកោទិ. បដិបក្ខតោ អត្តានំ និបាតិ, តំ វា និបយតិ វិសោសេតីតិ និបកោ. អញ្ញតរំ កាយាទិភេទំ អារម្មណំ សាតិសយាយ សតិយា សរតីតិ សតោ. តេនាហ ‘‘ឯកគ្គចិត្តោ’’តិអាទិ.
អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ មយ្ហំ អរហត្តផលវិមុត្តិ អកុប្បតាយ អកុប្បារម្មណតាយ ច អកុប្បា. សា ហិ រាគាទីហិ ន កុប្បតីតិ អកុប្បតាយបិ អកុប្បា. អកុប្បំ និព្ពានមស្សា អារម្មណន្តិ អកុប្បារម្មណតាយបិ អកុប្បា. តេនេវាហ ‘‘អកុប្បារម្មណត្តា’’តិអាទិ. ភវសំយោជនានន្តិ កាមរាគបដិឃមានទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសភវរាគឥស្សាមច្ឆរិយ- អវិជ្ជាសង្ខាតានំ ទសន្នំ សំយោជនានំ. ឥមានិ ហិ សត្តេ ភវេសុ សំយោជេន្តិ ឧបនិពន្ធន្តិ ភវាភវេន សំយោជេន្តិ, តស្មា ភវសំយោជនានីតិ វុច្ចន្តិ. ខីណាសវោ ឧត្តមអណណោ កិលេសឥណានំ អភាវតោ. អញ្ញេ ហិ សត្តា យាវ ន កិលេសា បហីយន្តិ, តាវ សឥណា នាម អសេរិវិហារភាវតោ. ចតុត្ថាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ.
ឥណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. ខេមសុត្តវណ្ណនា
៤៩. សត្តមេ វុត្ថព្រហ្មចរិយវាសោតិ និវុត្ថព្រហ្មចរិយវាសោ. កតករណីយោតិ ឯត្ថ ករណីយន្តិ បរិញ្ញាបហានភាវនាសច្ឆិកិរិយមាហ. តំ បន យស្មា ចតូហិ មគ្គេហិ បច្ចេកំ ចតូសុ សច្ចេសុ កត្តព្ពត្តា សោឡសវិធំ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ព’’ន្តិ. ខន្ធកិលេសអភិសង្ខារសង្ខាតា តយោ ឱសីទាបនដ្ឋេន ភារា វិយាតិ ភារា. តេ ឱហិតា ឱរោបិតា និក្ខិត្តា បាតិតា ឯតេនាតិ ឱហិតភារោ. តេនាហ ‘‘ខន្ធភារំ…បេ… ឱតារេត្វា ឋិតោ’’តិ. អនុប្បត្តោ សទត្ថន្តិ អនុប្បត្តសទត្ថោ. សទត្ថោតិ ច សកត្ថមាហ ក-ការស្ស ទ-ការំ កត្វា. ឯត្ថ ហិ អរហត្តំ អត្តនោ យោនិសោមនសិការាយត្តត្តា អត្តូបនិពន្ធដ្ឋេន សសន្តានបរិយាបន្នត្តា អត្តានំ អវិជហនដ្ឋេន អត្តនោ ឧត្តមត្ថេន ច អត្តនោ អត្ថត្តា ‘‘សកត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘សទត្ថោ វុច្ចតិ អរហត្ត’’ន្តិ. សម្មទញ្ញា វិមុត្តោតិ សម្មា អញ្ញាយ វិមុត្តោ, អច្ឆិន្នភូតាយ មគ្គបញ្ញាយ សម្មា យថាភូតំ ទុក្ខាទីសុ យោ យថា ជានិតព្ពោ, តថា ជានិត្វា វិមុត្តោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សម្មា ហេតុនា’’តិអាទិ. វិមុត្តោតិ ច ទ្វេ វិមុត្តិយោ សព្ពស្ស ចិត្តសំកិលេសស្ស មគ្គោ និព្ពានាធិមុត្តិ ច. និព្ពានេ អធិមុច្ចនំ តត្ថ និន្នបោណបព្ភារតាយ. អរហា សព្ពកិលេសេហិ វិមុត្តចិត្តត្តា ចិត្តវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. និព្ពានំ អធិមុត្តត្តា និព្ពានេ វិមុត្តោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
ខេមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨. ឥន្ទ្រិយសំវរសុត្តវណ្ណនា
៥០. អដ្ឋមេ ឧបនិសីទតិ ផលំ ឯត្ថាតិ ការណំ ឧបនិសា. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ យថាសភាវជាននសង្ខាតំ ទស្សនំ. ឯតេន តរុណវិបស្សនំ ទស្សេតិ. តរុណវិបស្សនា ហិ ពលវវិបស្សនាយ បច្ចយោ ហោតិ. តរុណវិបស្សនាតិ នាមរូបបរិគ្គហេ ញាណំ, បច្ចយបរិគ្គហេ ញាណំ, សម្មសនេ ញាណំ, មគ្គាមគ្គេ វវត្ថបេត្វា ឋិតញាណន្តិ ចតុន្នំ ញាណានំ អធិវចនំ. និព្ពិន្ទតិ ឯតាយាតិ និព្ពិទា. ពលវវិបស្សនាតិ ភយតុបដ្ឋានេ ញាណំ អាទីនវានុបស្សនេ ញាណំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណន្តិ ចតុន្នំ ញាណានំ អធិវចនំ. បដិសង្ខានុបស្សនា បន មុច្ចិតុកម្យតាបក្ខិកា ឯវ. ‘‘យាវ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, តាវ តរុណវិបស្សនា’’តិ ហិ វចនតោ ឧបក្កិលេសវិមុត្តឧទយព្ពយញាណតោ ពលវវិបស្សនា. វិរជ្ជតិ អរិយោ សង្ខារតោ ឯតេនាតិ វិរាគោ, អរិយមគ្គោ. អរហត្តផលន្តិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយសំវរស្ស សីលរក្ខណហេតុត្តា វុត្តំ ‘‘សីលានុរក្ខណឥន្ទ្រិយសំវរោ កថិតោ’’តិ.
ឥន្ទ្រិយសំវរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា
៥១. នវមេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមាតិអាទិបាឡិបទេសុ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – សីលាទិគុណានំ ថិរភាវប្បត្តិយា ថេរា. សុត្តគេយ្យាទិ ពហុ សុតំ ឯតេសន្តិ ពហុស្សុតា. វាចុគ្គតធារណេន សម្មទេវ គរូនំ សន្តិកេ អាគមិតភាវេន អាគតោ បរិយត្តិធម្មសង្ខាតោ អាគមោ ឯតេសន្តិ អាគតាគមា. សុត្តាតិធម្មសង្ខាតស្ស ធម្មស្ស ធារណេន ធម្មធរា. វិនយធារណេន វិនយធរា. តេសំយេវ ធម្មវិនយានំ មាតិកាយ ធារណេន មាតិកាធរា. តត្ថ តត្ថ ធម្មបរិបុច្ឆាយ បរិបុច្ឆតិ. តំ អត្ថបរិបុច្ឆាយ បរិបញ្ហតិ វីមំសតិ វិចារេតិ. ឥទំ, ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស ក្វត្ថោតិ បរិបុច្ឆនបញ្ហនាការទស្សនំ. អាវិវដញ្ចេវ បាឡិយា អត្ថំ បទេសន្តរបាឡិទស្សនេន អាគមតោ វិវរន្តិ. អនុត្តានីកតញ្ច យុត្តិវិភាវនេន ឧត្តានីករោន្តិ. កង្ខាដ្ឋានិយេសុ ធម្មេសុ សំសយុប្បត្តិយា ហេតុយា គណ្ឋិដ្ឋានភូតេសុ បាឡិបទេសុ យាថាវតោ វិនិច្ឆយទានេន កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ.
