៦. មហាវគ្គោ

១. សោណសុត្តវណ្ណនា

៥៥. ឆដ្ឋស្ស បឋមេ និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេតិ ឯត្ថ កិំ តំ អាសនំ បឋមមេវ បញ្ញត្តំ, ឧទាហុ ភគវន្តំ ទិស្វា បញ្ញត្តន្តិ ចេ? ភគវតោ ធរមានកាលេ បធានិកភិក្ខូនំ វត្តមេតំ, យទិទំ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញបេត្វាវ និសីទនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បធានិកភិក្ខូ’’តិអាទិ. ពុទ្ធកាលេ កិរ យត្ថ យត្ថ ឯកោបិ ភិក្ខុ វិហរតិ, សព្ពត្ថ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញត្តមេវ ហោតិ. កស្មា? ភគវា ហិ អត្តនោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ផាសុកដ្ឋានេ វិហរន្តេ មនសិ ករោតិ – ‘‘អសុកោ មយ្ហំ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គតោ, អសក្ខិ នុ ខោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ, នោ’’តិ. អថ នំ បស្សតិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា អកុសលវិតក្កំ វិតក្កយមានំ, តតោ ‘‘កថញ្ហិ នាម មាទិសស្ស សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិហរន្តំ ឥមំ កុលបុត្តំ អកុសលវិតក្កា អធិភវិត្វា អនមតគ្គេ វដ្ដទុក្ខេ សំសារេស្សន្តី’’តិ តស្ស អនុគ្គហត្ថំ តត្ថេវ អត្តានំ ទស្សេត្វា តំ កុលបុត្តំ ឱវទិត្វា អាកាសំ ឧប្បតិត្វា បុន អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. អថេវំ ឱវទិយមានា តេ ភិក្ខូ ចិន្តយិំសុ ‘‘សត្ថា អម្ហាកំ មនំ ជានិត្វា អាគន្ត្វា អម្ហាកំ សមីបេ ឋិតំយេវ អត្តានំ ទស្សេតិ. តស្មិំ ខណេ, ‘ភន្តេ, ឥធ និសីទថ និសីទថា’តិ អាសនបរិយេសនំ នាម ភារោ’’តិ. តេ អាសនំ បញ្ញបេត្វាវ វិហរន្តិ. យស្ស បីឋំ អត្ថិ, សោ តំ បញ្ញបេតិ. យស្ស នត្ថិ, សោ មញ្ចំ វា ផលកំ វា បាសាណំ វា វាលិកាបុញ្ជំ វា បញ្ញបេតិ. តំ អលភមានា បុរាណបណ្ណានិបិ សំកឌ្ឍិត្វា តត្ថ បំសុកូលំ បត្ថរិត្វា ឋបេន្តិ.

សត្ត សរាតិ – ឆជ្ជោ, ឧសភោ, គន្ធារោ, មជ្ឈិមោ, បញ្ចមោ, ធេវតោ, និសាទោតិ ឯតេ សត្ត សរា. តយោ គាមាតិ – ឆជ្ជគាមោ, មជ្ឈិមគាមោ, សាធារណគាមោតិ តយោ គាមា, សមូហាតិ អត្ថោ. មនុស្សលោកេ វីណាវាទនា ឯកេកស្ស សរស្ស វសេន តយោ តយោ មុច្ឆនាតិ កត្វា ឯកវីសតិ មុច្ឆនា. ទេវលោកេ វីណាវាទនា បន សមបញ្ញាស មុច្ឆនាតិ វទន្តិ. តត្ថ ហិ ឯកេកស្ស សរស្ស វសេន សត្ត សត្ត មុច្ឆនា, អន្តរស្ស សរស្ស ច ឯកាតិ សមបញ្ញាស មុច្ឆនា. តេនេវ សក្កបញ្ហសុត្តសំវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤៥) ‘‘សមបញ្ញាស មុច្ឆនា មុច្ឆេត្វា’’តិ បញ្ចសិខស្ស វីណាវាទនំ ទស្សេន្តេន វុត្តំ. ឋានា ឯកូនបញ្ញាសាតិ ឯកេកស្សេវ សរស្ស សត្ត សត្ត ឋានភេទា, យតោ សរស្ស មណ្ឌលតាវវត្ថានំ ហោតិ. ឯកូនបញ្ញាសដ្ឋានវិសេសោ តិស្សោ ទុវេ ចតស្សោ ចតស្សោ តិស្សោ ទុវេ ចតស្សោតិ ទ្វាវីសតិ សុតិភេទា ច ឥច្ឆិតា.

អតិគាឡ្ហំ អារទ្ធន្តិ ថិនមិទ្ធឆម្ភិតត្តានំ វូបសមត្ថំ អតិវិយ អារទ្ធំ. សព្ពត្ថ និយុត្តា សព្ពត្ថិកា. សព្ពេន វា លីនុទ្ធច្ចបក្ខិយេន អត្ថេតព្ពា សព្ពត្ថិកា. សមថោយេវ សមថនិមិត្តំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ខយា រាគស្ស វីតរាគត្តាតិ ឯត្ថ យស្មា ពាហិរកោ កាមេសុ វីតរាគោ ន ខយា រាគស្ស វីតរាគោ សព្ពសោ អវិប្បហីនរាគត្តា. វិក្ខម្ភិតរាគោ ហិ សោ. អរហា បន ខយា ឯវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ខយា រាគស្ស វីតរាគត្តា’’តិ. ឯស នយោ ទោសមោហេសុបិ.

លាភសក្ការសិលោកំ និកាមយមានោតិ ឯត្ថ លព្ភតិ បាបុណីយតីតិ លាភោ, ចតុន្នំ បច្ចយានមេតំ អធិវចនំ. សក្កច្ចំ កាតព្ពោតិ សក្ការោ. បច្ចយា ឯវ ហិ បណីតបណីតា សុន្ទរសុន្ទរា អភិសង្ខរិត្វា កតា ‘‘សក្ការោ’’តិ វុច្ចតិ, យា ច បរេហិ អត្តនោ គារវកិរិយា, បុប្ផាទីហិ វា បូជា. សិលោកោតិ វណ្ណភណនំ. តំ លាភញ្ច, សក្ការញ្ច, សិលោកញ្ច, និកាមយមានោ, បវត្តយមានោតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ចតុបច្ចយលាភញ្ច…បេ… បត្ថយមានោ’’តិ.

ថូណន្តិ បសូនំ ពន្ធនត្ថាយ និខាតត្ថម្ភសង្ខាតំ ថូណំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សោណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ទុតិយេ សមធោសីតិ សមន្តតោ អធោសិ. សព្ពភាគេន បរិផន្ទនចលនាការេន អបចិតិំ ទស្សេតិ. វត្តំ កិរេតំ ពាឡ្ហគិលានេនបិ វុឌ្ឍតរំ ទិស្វា ឧដ្ឋិតាការេន អបចិតិ ទស្សេតព្ពា. តេន បន ‘‘មា ចលិ មា ចលី’’តិ វត្តព្ពោ, តំ បន ចលនំ ឧដ្ឋានាការទស្សនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧដ្ឋានាការំ ទស្សេតី’’តិ. សន្តិមានិ អាសនានីតិ បឋមមេវ បញ្ញត្ថាសនំ សន្ធាយ វទតិ. ពុទ្ធកាលស្មិញ្ហិ ឯកស្សបិ ភិក្ខុនោ វសនដ្ឋានេ – ‘‘សចេ សត្ថា អាគច្ឆិស្សតិ, អាសនំ បញ្ញត្តមេវ ហោតូ’’តិ អន្តមសោ ផលកមត្តម្បិ បណ្ណសន្ថារមត្តម្បិ បញ្ញត្តមេវ. ខមនីយំ យាបនីយន្តិ កច្ចិ ទុក្ខំ ខមិតុំ, ឥរិយាបថំ វា យាបេតុំ សក្កាតិ បុច្ឆតិ. សីសវេទនាតិ កុតោចិ និក្ខមិតុំ អលភមានេហិ វាតេហិ សមុដ្ឋាបិតា ពលវតិយោ សីសវេទនា ហោន្តិ.

ផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឆឡភិជាតិសុត្តវណ្ណនា

៥៧. តតិយេ អភិជាតិយោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឧបសគ្គមត្តំ, ន អត្ថវិសេសជោតកោតិ អាហ ‘‘ឆ ជាតិយោ’’តិ. អភិជាយតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឧរព្ភេ ហនន្តីតិ ឱរព្ភិកា. ឯវំ សូករិកាទយោ វេទិតព្ពា. រោទេន្តិ កុរុរកម្មន្តតាយ សប្បដិពទ្ធេ សត្តេ អស្សូនិ មោចេន្តីតិ រុទ្ទា, តេ ឯវ លុទ្ទា រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា. ឥមិនា អញ្ញេបិ យេ កេចិ មាគវិកា នេសាទា វុត្តា, តេ បាបកម្មប្បសុតតាយ ‘‘កណ្ហាភិជាតី’’តិ វទតិ.