អានន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. ខត្តិយសុត្តវណ្ណនា
៥២. ទសមេ ភោគេ អធិប្បាយោ ឯតេសន្តិ ភោគាធិប្បាយា. បញ្ញត្ថាយ ឯតេសំ មនោ ឧបវិចរតីតិ បញ្ញូបវិចារា. បថវិយា ទាយត្ថាយ វា ចិត្តំ អភិនិវេសោ ឯតេសន្តិ បថវីភិនិវេសា. មន្តា អធិដ្ឋានំ បតិដ្ឋា ឯតេសន្តិ មន្តាធិដ្ឋានា. ឥមិនា នយេន សេសបទានិបិ វេទិតព្ពានិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
ខត្តិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១១. អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា
៥៣. ឯកាទសមេ ជង្គលានន្តិ ឯត្ថ យោ និបិច្ឆលោ ន អនូបោ និរុទកតាយ ថទ្ធលូខោ ភូមិប្បទេសោ, សោ ‘‘ជង្គលោ’’តិ វុច្ចតិ. តព្ពហុលតាយ បន ឥធ សព្ពោ ភូមិប្បទេសោ ជង្គលោ. តស្មិំ ជង្គលេ ជាតា ភវាតិ វា ជង្គលា, តេសំ ជង្គលានំ. ឯវញ្ហិ នទិចរានម្បិ ហត្ថីនំ សង្គហោ កតោ ហោតិ សមោធាតព្ពានំ វិយ សមោធាយកានម្បិ ឥធ ជង្គលគ្គហណេន គហេតព្ពតោ. បថវីតលចារីនន្តិ ឥមិនា ជលចារិនោ ច និវត្តេតិ អទិស្សមានបាទត្តា. ‘‘បាណាន’’ន្តិ សាធារណវចនម្បិ ‘‘បទជាតានី’’តិ សទ្ទន្តរសន្និធានេន វិសេសនិវិដ្ឋមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សបាទកបាណាន’’ន្តិ. ‘‘មុត្តគត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១) គត-សទ្ទោ វិយ ឥធ ជាត-សទ្ទោ អនត្ថន្តរោតិ អាហ ‘‘បទជាតានីតិ បទានី’’តិ. សមោធានន្តិ សមវរោធំ, អន្តោគធំ វា. តេនាហ ‘‘ឱធានំ ឧបនិក្ខេបំ គច្ឆន្តី’’តិ. កូដង្គមាតិ បារិមន្តេន កូដំ ឧបគច្ឆន្តិ. កូដនិន្នាតិ កូដច្ឆិទ្ទមគ្គេ បវិសនវសេន កូដេ និន្នា. កូដសមោសរណាតិ ឆិទ្ទេ អនុបវិសនវសេន ច អាហច្ច អវត្ថានេន ច កូដេ សមោទហិត្វា ឋិតា. វណ្ដេ បតមានេ សព្ពានិ ភូមិយំ បតន្តីតិ អាហ ‘‘វណ្ដានុវត្តកានិ ភវន្តី’’តិ.
អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១២. ធម្មិកសុត្តវណ្ណនា
៥៤. ទ្វាទសមេ ជាតិភូមិយន្តិ ឯត្ថ ជននំ ជាតិ, ជាតិយា ភូមិ ជាតិភូមិ, ជាតដ្ឋានំ. តំ ខោ បនេតំ នេវ កោសលមហារាជាទីនំ, ន ចង្កិព្រាហ្មណាទីនំ, ន សក្កសុយាមសន្តុសិតាទីនំ, ន អសីតិមហាសាវកានំ, ន អញ្ញេសំ សត្តានំ ‘‘ជាតិភូមី’’តិ វុច្ចតិ. យស្ស បន ជាតទិវសេ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកទ្ធជមាលាវិប្បកិណ្ណកុសុមវាសចុណ្ណគណសុគន្ធា សព្ពបាលិផុល្លមិវ នន្ទនវនំ វិរោចមានា បទុមិនិបណ្ណេ ឧទកពិន្ទុ វិយ អកម្បិត្ថ, ជច្ចន្ធាទីនញ្ច រូបទស្សនាទីនិ អនេកានិ បាដិហារិយានិ បវត្តិំសុ. តស្ស សព្ពញ្ញុពោធិសត្តស្ស ជាតដ្ឋានំ, សាតិសយស្ស បន ជនកកបិលវត្ថុសន្និស្សយោ ‘‘ជាតិភូមី’’តិ វុច្ចតិ. ជាតិភូមកា ឧបាសកាតិ ជាតិភូមិវាសិនោ ឧបាសកា. សន្តនេត្វា សព្ពសោ តនេត្វា បត្ថរិត្វា ឋិតមូលានិ មូលសន្តានកានិ. តានិ បន អត្ថតោ មូលានិយេវាតិ អាហ ‘‘មូលសន្តានកានន្តិ មូលាន’’ន្តិ.
ជាតទិវសេ អាវុធានំ ជោតិតត្តា, រញ្ញោ អបរិមិតស្ស ច សត្តកាយស្ស អនត្ថតោ បរិបាលនសមត្ថតាយ ច ‘‘ជោតិបាលោ’’តិ លទ្ធនាមត្តា វុត្តំ ‘‘នាមេន ជោតិបាលោ’’តិ. គោវិន្ទោតិ គោវិន្ទិយាភិសេកេន អភិសិត្តោ, គោវិន្ទស្ស ឋានេ ឋបនាភិសេកេន អភិសិត្តោតិ អត្ថោ. តំ កិរ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស កុលបរម្បរាគតំ ឋានន្តរំ. តេនាហ ‘‘ឋានេន មហាគោវិន្ទោ’’តិ. គវំ បញ្ញញ្ច វិន្ទតិ បដិលភតីតិ គោវិន្ទោ, មហន្តោ គោវិន្ទោតិ មហាគោវិន្ទោ. គោតិ ហិ បញ្ញាយេតំ អធិវចនំ ‘‘គច្ឆតិ អត្ថេ ពុជ្ឈតី’’តិ កត្វា. មហាគោវិន្ទោ ច អម្ហាកំ ពោធិសត្តោយេវ. សោ កិរ ទិសម្បតិស្ស នាម រញ្ញោ បុរោហិតស្ស គោវិន្ទព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា អត្តនោ បិតុស្ស ច រញ្ញោ ច អច្ចយេន តស្ស បុត្តោ រេណុ, សហាយា ចស្ស សត្តភូ, ព្រហ្មទត្តោ, វេស្សភូ, ភរតោ, ទ្វេ ធតរដ្ឋាតិ ឥមេ សត្ត រាជានោ យថា អញ្ញមញ្ញំ ន វិវទន្តិ. ឯវំ រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេត្វា តេសំ អត្ថធម្មេ អនុសាសន្តេ ជម្ពុទីបតលេ សព្ពេសំ រាជាវ រញ្ញំ, ព្រហ្មាវ ព្រាហ្មណានំ, ទេវោវ គហបតិកានំ សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ ឧត្តមគារវដ្ឋានំ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘រេណុអាទីនំ សត្តន្នំ រាជូនំ បុរោហិតោ’’តិ. ឥមេវ សត្ត ភារធារា មហារាជានោ. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘សត្តភូ ព្រហ្មទត្តោ ច, វេស្សភូ ភរតោ សហ;
រេណុ ទ្វេ ច ធតរដ្ឋា, តទាសុំ សត្ត ភារធា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣០៨);
រញ្ញោ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថានំ បុរោ វិធានតោ បុរេ សំវិធានតោ បុរោហិតោ. កោធាមគន្ធេនាតិ កោធសង្ខាតេន បូតិគន្ធេន. ករុណា អស្ស អត្ថីតិ ករុណន្តិ សបុព្ពភាគករុណជ្ឈានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ករុណាយ ច ករុណាបុព្ពភាគេ ច ឋិតា’’តិ. យការោ សន្ធិវសេន អាគតោតិ អាហ ‘‘យេតេតិ ឯតេ’’តិ. អរហត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តមោតិ សកទាគាមី. សកទាគាមិំ ឧបាទាយាតិ សកទាគាមិភាវំ បដិច្ច. សកទាគាមិស្ស ហិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ សកទាគាមិភាវំ បដិច្ច មុទូនិ នាម ហោន្តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.
ធម្មិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ធម្មិកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.