ភិក្ខូតិ ច ពុទ្ធសាសនេ ភិក្ខូ. តេ កិរ សច្ឆន្ទរាគេន បរិភុញ្ជន្តីតិ អធិប្បាយេន ចតូសុ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តីតិ ‘‘កណ្ដកវុត្តិកា’’តិ វទតិ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា តេ បណីតេ បច្ចយេ បដិសេវន្តីតិ តស្ស មិច្ឆាគាហោ. ញាយលទ្ធេបិ បច្ចយេ ភុញ្ជមានា អាជីវកសមយស្ស វិលោមគ្គាហិតាយ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តិ នាមាតិ វទតីតិ. អថ វា កណ្ដកវុត្តិកា ឯវំនាមកា ឯកេ បព្ពជិតា, យេ សវិសេសំ អត្តកិលមថានុយោគំ អនុយុត្តា. តថា ហិ តេ កណ្ដកេ វត្តន្តា វិយ ហោន្តីតិ ‘‘កណ្ដកវុត្តិកា’’តិ វុត្តា. ឥមមេវ ច អត្ថវិកប្បំ សន្ធាយាហ ‘‘កណ្ដកវុត្តិកាតិ សមណា នាមេតេ’’តិ.

លោហិតាភិជាតិ នាម និគណ្ឋា ឯកសាដកាតិ វុត្តា. តេ កិរ ឋត្វា ភុញ្ជននហានប្បដិក្ខេបាទិវតសមាយោគេន បុរិមេហិ ទ្វីហិ បណ្ឌរតរា.

អចេលកសាវកាតិ អាជីវកសាវកេ វទតិ. តេ កិរ អាជីវកលទ្ធិយា សុវិសុទ្ធចិត្តតាយ និគណ្ឋេហិបិ បណ្ឌរតរា. ឯវញ្ច កត្វា អត្តនោ បច្ចយទាយកេ និគណ្ឋេហិបិ ជេដ្ឋកតរេ ករោតិ.

អាជីវកា អាជីវកិនិយោ ‘‘សុក្កាភិជាតី’’តិ វុត្តា. តេ កិរ បុរិមេហិ ចតូហិ បណ្ឌរតរា. នន្ទាទយោ ហិ តថារូបំ អាជីវកប្បដិបត្តិំ ឧក្កំសំ បាបេត្វា ឋិតា, តស្មា និគណ្ឋេហិ អាជីវកសាវកេហិ ច បណ្ឌរតរាតិ ‘‘បរមសុក្កាភិជាតី’’តិ វុត្តា.

ពិលំ ឱលគ្គេយ្យុន្តិ មំសភាគំ ន្ហារុនា វា កេនចិ វា គន្ថិត្វា បុរិសស្ស ហត្ថេ វា កេសេ វា ឱលម្ពនវសេន ពន្ធេយ្យុំ. ឥមិនា សត្ថធម្មំ នាម ទស្សេតិ. សត្ថវាហោ កិរ មហាកន្តារំ បដិបន្នោ អន្តរាមគ្គេ គោណេ មតេ មំសំ គហេត្វា សព្ពេសំ សត្ថិកានំ ‘‘ឥទំ ខាទិត្វា ឯត្តកំ មូលំ ទាតព្ព’’ន្តិ កោដ្ឋាសំ ឱលម្ពតិ. គោណមំសំ នាម ខាទន្តាបិ អត្ថិ, អខាទន្តាបិ អត្ថិ, ខាទន្តាបិ មូលំ ទាតុំ សក្កោន្តាបិ អសក្កោន្តាបិ. សត្ថវាហោ យេន មូលេន គោណោ គហិតោ, តំ មូលំ សត្ថិកេហិ ធារណត្ថំ សព្ពេសំ ពលក្ការេន កោដ្ឋាសំ ទត្វា មូលំ គណ្ហាតិ. អយំ សត្ថធម្មោ.

កណ្ហាភិជាតិយោ សមានោតិ កណ្ហេ នីចកុលេ ជាតោ ហុត្វា. កណ្ហធម្មន្តិ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘កណ្ហសភាវោ ហុត្វា អភិជាយតី’’តិ, តំ អន្តោគធហេតុអត្ថំ បទំ, ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. តស្មា កណ្ហំ ធម្មំ អភិជាយតីតិ កាឡកំ ទសទុស្សីល្យធម្មំ ឧប្បាទេតិ. សុក្កំ ធម្មំ អភិជាយតីតិ ឯត្ថាបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ‘‘អហំ បុព្ពេបិ បុញ្ញានំ អកតត្តា នីចកុលេ និព្ពត្តោ, ឥទានិ បុញ្ញំ ករិស្សាមី’’តិ បុញ្ញសង្ខាតំ បណ្ឌរធម្មំ ករោតិ.

អកណ្ហំ អសុក្កំ និព្ពានន្តិ សចេ កណ្ហំ ភវេយ្យ, កណ្ហវិបាកំ ទទេយ្យ យថា ទសវិធំ ទុស្សីល្យធម្មំ. សចេ សុក្កំ, សុក្កវិបាកំ ទទេយ្យ យថា ទានសីលាទិកុសលកម្មំ. ទ្វិន្នម្បិ អប្បទានតោ ‘‘អកណ្ហំ អសុក្ក’’ន្តិ វុត្តំ. និព្ពានញ្ច នាម ឥមស្មិំ អត្ថេ អរហត្តំ អធិប្បេតំ ‘‘អភិជាយតី’’តិ វចនតោ. តញ្ហិ កិលេសនិព្ពានន្តេ ជាតត្តា និព្ពានំ នាម យថា ‘‘រាគាទីនំ ខយន្តេ ជាតត្តា រាគក្ខយោ, ទោសក្ខយោ, មោហក្ខយោ’’តិ. បដិប្បស្សម្ភនវសេន វា កិលេសានំ និព្ពាបនតោ និព្ពានំ. តំ ឯស អភិជាយតិ បសវតិ. ឥធាបិ ហិ អន្តោគធហេតុ អត្ថំ ‘‘ជាយតី’’តិ បទំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ជាយតី’’តិ ឥមស្ស បាបុណាតីហិ អត្ថំ គហេត្វាវ ‘‘និព្ពានំ បាបុណាតី’’តិ វុត្តំ. សុក្កាភិជាតិយោ សមានោតិ សុក្កេ ឧច្ចកុលេ ជាតោ ហុត្វា. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឆឡភិជាតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អាសវសុត្តវណ្ណនា

៥៨. ចតុត្ថេ សំវរេនាតិ សំវរេន ហេតុភូតេន វា. ឥធាតិ អយំ ឥធ-សទ្ទោ សព្ពាការតោ ឥន្ទិយសំវរសំវុតស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនោ, អញ្ញស្ស តថាភាវប្បដិសេធនោ វាតិ វុត្តំ ‘‘ឥធាតិ ឥធស្មិំ សាសនេ’’តិ. បដិសង្ខាតិ បដិសង្ខាយ. សង្ខា-សទ្ទោ ញាណកោដ្ឋាសបញ្ញត្តិគណនាទីសុ ទិស្សតិ ‘‘សង្ខាយេកំ បដិសេវតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៦៨) ហិ ញាណេ ទិស្សតិ. ‘‘បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០២, ២០៤) កោដ្ឋាសេ. ‘‘តេសំ តេសំ ធម្មានំ សង្ខា សមញ្ញា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘ន សុករំ សង្ខាតុ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១២៨) គណនាយ. ឥធ បន ញាណេ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘បដិសញ្ជានិត្វា បច្ចវេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. អាទីនវបច្ចវេក្ខណា អាទីនវបដិសង្ខាតិ យោជនា. សម្បលិមដ្ឋន្តិ ឃំសិតំ. អនុព្យញ្ជនសោតិ ហត្ថបាទសិតអាលោកិតវិលោកិតាទិប្បការភាគសោ. តញ្ហិ អយោនិសោមនសិករោតោ កិលេសានំ អនុព្យញ្ជនតោ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ វុច្ចតិ. និមិត្តគ្គាហោតិ ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តស្ស សុភនិមិត្តាទិកស្ស វា កិលេសវត្ថុភូតស្ស និមិត្តស្ស គាហោ. អាទិត្តបរិយាយេនាតិ អាទិត្តបរិយាយេ (សំ. និ. ៤.២៨; មហាវ. ៥៤) អាគតនយេន វេទិតព្ពោ.

យថា ឥត្ថិយា ឥន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ន ឯវមិទំ, ឥទំ បន ចក្ខុមេវ ឥន្ទ្រិយន្តិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុមេវ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ. យថា អាវាដេ និយតដ្ឋិតិកោ កច្ឆបោ ‘‘អាវាដកច្ឆបោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ តំ ឋានោ សំវរោ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរោ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរោ’’តិ. ននុ ច ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា នត្ថិ. ន ហិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ សតិ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា ឧប្បជ្ជតិ. អបិច យទា រូបារម្មណំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តទា ភវង្គេ ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ, តតោ វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ, តតោ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ, តតោ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តទនន្តរំ ជវនំ ជវតិ. តត្ថាបិ នេវ ភវង្គសមយេ, ន អាវជ្ជនាទីនំ អញ្ញតរសមយេ ច សំវរោ វា អសំវរោ វា អត្ថិ. ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា អក្ខន្តិ វា កោសជ្ជំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អសំវរោ ហោតិ. តស្មិំ បន សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ សំវរោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ជវនេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ហេស…បេ… ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរោតិ វុច្ចតី’’តិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នគរេ ចតូសុ ទ្វារេសុ អសំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរទ្វារកោដ្ឋកគព្ភាទយោ សុសំវុតា, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ អរក្ខិតំ អគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេន ហិ បវិសិត្វា ចោរា យទិច្ឆកំ ករេយ្យុំ, ឯវមេវំ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. យថា បន នគរទ្វារេសុ សំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរាទយោ អសំវុតា, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ សុរក្ខិតំ សុគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេសុ ហិ បិហិតេសុ ចោរានំ បវេសោ នត្ថិ, ឯវមេវំ ជវនេ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ សុគុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ, តស្មា ជវនក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរោតិ វុត្តោតិ.

សំវរេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ សំវុតោតិ អាហ ‘‘ឧបេតោ’’តិ. អយមេវេត្ថ អត្ថោ សុន្ទរតរោតិ ឧបរិ បាឡិយំ សន្ទិស្សនតោ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ.

យន្តិ អាទេសោតិ ឥមិនា លិង្គវិបល្លាសេន សទ្ធិំ វចនវិបល្លាសោ កតោតិ ទស្សេតិ, និបាតបទំ វា ឯតំ បុថុវចនត្ថំ. វិឃាតករាតិ ចិត្តវិឃាតករា, កាយចិត្តទុក្ខនិព្ពត្តកា វា. យថាវុត្តកិលេសហេតុកា ទាហានុពន្ធា វិបាកា ឯវ វិបាកបរិឡាហា. យថា បនេត្ថ អាសវា អញ្ញេ ច វិឃាតករា កិលេសបរិឡាហា សម្ភវន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុទ្វារស្មិញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯត្ថ ច សំវរណូបាយោ, សំវរិតព្ពំ, សំវរោ, យតោ សោ សំវរោ, យត្ថ សំវរោ, យថា សំវរោ, យញ្ច សំវរផលន្តិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. កថំ? ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិ ហិ សំវរណូបាយោ. ចក្ខុន្ទ្រិយំ សំវរិតព្ពំ. សំវរគ្គហណេន គហិតា សតិ សំវរោ. ‘‘អសំវុតស្សា’’តិ សំវរណាវធិ. អសំវរតោ ហិ សំវរណំ. សំវរិតព្ពគ្គហណសិទ្ធោ ឥធ សំវរវិសយោ. ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ហិ សំវរណំ ញាណំ រូបារម្មណេ សំវរយតីតិ អវុត្តសិទ្ធោយមត្ថោ. អាសវតន្និមិត្តកិលេសបរិឡាហាភាវោ ផលំ. ឯវំ សោតទ្វារាទីសុ យោជេតព្ពំ. សព្ពត្ថេវាតិ មនោទ្វារេ បញ្ចទ្វារេ ចាតិ សព្ពស្មិំ ទ្វារេ.

បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរន្តិអាទីសុ ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា បច្ចវេក្ខណមេវ យោនិសោ បដិសង្ខា. ឦទិសន្តិ ឯវរូបំ ឥដ្ឋារម្មណំ. ភវបត្ថនាយ អស្សាទយតោតិ ភវបត្ថនាមុខេន ភាវិតំ អារម្មណំ អស្សាទេន្តស្ស. ចីវរន្តិ និវាសនាទិ យំ កិញ្ចិចីវរំ. បដិសេវតីតិ និវាសនាទិវសេន បរិភុញ្ជតិ. យាវទេវាតិ បយោជនបរិមាណនិយមនំ. សីតប្បដិឃាតាទិយេវ ហិ យោគិនោ ចីវរប្បដិសេវនប្បយោជនំ. សីតស្សាតិ សីតធាតុក្ខោភតោ វា ឧតុបរិណាមតោ វា ឧប្បន្នស្ស សីតស្ស. បដិឃាតាយាតិ បដិឃាតនត្ថំ តប្បច្ចយស្ស វិការស្ស វិនោទនត្ថំ. ឧណ្ហស្សាតិ អគ្គិសន្តាបតោ ឧប្បន្នស្ស ឧណ្ហស្ស. ឌំសាទយោ បាកដាយេវ. បុន យាវទេវាតិ និយតប្បយោជនបរិមាណនិយមនំ. និយតញ្ហិ បយោជនំ ចីវរំ បដិសេវន្តស្ស ហិរិកោបីនប្បដិច្ឆាទនំ, ឥតរំ កទាចិ. ហិរិកោបីនន្តិ សម្ពាធដ្ឋានំ. យស្មិញ្ហិ អង្គេ វិវដេ ហិរី កុប្បតិ វិនស្សតិ, តំ ហិរិយា កោបនតោ ហិរិកោបីនំ, តំបដិច្ឆាទនត្ថំ ចីវរំ បដិសេវតិ.

បិណ្ឌបាតន្តិ យំ កិញ្ចិ អាហារំ. សោ ហិ បិណ្ឌោល្យេន ភិក្ខុនោ បត្តេ បតនតោ, តត្ថ តត្ថ លទ្ធភិក្ខាបិណ្ឌានំ បាតោ សន្និបាតោតិ វា ‘‘បិណ្ឌបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. នេវ ទវាយាតិ ន កីឡនាយ. ន មទាយាតិ ន ពលមទមានមទបុរិសមទត្ថំ. ន មណ្ឌនាយាតិ ន អង្គបច្ចង្គានំ បីណនភាវត្ថំ. ន វិភូសនាយាតិ ន តេសំយេវ សោភត្ថំ, ឆវិសម្បត្តិអត្ថន្តិ អត្ថោ. ឥមានិ យថាក្កមំ មោហទោសសណ្ឋានវណ្ណរាគូបនិស្សយប្បហានត្ថានិ វេទិតព្ពានិ. បុរិមំ វា ទ្វយំ អត្តនោ សំកិលេសុប្បត្តិនិសេធនត្ថំ, ឥតរំ បរស្សបិ. ចត្តារិបិ កាមសុខល្លិកានុយោគស្ស បហានត្ថំ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. កាយស្សាតិ រូបកាយស្ស. ឋិតិយា យាបនាយាតិ បពន្ធដ្ឋិតត្ថញ្ចេវ បវត្តិយា អវិច្ឆេទនត្ថញ្ច, ចិរកាលដ្ឋិតត្ថំ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បវត្តាបនត្ថំ. វិហិំសូបរតិយាតិ ជិឃច្ឆាទុក្ខស្ស ឧបរមត្ថំ. ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយាតិ សាសនមគ្គព្រហ្មចរិយានំ អនុគ្គណ្ហនត្ថំ. ឥតីតិ ឯវំ ឥមិនា ឧបាយេន. បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមីតិ បុរាណំ អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនំ បដិហនិស្សាមិ. នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ នវំ ភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ. តស្សា ហិ អនុប្បជ្ជនត្ថមេវ អាហារំ បរិភុញ្ជតិ. ឯត្ថ អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា នាម យថាវុត្តជិឃច្ឆានិមិត្តា វេទនា. សា ហិ អភុញ្ជន្តស្ស ភិយ្យោ ភិយ្យោបវឌ្ឍនវសេន ឧប្បជ្ជតិ, ភុត្តបច្ចយា អនុប្បជ្ជនកវេទនាបិ ខុទានិមិត្តាវ អង្គទាហសូលាទិវេទនា អប្បវត្តា. សា ហិ ភុត្តបច្ចយា អនុប្បន្នាវ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ. វិហិំសានិមិត្តតា ចេតាសំ វិហិំសាយ វិសេសោ.

យាត្រា ច មេ ភវិស្សតីតិ យាបនា ច មេ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ ភវិស្សតិ. ‘‘យាបនាយា’’តិ ឥមិនា ជីវិតិន្ទ្រិយយាបនា វុត្តា, ឥធ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ អវិច្ឆេទសង្ខាតា យាបនាតិ អយមេតាសំ វិសេសោ. អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចាតិ អយុត្តបរិយេសនប្បដិគ្គហណបរិភោគបរិវជ្ជនេន អនវជ្ជតា, បរិមិតបរិភោគេន ផាសុវិហារោ. អសប្បាយាបរិមិតភោជនបច្ចយា អរតិតន្ទីវិជម្ភិតាវិញ្ញុគរហាទិទោសាភាវេន វា អនវជ្ជតា. សប្បាយបរិមិតភោជនបច្ចយា កាយពលសម្ភវេន ផាសុវិហារោ. យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកភោជនបរិវជ្ជនេន វា សេយ្យសុខបស្សសុខមិទ្ធសុខាទីនំ អភាវតោ អនវជ្ជតា. ចតុបញ្ចាលោបមត្តឩនភោជនេន ចតុឥរិយាបថយោគ្យតាបាទនតោ ផាសុវិហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣; មិ. ប. ៦.៥.១០);

ឯត្តាវតា ច បយោជនបរិគ្គហោ, មជ្ឈិមា ច បដិបទា ទីបិតា ហោតិ. យាត្រា ច មេ ភវិស្សតីតិ បយោជនបរិគ្គហទីបនា. យាត្រា ហិ នំ អាហារូបយោគំ បយោជេតិ. ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគហេតុកោ ផាសុវិហារោ មជ្ឈិមា បដិបទា អន្តទ្វយបរិវជ្ជនតោ.

សេនាសនន្តិ សេនញ្ច អាសនញ្ច. យត្ថ វិហារាទិកេ សេតិ និបជ្ជតិ អាសតិ និសីទតិ, តំ សេនាសនំ. ឧតុបរិស្សយវិនោទនប្បដិសល្លានារាមត្ថន្តិ ឧតុយេវ បរិសហនដ្ឋេន បរិស្សយោ សរីរាពាធចិត្តវិក្ខេបករោ, តស្ស វិនោទនត្ថំ, អនុប្បន្នស្ស អនុប្បាទនត្ថំ, ឧប្បន្នស្ស វូបសមនត្ថញ្ចាតិ អត្ថោ. អថ វា យថាវុត្តោ ឧតុ ច សីហព្យគ្ឃាទិបាកដបរិស្សយោ ច រាគទោសាទិបដិច្ឆន្នបរិស្សយោ ច ឧតុបរិស្សយោ, តស្ស វិនោទនត្ថញ្ចេវ ឯកីភាវផាសុកត្ថញ្ច. ចីវរប្បដិសេវនេ ហិរីកោបីនប្បដិច្ឆាទនំ វិយ តំ និយតបយោជនន្តិ បុន ‘‘យាវទេវា’’តិ វុត្តំ.

គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារន្តិ រោគស្ស បច្ចនីកប្បវត្តិយា គិលានបច្ចយោ, តតោ ឯវ ភិសក្កស្ស អនុញ្ញាតវត្ថុតាយ ភេសជ្ជំ, ជីវិតស្ស បរិវារសម្ភារភាវេហិ បរិក្ខារោ ចាតិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារោ, តំ. វេយ្យាពាធិកានន្តិ វេយ្យាពាធតោ ធាតុក្ខោភតោ ច តំនិព្ពត្តកុដ្ឋគណ្ឌបីឡកាទិរោគតោ ឧប្បន្នានំ. វេទនានន្តិ ទុក្ខវេទនានំ. អព្យាពជ្ឈបរមតាយាតិ និទ្ទុក្ខបរមភាវាយ. យាវ តំ ទុក្ខំ សព្ពំ បហីនំ ហោតិ, តាវ បដិសេវាមីតិ យោជនា. ឯវមេត្ថ សង្ខេបេនេវ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា. នវវេទនុប្បាទតោបីតិ ន កេវលំ អាយតិំ ឯវ វិបាកបរិឡាហា, អថ ខោ អតិភោជនបច្ចយា អលំសាដកាទីនំ វិយ នវវេទនុប្បាទតោបិ វេទិតព្ពា.

កម្មដ្ឋានិកស្ស ចលនំ នាម កម្មដ្ឋានបរិច្ចាគោតិ អាហ ‘‘ចលតិ កម្បតិ កម្មដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិ ឯត្ថ ច លោមសនាគត្ថេរស្ស វត្ថុ កថេតព្ពំ. ថេរោ កិរ ចេតិយបព្ពតេ បិយង្គុគុហាយ បធានឃរេ វិហរន្តោ អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតសមយេ លោកន្តរិកនិរយំ បច្ចវេក្ខិត្វា កម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោវ អព្ភោកាសេ វីតិនាមេសិ. គិម្ហសមយេ ច បច្ឆាភត្តំ ពហិចង្កមេ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោតោ សេទាបិស្ស កច្ឆេហិ មុច្ចន្តិ. អថ នំ អន្តេវាសិកោ អាហ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, និសីទថ, សីតលោ ឱកាសោ’’តិ. ថេរោ ‘‘ឧណ្ហភយេនេវម្ហិ, អាវុសោ, ឥធ និសិន្នោ’’តិ អវីចិមហានិរយំ បច្ចវេក្ខិត្វា និសីទិយេវ. ឧណ្ហន្តិ ចេត្ថ អគ្គិសន្តាបោវ វេទិតព្ពោ សូរិយសន្តាបស្ស បរតោ វុច្ចមានត្តា. សូរិយសន្តាបវសេន បនេតំ វត្ថុ វុត្តំ.

យោ ច ទ្វេ តយោ វារេ ភត្តំ វា បានីយំ វា អលភមានោបិ អនមតគ្គេ សំសារេ អត្តនោ បេត្តិវិសយូបបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា អវេធន្តោ កម្មដ្ឋានំ ន វិជហតិយេវ. ឌំសមកសវាតាតបសម្ផស្សេហិ ផុដ្ឋោ ចេបិ តិរច្ឆានូបបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា អវេធន្តោ កម្មដ្ឋានំ ន វិជហតិយេវ. សរីសបសម្ផស្សេន ផុដ្ឋោ ចាបិ អនមតគ្គេ សំសារេ សីហព្យគ្ឃាទិមុខេសុ អនេកវារំ បរិវត្តិតបុព្ពភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា អវេធន្តោ កម្មដ្ឋានំ ន វិជហតិយេវ បធានិយត្ថេរោ វិយ, អយំ ‘‘ខមោ ជិឃច្ឆាយ…បេ… សរីសបសម្ផស្សាន’’ន្តិ វេទិតព្ពោ. ថេរំ កិរ ខណ្ឌចេលវិហារេ កណិការបធានិយឃរេ អរិយវំសធម្មំ សុណន្តញ្ញេវ ឃោរវិសោ សប្បោ ឌំសិ. ថេរោ ជានិត្វាបិ បសន្នចិត្តោ និសិន្នោ ធម្មំយេវ សុណាតិ, វិសវេគោ ថទ្ធោ អហោសិ. ថេរោ ឧបសម្បទមាឡំ អាទិំ កត្វា សីលំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘វិសុទ្ធសីលោម្ហី’’តិ បីតិំ ឧប្បាទេសិ, សហ បីតុប្បាទា វិសំ និវត្តិត្វា បថវិំ បាវិសិ. ថេរោ តត្ថេវ ចិត្តេកគ្គតំ លភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

យោ បន អក្កោសវសេន ទុរុត្តេ ទុរុត្តត្តាយេវ ច ទុរាគតេ អបិ អន្តិមវត្ថុសញ្ញិតេ វចនបថេ សុត្វា ខន្តិគុណំយេវ បច្ចវេក្ខិត្វា ន វេធតិ ទីឃភាណកអភយត្ថេរោ វិយ, អយំ ‘‘ខមោ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថាន’’ន្តិ វេទិតព្ពោ. ថេរោ កិរ បច្ចយសន្តោសភាវនារាមតាយ មហាអរិយវំសប្បដិបទំ កថេសិ, សព្ពោ មហាគាមោ អាគច្ឆតិ, ថេរស្ស មហាសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. តំ អញ្ញតរោ មហាថេរោ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘ទីឃភាណកោ ‘អរិយវំសំ កថេមី’តិ សព្ពរត្តិំ កោលាហលំ ករោតី’’តិអាទីហិ អក្កោសិ. ឧភោបិ ច អត្តនោ អត្តនោ វិហារំ គច្ឆន្តា គាវុតមត្តំ ឯកបថេន អគមំសុ. សកលគាវុតម្បិ សោ តំ អក្កោសិយេវ. តតោ យត្ថ ទ្វិន្នំ វិហារានំ មគ្គោ ភិជ្ជតិ, តត្ថ ឋត្វា ទីឃភាណកត្ថេរោ តំ វន្ទិត្វា ‘‘ឯសោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ មគ្គោ’’តិ អាហ. សោ អស្សុណន្តោ វិយ អគមាសិ. ថេរោបិ វិហារំ គន្ត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា និសីទិ. តមេនំ អន្តេវាសិកោ ‘‘កិំ, ភន្តេ, សកលគាវុតំ បរិភាសន្តំ ន កិញ្ចិ អវោចុត្ថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ខន្តិយេវាវុសោ, មយ្ហំ ភារោ, ន អក្ខន្តិ, ឯកបទុទ្ធារេបិ កម្មដ្ឋានវិយោគំ ន បស្សាមី’’តិ អាហ.

វចនមេវ តទត្ថំ ញាបេតុកាមានញ្ច បថោ ឧបាយោតិ អាហ ‘‘វចនមេវ វចនបថោ’’តិ. អសុខដ្ឋេន វា តិព្ពា. យញ្ហិ ន សុខំ, តំ អនិដ្ឋំ តិព្ពន្តិ វុច្ចតិ. អធិវាសកជាតិកោ ហោតីតិ យថាវុត្តវេទនានំ អធិវាសកសភាវោ ហោតិ. ចិត្តលបព្ពតេ បធានិយត្ថេរស្ស កិរ រត្តិំ បធានេន វីតិនាមេត្វា ឋិតស្ស ឧទរវាតោ ឧប្បជ្ជតិ. សោ តំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ អាវត្តតិ បរិវត្តតិ. តមេនំ ចង្កមនបស្សេ ឋិតោ បិណ្ឌបាតិយត្ថេរោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, បព្ពជិតោ នាម អធិវាសនសីលោ ហោតី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ អធិវាសេត្វា និច្ចលោ សយិ. វាតោ នាភិតោ យាវ ហទយំ ផាលេសិ. ថេរោ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សន្តោ មុហុត្តេន អនាគាមី ហុត្វា បរិនិព្ពាយិ. ឯវំ សព្ពត្ថាតិ ‘‘ឧណ្ហេន ផុដ្ឋស្ស សីតំ បត្ថយតោ’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ ឧណ្ហាទិនិមិត្តំ កាមាសវុប្បត្តិ វេទិតព្ពា. នត្ថិ សុគតិភវេ សីតំ វា ឧណ្ហំ វាតិ អនិដ្ឋំ សីតំ វា ឧណ្ហំ វា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. អត្តគ្គាហេ សតិ អត្តនិយគ្គាហោតិ អាហ ‘‘មយ្ហំ សីតំ ឧណ្ហន្តិ គាហោ ទិដ្ឋាសវោ’’តិ.

អហំ សមណោតិ ‘‘អហំ សមណោ, កិំ មម ជីវិតេន វា មរណេន វា’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វាតិ អធិប្បាយោ. បច្ចវេក្ខិត្វាតិ គាមប្បវេសប្បយោជនាទិញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា. បដិក្កមតីតិ ហត្ថិអាទីនំ សមីបគមនតោ អបក្កមតិ. ឋាយន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានំ, កណ្ដកានំ ឋានំ កណ្ដកដ្ឋានំ, យត្ថ កណ្ដកានិ សន្តិ, តំ ឱកាសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អមនុស្សទុដ្ឋានីតិ អមនុស្សសញ្ចារេន ទូសិតានិ, សបរិស្សយានីតិ អត្ថោ. អនិយតវត្ថុភូតន្តិ អនិយតសិក្ខាបទស្ស ការណភូតំ. វេសិយាទិភេទតោតិ វេសិយាវិធវាថុល្លកុមារិកាបណ្ឌកបានាគារភិក្ខុនិភេទតោ. សមានន្តិ សមំ, អវិសមន្តិ អត្ថោ. អកាសិ វាតិ តាទិសំ អនាចារំ អកាសិ វា. សីលសំវរសង្ខាតេនាតិ កថំ បរិវជ្ជនំ សីលំ? អនាសនបរិវជ្ជនេន ហិ អនាចារបរិវជ្ជនំ វុត្តំ. អនាចារាគោចរបរិវជ្ជនំ ចារិត្តសីលតាយ សីលសំវរោ. តថា ហិ ភគវតា ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨) សីលសំវរវិភជនេ អាចារគោចរសម្បត្តិំ ទស្សេន្តេន ‘‘អត្ថិ អនាចារោ, អត្ថិ អគោចរោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១៣-៥១៤) អាចារគោចរា វិភជិត្វា ទស្សិតា. ‘‘ចណ្ឌំ ហត្ថិំ បរិវជ្ជេតី’’តិ វចនតោ ហត្ថិអាទិបរិវជ្ជនម្បិ ភគវតោ វចនានុដ្ឋានន្តិ កត្វា អាចារសីលមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

ឥតិបីតិ ឥមិនាបិ ការណេន អយោនិសោមនសិការសមុដ្ឋិតត្តាបិ, លោភាទិសហគតត្តាបិ, កុសលប្បដិបក្ខតោបីតិអាទីហិ ការណេហិ អយំ វិតក្កោ អកុសលោតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន សាវជ្ជោតិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច អកុសលោតិអាទិនា ទិដ្ឋធម្មិកំ កាមវិតក្កស្ស អាទីនវំ ទស្សេតិ, ទុក្ខវិបាកោតិ ឥមិនា សម្បរាយិកំ. អត្តព្យាពាធាយ សំវត្តតីតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អាទីនវវិភាវនា វេទិតព្ពា. ឧប្បន្នស្ស កាមវិតក្កស្ស អនធិវាសនំ នាម បុន តាទិសស្ស អនុប្បាទនំ. តំ បនស្ស បហានំ វិនោទនំ ព្យន្តិករណំ អនភាវគមនន្តិ ច វត្តុំ វដ្ដតីតិ បាឡិយំ – ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ វត្វា ‘‘បជហតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនធិវាសេន្តោ កិំ ករោតី’’តិអាទិមាហ. បហានញ្ចេត្ថ វិក្ខម្ភនមេវ, ន សមុច្ឆេទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិនោទេតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វិក្ខម្ភនវសេនេវ អត្ថោ ទស្សិតោ. ឧប្បន្នុប្បន្នេតិ តេសំ បាបវិតក្កានំ ឧប្បាទាវត្ថាគហណំ វា កតំ សិយា អនវសេសគ្គហណំ វា. តេសុ បឋមំ សន្ធាយាហ ‘‘ឧប្បន្នមត្តេ’’តិ, សម្បតិជាតេតិ អត្ថោ. អនវសេសគ្គហណំ ព្យាបនិច្ឆាយំ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សតក្ខត្តុម្បិ ឧប្បន្នុប្បន្នេ’’តិ វុត្តំ.

ញាតិវិតក្កោតិ ‘‘អម្ហាកំ ញាតយោ សុខជីវិនោ សម្បត្តិយុត្តា’’តិអាទិនា គេហស្សិតបេមវសេន ញាតកេ អារព្ភ ឧប្បន្នវិតក្កោ. ជនបទវិតក្កោតិ ‘‘អម្ហាកំ ជនបទោ សុភិក្ខោ សម្បន្នសស្សោ រមណីយោ’’តិអាទិនា គេហស្សិតបេមវសេន ជនបទំ អារព្ភ ឧប្បន្នវិតក្កោ. ឧក្កុដិកប្បធានាទីហិ ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សម្បរាយេ សត្តា សុខី ហោន្តិ អមរាតិ ទុក្ករការិកាយ បដិសំយុត្តោ អមរត្ថាយ វិតក្កោ. តំ វា អារព្ភ អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិសហគតោ អមរោ ច សោ វិតក្កោ ចាតិ អមរាវិតក្កោ. បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោតិ បរេសុ ឧបដ្ឋាកាទីសុ សហនន្ទិតាទិវសេន បវត្តោ អនុទ្ទយតាបតិរូបកោ គេហស្សិតបេមប្បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ. លាភសក្ការសិលោកប្បដិសំយុត្តោតិ ចីវរាទិលាភេន ច សក្ការេន ច កិត្តិសទ្ទេន ច អារម្មណករណវសេន បដិសំយុត្តោ. អនវញ្ញត្តិប្បដិសំយុត្តោតិ ‘‘អហោ វត មំ បរេ ន អវជានេយ្យុំ, ន ហេដ្ឋា កត្វា មញ្ញេយ្យុំ, បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុំ ករេយ្យុ’’ន្តិ ឧប្បន្នវិតក្កោ.

កាមវិតក្កោ កាមសង្កប្បនសភាវតោ កាមាសវប្បត្តិយា សាតិសយត្តា ច កាមនាការោតិ អាហ ‘‘កាមវិតក្កោ បនេត្ថ កាមាសវោ’’តិ. តព្ពិសេសោតិ កាមាសវវិសេសោ ភវសភាវត្តាតិ អធិប្បាយោ. កាមវិតក្កាទិកេ វិនោទេតិ អត្តនោ សន្តានតោ នីហរតិ ឯតេនាតិ វិនោទនំ, វីរិយន្តិ អាហ ‘‘វីរិយសំវរសង្ខាតេន វិនោទនេនា’’តិ.

‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិយោ បរិបូរេន្តី’’តិ វចនតោ វិជ្ជាវិមុត្តីនំ អនធិគមោ តតោ ច សកលវដ្ដទុក្ខានតិវត្តិ អភាវនាយ អាទីនវោ. វុត្តវិបរិយាយេន ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវាទិវសេន ច ភាវនាយ អានិសំសោ វេទិតព្ពោ. ថោមេន្តោតិ អាសវបហានស្ស ទុក្ករត្តា តាយ ឯវ ទុក្ករកិរិយាយ តំ អភិត្ថវន្តោ. សំវរេនេវ បហីនាតិ សំវរេន បហីនា ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘ន អប្បហីនេសុយេវ បហីនសញ្ញី’’តិ.

អាសវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទារុកម្មិកសុត្តវណ្ណនា

៥៩. បញ្ចមេ បុត្តសម្ពាធសយនន្តិ បុត្តេហិ សម្ពាធសយនំ. ឯត្ថ បុត្តសីសេន ទារបរិគ្គហំ បុត្តទារេសុ ឧប្បិលោ វិយ. តេន តេសំ រោគាទិហេតុ សោកាភិភវេន ច ចិត្តស្ស សំកិលិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. កាមភោគិនាតិ ឥមិនា បន រាគាភិភវន្តិ. ឧភយេនបិ វិក្ខិត្តចិត្តតំ ទស្សេតិ. កាសិកចន្ទនន្តិ ឧជ្ជលចន្ទនំ. តំ កិរ វណ្ណវិសេសសមុជ្ជលំ ហោតិ បភស្សរំ, តទត្ថមេវ នំ សណ្ហតរំ ករោន្តិ. តេនេវាហ ‘‘សណ្ហចន្ទន’’ន្តិ, កាសិកវត្ថញ្ច ចន្ទនញ្ចាតិ អត្ថោ. មាលាគន្ធវិលេបនន្តិ វណ្ណសោភត្ថញ្ចេវ សុគន្ធភាវត្ថញ្ច មាលំ, សុគន្ធភាវត្ថាយ គន្ធំ, ឆវិរាគករណត្ថញ្ចេវ សុភត្ថញ្ច វិលេបនំ ធារេន្តេន. ជាតរូបរជតន្តិ សុវណ្ណញ្ចេវ អវសិដ្ឋធនញ្ច សាទិយន្តេន. សព្ពេនបិ កាមេសុ អភិគិទ្ធភាវមេវ បកាសេតិ.

ទារុកម្មិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ហត្ថិសារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៦០. ឆដ្ឋេ ហត្ថិំ សារេតីតិ ហត្ថិសារី, តស្ស បុត្តោតិ ហត្ថិសារិបុត្តោ. សោ កិរ សាវត្ថិយំ ហត្ថិអាចរិយស្ស បុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គហេត្វា សុខុមេសុ ខន្ធធាតុអាយតនាទីសុ អត្ថន្តរេសុ កុសលោ អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ថេរានំ ភិក្ខូនំ អភិធម្មកថំ កថេន្តានំ អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេតី’’តិ. តត្ថ អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេតីតិ ថេរេហិ វុច្ចមានស្ស កថាបពន្ធស្ស អន្តរេ អន្តរេ អត្តនោ កថំ បវេសេតីតិ អត្ថោ. បញ្ចហិ សំសគ្គេហីតិ សវនសំសគ្គោ, ទស្សនសំសគ្គោ, សមុល្លាបសំសគ្គោ, សម្ភោគសំសគ្គោ, កាយសំសគ្គោតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ សំសគ្គេហិ. កិដ្ឋខាទកោតិ កិដ្ឋដ្ឋានេ ឧប្បន្នសស្សញ្ហិ កិដ្ឋន្តិ វុត្តំ ការណូបចារេន. សិប្បិយោ សុត្តិយោ. សម្ពុកាតិ សង្ខមាហ.

គិហិភាវេ វណ្ណំ កថេសីតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤២២) កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កិរ សាសនេ ទ្វេ សហាយកា អហេសុំ, អញ្ញមញ្ញំ សមគ្គា ឯកតោវ សជ្ឈាយន្តិ. តេសុ ឯកោ អនភិរតោ គិហិភាវេ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ឥតរស្ស អារោចេសិ. សោ គិហិភាវេ អាទីនវំ, បព្ពជ្ជាយ អានិសំសំ ទស្សេត្វា ឱវទិ. សោ តំ សុត្វា អភិរមិត្វា បុន ឯកទិវសំ តាទិសេ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ តំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯវរូបំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥមាហំ បត្តចីវរំ តុយ្ហំ ទស្សាមី’’តិ. សោ បត្តចីវរលោភេន តស្ស គិហិភាវេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា បព្ពជ្ជាយ អាទីនវំ កថេសិ. តស្ស តំ សុត្វាវ គិហិភាវតោ ចិត្តំ និវត្តេត្វា បព្ពជ្ជាយមេវ អភិរមិ. ឯវមេស តទា សីលវន្តស្ស ភិក្ខុនោ គិហិភាវេ អានិសំសកថាយ កថិតត្តា ឥទានិ ឆ វារេ វិព្ភមិត្វា សត្តមវារេ បព្ពជិត្វា មហាមោគ្គល្លានស្ស មហាកោដ្ឋិកត្ថេរស្ស ច អភិធម្មកថំ កថេន្តានំ អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេសិ. អថ នំ មហាកោដ្ឋិកត្ថេរោ អបសាទេសិ. សោ មហាសាវកស្ស កថិតេ បតិដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ វិព្ភមិត្វា គិហិ ជាតោ. បោដ្ឋបាទស្ស បនាយំ គិហិសហាយកោ អហោសិ, តស្មា វិព្ភមិត្វា ទ្វីហតីហច្ចយេន បោដ្ឋបាទស្ស សន្តិកំ គតោ. អថ នំ សោ ទិស្វា – ‘‘សម្ម, កិំ តយា កតំ, ឯវរូបស្ស នាម សត្ថុ សាសនា អបសក្កន្តោសិ, ឯហិ បព្ពជិតុំ ទានិ តេ វដ្ដតី’’តិ តំ គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តស្មិំ ឋានេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្តមេ វារេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណី’’តិ.

ហត្ថិសារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មជ្ឈេសុត្តវណ្ណនា

៦១. សត្តមេ មន្តាតិ យ-ការលោបេន និទ្ទេសោ, ករណត្ថេ វា ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. តេនាហ ‘‘តាយ ឧភោ អន្តេ វិទិត្វា’’តិ. ផស្សវសេន និព្ពត្តត្តាតិ ទ្វយទ្វយសមាបត្តិយំ អញ្ញមញ្ញំ សម្ផស្សវសេន និព្ពត្តត្តា, ‘‘ផស្សបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឥមិនា ចានុក្កមេន ផស្សសមុដ្ឋានត្តា ឥមស្ស កាយស្ស ផស្សវសេន និព្ពត្តត្តាតិ វុត្តំ. ឯកោ អន្តោតិ ឯត្ថ អយំ អន្ត-សទ្ទោ អន្តអព្ភន្តរមរិយាទលាមកអភាវកោដ្ឋាសបទបូរណសមីបាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘អន្តបូរោ ឧទរបូរោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៩៧) ហិ អន្តេ អន្តសទ្ទោ. ‘‘ចរន្តិ លោកេ បរិវារឆន្នា អន្តោ អសុទ្ធា, ពហិ សោភមានា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១២២) អព្ភន្តរេ. ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតិ (ចូឡវ. ២៧៨) សា ហរិតន្តំ វា បន្ថន្តំ វា សេលន្តំ វា ឧទកន្តំ វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០៤) មរិយាទាយំ. ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៨០; ឥតិវុ. ៩១) លាមកេ. ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៩៣; សំ. និ. ២.៥១) អភាវេ. សព្ពបច្ចយសង្ខយោ ហិ ទុក្ខស្ស អភាវោ កោដីតិបិ វុច្ចតិ. ‘‘តយោ អន្តា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣០៥) កោដ្ឋាសេ. ‘‘ឥង្ឃ តាវ សុត្តន្តំ វា គាថាយោ វា អភិធម្មំ វា បរិយាបុណស្សុ, សុត្តន្តេ ឱកាសំ ការាបេត្វា’’តិ (បាចិ. ៤៤២) ច អាទីសុ បទបូរណេ. ‘‘គាមន្តំ វា ឱសដោ (បារា. ៤០៩-៤១០; ចូឡវ. ៣៤៣) គាមន្តសេនាសន’’ន្តិអាទីសុ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤១០) សមីបេ. ស្វាយមិធ កោដ្ឋាសេ វត្តតីតិ អយមេកោ កោដ្ឋាសោតិ.

សន្តោ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានោ ធម្មសមូហោតិ សក្កាយោ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. តេនាហ ‘‘តេភូមកវដ្ដ’’ន្តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មជ្ឈេសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បុរិសិន្ទ្រិយញាណសុត្តវណ្ណនា

៦២. អដ្ឋមេ និព្ពត្តិវសេន អបាយសំវត្តនិយេន វា កម្មុនា អបាយេសុ និយុត្តោតិ អាបាយិកោ នេរយិកោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អវីចិម្ហិ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ អាយុកប្បសញ្ញិតំ អន្តរកប្បំ តិដ្ឋតីតិ កប្បដ្ឋោ. និរយូបបត្តិបរិហរណវសេន តិកិច្ឆិតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អតេកិច្ឆោ. អខណ្ឌានីតិ ឯកទេសេនបិ អខណ្ឌិតានិ. ភិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. អបូតីនីតិ ឧទកតេមនេន អបូតិកានិ. បូតិកញ្ហិ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. អវាតាតបហតានីតិ វាតេន ច អាតបេន ច ន ហតានិ និរោជតំ ន បាបិតានិ. និរោជញ្ហិ កសដំ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. ‘‘សារាទានី’’តិ វត្តព្ពេ អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា បាឡិយំ ‘‘សារទានី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សារាទានី’’តិ. តណ្ឌុលសារស្ស អាទានតោ សារាទានិ, គហិតសារានិ បតិដ្ឋិតសារានិ. និស្សរញ្ហិ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សុខសយិតានីតិ ចត្តារោ មាសេ កោដ្ឋេ បក្ខិត្តនិយាមេនេវ សុខសយិតានិ សុដ្ឋុ សន្និចិតានិ. មណ្ឌខេត្តេតិ ឩសខារាទិទោសេហិ អវិទ្ធស្តេ សារក្ខេត្តេ. អភិទោតិ អភិ-សទ្ទេន សមានត្ថនិបាតបទន្តិ អាហ ‘‘អភិអឌ្ឍរត្ត’’ន្តិ. នត្ថិ ឯតស្ស ភិទាតិ វា អភិទោ. ‘‘អភិទំ អឌ្ឍរត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. អឌ្ឍរត្តន្តិ ច អច្ចន្តសំយោគវចនំ, ភុម្មត្ថេ វា. តស្មា អភិទោ អឌ្ឍរត្តន្តិ អភិន្នេ អឌ្ឍរត្តសមយេតិ អត្ថោ. បុណ្ណមាសិយញ្ហិ គគនមជ្ឈស្ស បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ចន្ទេ ឋិតេ អឌ្ឍរត្តសមយោ ភិន្នោ នាម ហោតិ, មជ្ឈេ ឯវ បន ឋិតេ អភិន្នោ នាម.

សុប្បពុទ្ធសុនក្ខត្តាទយោតិ ឯត្ថ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១២៧ សុប្បពុទ្ធសក្យវត្ថុ) សុប្បពុទ្ធោ កិរ សាកិយោ ‘‘មម ធីតរំ ឆឌ្ឌេត្វា និក្ខន្តោ, មម បុត្តំ បព្ពាជេត្វា តស្ស វេរិដ្ឋានេ ឋិតោ ចា’’តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ សត្ថរិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ឯកទិវសំ ‘‘ន ទានិ និមន្តិតដ្ឋានំ គន្ត្វា ភុញ្ជិតុំ ទស្សាមី’’តិ គមនមគ្គំ បិទហិត្វា អន្តរវីថិយំ សុរំ បិវន្តោ និសីទិ. អថស្ស សត្ថរិ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតេ តំ ឋានំ អាគតេ ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ អារោចេសុំ. សោ អាហ – ‘‘បុរតោ គច្ឆាតិ តស្ស វទេថ, នាយំ មយា មហល្លកតរោ, នាស្ស មគ្គំ ទស្សាមី’’តិ. បុនប្បុនំ វុច្ចមានោបិ តថេវ និសីទិ. សត្ថា មាតុលស្ស សន្តិកា មគ្គំ អលភិត្វា តតោវ និវត្តិ. សោបិ ចរបុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ តស្ស កថំ សុត្វា ឯហី’’តិ. សត្ថាបិ និវត្តន្តោ សិតំ កត្វា អានន្ទត្ថេរេន – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, សិតបាតុកម្មេ បច្ចយោ’’តិ បុដ្ឋោ អាហ – ‘‘បស្សសិ, អានន្ទ, សុប្បពុទ្ធ’’ន្តិ. បស្សាមិ, ភន្តេ. ភារិយំ តេន កម្មំ កតំ មាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស មគ្គំ អទេន្តេន, ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ ហេដ្ឋាបាសាទេ បាសាទមូលេ បថវិយា បវិសិស្សតី’’តិ អាចិក្ខិ.

សុនក្ខត្តោបិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៧) បុព្ពេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា កថេសិ. សោ ទិព្ពចក្ខុំ និព្ពត្តេត្វា អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ឱលោកេន្តោ ទេវលោកេ នន្ទនវនចិត្តលតាវនផារុសកវនមិស្សកវនេសុ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានេ ទេវបុត្តេ ច ទេវធីតរោ ច ទិស្វា – ‘‘ឯតេសំ ឯវរូបាយ អត្តភាវសម្បត្តិយា ឋិតានំ កិរ មធុរោ នុ ខោ សទ្ទោ ភវិស្សតី’’តិ សទ្ទំ សោតុកាមោ ហុត្វា ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា ទិព្ពសោតធាតុបរិកម្មំ បុច្ឆិ. ភគវា បនស្ស – ‘‘ទិព្ពសោតធាតុស្ស ឧបនិស្សយោ នត្ថី’’តិ ញត្វា បរិកម្មំ ន កថេសិ. ន ហិ ពុទ្ធា យំ ន ភវិស្សតិ, តស្ស បរិកម្មំ កថេន្តិ. សោ ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សមណំ គោតមំ បឋមំ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ បុច្ឆិំ, សោ មយ្ហំ ‘សម្បជ្ជតុ វា មា វា សម្បជ្ជតូ’តិ កថេសិ. អហំ បន បច្ចត្តបុរិសការេន តំ និព្ពត្តេត្វា ទិព្ពសោតធាតុបរិកម្មំ បុច្ឆិំ, តំ មេ ន កថេសិ. អទ្ធា ឯវំ ហោតិ ‘អយំ រាជបព្ពជិតោ ទិព្ពចក្ខុញាណំ និព្ពត្តេត្វា, ទិព្ពសោតញាណំ និព្ពត្តេត្វា, ចេតោបរិយកម្មញាណំ និព្ពត្តេត្វា, អាសវានំ ខយេ ញាណំ និព្ពត្តេត្វា, មយា សមសមោ ភវិស្សតី’តិ ឥស្សាមច្ឆរិយវសេន មយ្ហំ ន កថេតី’’តិ ភិយ្យោសោ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា កាសាយានិ ឆឌ្ឌេត្វា គិហិភាវំ បត្វាបិ ន តុណ្ហីភូតោ វិហាសិ. ទសពលំ បន អសតា តុច្ឆេន អព្ភាចិក្ខិត្វា អបាយូបគោ អហោសិ. តម្បិ ភគវា ព្យាកាសិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ឯវម្បិ ខោ, ភគ្គវ, សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ មយា វុច្ចមានោ អបក្កមេវ ឥមស្មា ធម្មវិនយា, យថា តំ អាបាយិកោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៦). តេន វុត្តំ ‘‘អបរេបិ សុប្បពុទ្ធសុនក្ខត្តាទយោ ភគវតា ញាតាវា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន កោកាលិកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

សុសីមោ បរិព្ពាជកោតិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៧០) ឯវំនាមកោ វេទង្គេសុ កុសលោ បណ្ឌិតោ បរិព្ពាជកោ. អញ្ញតិត្ថិយា ហិ បរិហីនលាភសក្ការសិលោកា ‘‘សមណោ គោតមោ ន ជាតិគោត្តាទីនិ អារព្ភ លាភគ្គប្បត្តោ ជាតោ, កវិសេដ្ឋោ បនេស ឧត្តមកវិតាយ សាវកានំ ពន្ធំ ពន្ធិត្វា ទេតិ. តេ តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឧបដ្ឋាកានំ ឧបនិសិន្នកថម្បិ អនុមោទនម្បិ សរភញ្ញម្បីតិ ឯវមាទីនិ កថេន្តិ. តេ តេសំ បសន្នានំ លាភំ ឧបសំហរន្តិ. សចេ មយំ យំ សមណោ គោតមា ជានាតិ, តតោ ថោកំ ជានេយ្យាម, អត្តនោ សមយំ តត្ថ បក្ខិបិត្វា មយម្បិ ឧបដ្ឋាកានំ កថេយ្យាម. តតោ ឯតេហិ លាភិតរា ភវេយ្យាម. កោ នុ ខោ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ខិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា ‘‘សុសិមោ បដិពលោ’’តិ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ ‘‘ឯហិ ត្វំ, អាវុសោ សុសីម, សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយំ ចរ, ត្វំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា អម្ហេ វាចេយ្យាសិ, តំ មយំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា គិហីនំ ភាសិស្សាម, ឯវំ មយម្បិ សក្កតា ភវិស្សាម គរុកតា មានិតា បូជិតា លាភិនោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៧០).

អថ សុសីមោ បរិព្ពាជកោ តេសំ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា យេនានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. ថេរោ ច តំ អាទាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. ភគវា បន ចិន្តេសិ ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ តិត្ថិយសមយេ ‘អហំ បាដិឯក្កោ សត្ថា’តិ បដិជានមានោ ចរតិ, ‘ឥធេវ មគ្គព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ ឥច្ឆាមី’តិ កិរ វទតិ, កិំ នុ ខោ មយិ បសន្នោ, ឧទាហុ មយ្ហំ វា មម សាវកានំ ធម្មកថាយ បសន្នោ’’តិ. អថស្ស ឯកដ្ឋានេបិ បសាទាភាវំ ញត្វា ‘‘អយំ មម សាសនេ ‘ធម្មំ ថេនេស្សាមី’តិ បព្ពជតិ, ឥតិស្ស អាគមនំ អបរិសុទ្ធំ, និប្ផត្តិ នុ ខោ កីទិសា’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘កិញ្ចាបិ ‘ធម្មំ ថេនេស្សាមី’តិ បព្ពជតិ, កតិបាហេនេវ បន ឃដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘តេនហានន្ទ, សុសីមំ បព្ពាជេថា’’តិ អាហ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភគវតា កោ ញាតោ? សុសីមោ បរិព្ពាជកោ’’តិ.

សន្តតិមហាមត្តោតិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៤១ សន្តតិមហាមត្តវត្ថុ) សោ កិរ ឯកស្មិំ កាលេ រញ្ញោ បសេនទិស្ស បច្ចន្តំ កុបិតំ វូបសមេត្វា អាគតោ. អថស្ស រាជា តុដ្ឋោ សត្ត ទិវសានិ រជ្ជំ ទត្វា ឯកំ នច្ចគីតកុសលំ ឥត្ថិំ អទាសិ. សោ សត្ត ទិវសានិ សុរាមទមត្តោ ហុត្វា សត្តមេ ទិវសេ សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នហានតិត្ថំ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ ទ្វារន្តរេ ទិស្វា ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោវ សីសំ ចាលេត្វា វន្ទិ. សត្ថា សិតំ កត្វា ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, សិតបាតុករណេ ហេតូ’’តិ អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ សិតការណំ អាចិក្ខន្តោ អាហ – ‘‘បស្សសិ, អានន្ទ, សន្តតិមហាមត្តំ, អជ្ជេវ សព្ពាភរណប្បដិមណ្ឌិតោ មម សន្តិកំ អាគន្ត្វា ចាតុប្បទិកគាថាវសានេ អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ កោ ញាតោ ភគវតាតិ? សន្តតិមហាមត្តោ’’តិ.

បុរិសិន្ទ្រិយញាណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. និព្ពេធិកសុត្តវណ្ណនា

៦៣. នវមេ បរិហាយតិ អត្តនោ ផលំ បរិគ្គហេត្វា វត្តតិ, តស្ស វា ការណភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ បរិយាយោតិ ឥធ ការណំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘និព្ពិជ្ឈនការណ’’ន្តិ.

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អហតានំ វត្ថានំ ទិគុណំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ បដលដ្ឋោ គុណដ្ឋោ. ‘‘អច្ចេន្តិ កាលា តរយន្តិ រត្តិយោ, វយោគុណា អនុបុព្ពំ ជហន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.៤) ឯត្ថ រាសដ្ឋោ គុណដ្ឋោ. ‘‘សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩) ឯត្ថ អានិសំសដ្ឋោ. ‘‘អន្តំ អន្តគុណំ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; ខុ. បា. ៣.ទ្វត្តិំសាការោ), កយិរា មាលាគុណេ ពហូ’’តិ (ធ. ប. ៥៣) ឯត្ថ ពន្ធនដ្ឋោ គុណដ្ឋោ. ឥធាបិ ឯសោវ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ពន្ធនដ្ឋេន គុណា’’តិ. កាមរាគស្ស សំយោជនស្ស បច្ចយភាវេន វត្ថុកាមេសុបិ ពន្ធនដ្ឋោ រាសដ្ឋោ វា គុណដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាតិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណតំទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ ជានិតព្ពា. សោតវិញ្ញេយ្យាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥដ្ឋារម្មណភូតាតិ សភាវេនេវ ឥដ្ឋារម្មណជាតិកា, ឥដ្ឋារម្មណភាវំ វា បត្តា. កមនីយាតិ កាមេតព្ពា. មនវឌ្ឍនកាតិ មនោហរា. ឯតេន បរិកប្បនតោបិ ឥដ្ឋារម្មណភាវំ សង្គណ្ហាតិ. បិយជាតិកាតិ បិយាយិតព្ពសភាវា. កាមូបសញ្ហិតាតិ កាមរាគេន ឧបេច្ច សម្ពន្ធនីយា សម្ពន្ធា កាតព្ពា. តេនាហ ‘‘អារម្មណំ កត្វា’’តិអាទិ. សង្កប្បរាគោតិ វា សុភាទិវសេន សង្កប្បិតវុត្ថម្ហិ ឧប្បន្នរាគោ. ឯវមេត្ថ វត្ថុកាមំ បដិក្ខិបិត្វា កិលេសកាមោ វុត្តោ តស្សេវ វសេន តេសម្បិ កាមភាវសិទ្ធិតោ, កិលេសកាមស្សបិ ឥដ្ឋវេទនា ទិដ្ឋាទិសម្បយោគភេទេន បវត្តិអាការភេទេន ច អត្ថិ វិចិត្តកាតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘ចិត្រវិចិត្រារម្មណានី’’តិ អាហ, នានប្បការានិ រូបាទិអារម្មណានីតិ អត្ថោ.

អថេត្ថ ធីរា វិនយន្តិ ឆន្ទន្តិ អថ ឯតេសុ អារម្មណេសុ ធិតិសម្បន្នា បណ្ឌិតា ឆន្ទរាគំ វិនយន្តិ.

តជ្ជាតិកន្តិ តំសភាវំ, អត្ថតោ បន តស្ស កាមស្ស អនុរូបន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បុញ្ញស្ស ភាគោ បុញ្ញភាគោ, បុញ្ញកោដ្ឋាសោ. តេន និព្ពត្តោ, តត្ថ វា ភវោតិ បុញ្ញភាគិយោ. អបុញ្ញភាគិយោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វិបាកោយេវ វេបក្កន្តិ អាហ ‘‘វោហារវិបាក’’ន្តិ.

សព្ពសង្គាហិកាតិ កុសលាកុសលសាធារណា. សំវិទហនចេតនាតិ សម្បយុត្តធម្មេសុ សំវិទហនលក្ខណា ចេតនា. ឧរត្តាឡិន្តិ ឧរំ តាឡេត្វា. ឯកបទន្តិ ឯកបទចិតំ មន្តំ. តេនាហ ‘‘ឯកបទមន្តំ វា’’តិអាទិ.

និព្ពេធិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សីហនាទសុត្តវណ្ណនា

៦៤. ទសមេ តថាគតពលានីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្សេវ ពលានិ. ននុ ចេតានិ សាវកានម្បិ ឯកច្ចានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? កាមំ ឧប្បជ្ជន្តិ, យាទិសានិ បន ពុទ្ធានំ ឋានាដ្ឋានញាណាទីនិ, ន តាទិសានិ តទញ្ញេសំ កទាចិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ. ឥមមេវ ហិ យថាវុត្តំ លេសំ អបេក្ខិត្វា សាធារណភាវតោ អាសយានុសយញាណាទីសុ ឯវ អសាធារណសមញ្ញា និរុឡ្ហា. យថា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលានិ បុញ្ញស្ស សម្បត្តិយា អាគតានិ, តថា អាគតពលានីតិ វា តថាគតពលានិ. ឧសភស្ស ឥទំ អាសភំ, សេដ្ឋដ្ឋានំ. បមុខនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ. បដិវេធញាណញ្ចេវ ទេសនាញាណញ្ចាតិ ឯត្ថ បញ្ញាយ បភាវិតំ អត្តនោ អរិយផលាវហំ បដិវេធញាណំ. ករុណាយ បភាវិតំ សាវកានំ អរិយផលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. តុសិតភវនតោ យាវ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទីបង្ករតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិមគ្គា បវត្តមានំ, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តេសុ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ, ពុទ្ធានញ្ញេវ ឱរសញាណំ.

ឋានញ្ច ឋានតោ បជានាតីតិ ការណញ្ច ការណតោ បជានាតិ. យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. ភគវា ‘‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតូ បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ ឋានំ, យេ យេ ធម្មា យេយំ យេយំ ធម្មានំ ន ហេតូ ន បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ អដ្ឋាន’’ន្តិ បជានន្តោ ឋានតោ អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ.

សមាទិយន្តីតិ សមាទានានិ, តានិ បន សមាទិយិត្វា កតានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សមាទិយិត្វា កតាន’’ន្តិ. កម្មមេវ វា កម្មសមាទានន្តិ ឯតេន ‘‘សមាទាន’’ន្តិ សទ្ទស្ស អបុព្ពត្ថាភាវំ ទស្សេតិ មុត្តគតសទ្ទេ គតសទ្ទស្ស វិយ. គតីតិ និរយាទិគតិយោ. ឧបធីតិ អត្តភាវោ. កាលោតិ កម្មស្ស វិបច្ចនារហកាលោ. បយោគោតិ វិបាកុប្បត្តិយា បច្ចយភូតា កិរិយា.

ចតុន្នំ ឈានានន្តិ បច្ចនីកជ្ឈាបនដ្ឋេន អារម្មណូបនិជ្ឈានដ្ឋេន ច ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ. ចតុក្កនយេន ហេតំ វុត្តំ. អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានន្តិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនំ (ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២; ធ. ស. ២៤៨; បដិ. ម. ១.២០៩) អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ. តិណ្ណំ សមាធីនន្តិ សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ. នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនន្តិ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិអាទីនំ នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. ឯត្ថ ច បដិបាដិយា អដ្ឋន្នំ សមាធីតិបិ នាមំ, សមាបត្តីតិបិ ចិត្តេកគ្គតាសព្ភាវតោ, និរោធសមាបត្តិយា តទភាវតោ ន សមាធីតិ នាមំ. ហានភាគិយំ ធម្មន្តិ អប្បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិបក្ខន្ទនំ. វិសេសភាគិយំ ធម្មន្តិ បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ ទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនំ. ឥតិ សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនានិ ហានភាគិយវិសេសភាគិយធម្មាតិ ទស្សិតានិ. តេហិ បន ឈានានំ តំសភាវតា ធម្មសទ្ទេន វុត្តា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ. វោទានន្តិ បគុណតាសង្ខាតំ វោទានំ. តញ្ហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយជ្ឈានាទីនំ អធិគមស្ស បច្ចយត្តា ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. យេ បន ‘‘និរោធតោ ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋានន្តិ បាឡិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ. តេ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមាយ បាឡិយំ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) បដិសេធេតព្ពា.

សីហនាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.