៣. អនុត្តរិយវគ្គោ

១-២. សាមកសុត្តាទិវណ្ណនា

២១-២២. តតិយស្ស បឋមេ កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវល-សទ្ទោ អនវសេសត្ថោ, កប្ប-សទ្ទោ សមន្តភាវត្ថោ. តស្មា កេវលកប្បំ បោក្ខរណិយន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អនវសេសំ ផរិតុំ សមត្ថស្សបិ ឱភាសស្ស កេនចិ ការណេន ឯកទេសផរណម្បិ សិយា, អយំ បន សព្ពសោវ ផរតីតិ ទស្សេតុំ សមន្តត្ថោ កប្ប-សទ្ទោ គហិតោ. អត្តនោ ឱភាសេន ផរិត្វាតិ វត្ថាលង្ការសរីរសមុដ្ឋិតេន ឱភាសេន ផរិត្វា, ចន្ទិមា វិយ ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ ករិត្វាតិ អត្ថោ. សមនុញ្ញោតិ សម្មទេវ កតមនុញ្ញោ. តេនាហ ‘‘សមានចិត្តោ’’តិ, សមានជ្ឈាសយោតិ អត្ថោ. ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិន្តិ ទុព្ពចោ, តស្ស កម្មំ ទោវចស្សំ, តស្ស បុគ្គលស្ស អនាទរិយវសេន បវត្តា ចេតនា, តស្ស ភាវោ អត្ថិតា ទោវចស្សតា. អថ វា ទោវចស្សមេវ ទោវចស្សតា. សា អត្ថតោ សង្ខារក្ខន្ធោ ហោតិ. ចេតនាបធានោ ហិ សង្ខារក្ខន្ធោ. ចតុន្នំ វា ខន្ធានំ អបទក្ខិណគ្គាហិតាការេន បវត្តានំ ឯតំ អធិវចនន្តិ វទន្តិ. បាបា អស្សទ្ធាទយោ បុគ្គលា ឯតស្ស មិត្តាតិ បាបមិត្តោ, តស្ស ភាវោ បាបមិត្តតា. សាបិ អត្ថតោ ទោវចស្សតា វិយ ទដ្ឋព្ពា. យាយ ហិ ចេតនាយ បុគ្គលោ បាបមិត្តោ បាបសម្បវង្កោ នាម ហោតិ, សា ចេតនា បាបមិត្តតា. ចត្តារោបិ វា អរូបិនោ ខន្ធា តទាការប្បវត្តា បាបមិត្តតា. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

សាមកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភយសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ សម្ភវតិ ជាតិមរណំ ឯតេនាតិ សម្ភវោ, ឧបាទានន្តិ អាហ ‘‘ជាតិយា ច មរណស្ស ច សម្ភវេ បច្ចយភូតេ’’តិ. អនុបាទាតិ អនុបាទាយ. តេនាហ ‘‘អនុបាទិយិត្វា’’តិ. ជាតិមរណានិ សម្មា ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ ជាតិមរណសង្ខយោ, និព្ពានន្តិ អាហ ‘‘ជាតិមរណានំ សង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ’’តិ. សព្ពទុក្ខំ ឧបច្ចគុន្តិ សកលម្បិ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កន្តា ចរិមចិត្តនិរោធេន វដ្ដទុក្ខលេសស្សបិ អសម្ភវតោ.

ភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ សមាបត្តិកុសលោ ហោតីតិ សមាបជ្ជនកុសលោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សមាបជ្ជិតុំ កុសលោ’’តិ. តត្ថ អន្តោគតហេតុអត្ថោ ឋិតិ-សទ្ទោ, តស្មា ឋបនកុសលោតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សមាធិំ ឋបេតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ’’តិ. តត្ថ ឋបេតុំ សក្កោតីតិ សត្តដ្ឋអច្ឆរាមត្តំ ខណំ ឈានំ ឋបេតុំ សក្កោតិ អធិដ្ឋានវសិភាវស្ស និប្ផាទិតត្តា. យថាបរិច្ឆេទេនាតិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលេន. វុដ្ឋាតុំ សក្កោតិ វុដ្ឋានវសិភាវស្ស និប្ផាទិតត្តា. កល្លំ សញ្ជាតំ អស្សាតិ កល្លិតំ, តស្មិំ កល្លិតេ កល្លិតភាវេ កុសលោ កល្លិតកុសលោ. ហាសេតុំ តោសេតុំ សម្បហំសេតុំ. កល្លំ កាតុន្តិ សមាធានស្ស បដិបក្ខធម្មានំ ទូរីករណេន សហការីការណានញ្ច សមប្បធានេន សមាបជ្ជនេ ចិត្តំ សមត្ថំ កាតុំ. សមាធិស្ស គោចរកុសលោតិ សមាធិស្មិំ និប្ផាទេតព្ពេ តស្ស គោចរេ កម្មដ្ឋានសញ្ញិតេ បវត្តិដ្ឋានេ ភិក្ខាចារគោចរេ សតិសម្បជញ្ញយោគតោ កុសលោ ឆេកោ. តេនាហ ‘‘សមាធិស្ស អសប្បាយេ អនុបការកេ ធម្មេ វជ្ជេត្វា’’តិអាទិ. បឋមជ្ឈានាទិសមាធិំ អភិនីហរិតុន្តិ បឋមជ្ឈានាទិសមាធិំ វិសេសភាគិយតាយ អភិនីហរិតុំ ឧបនេតុំ.

ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ អនុស្សតិការណានីតិ អនុស្សតិយោ ឯវ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិហិតសុខានំ ហេតុភាវតោ ការណានិ. និក្ខន្តន្តិ និស្សដំ. មុត្តន្តិ វិស្សដ្ឋំ. វុដ្ឋិតន្តិ អបេតំ. សព្ពមេតំ វិក្ខម្ភនមេវ សន្ធាយ វទតិ. គេធម្ហាតិ បញ្ចកាមគុណតោ. ឥទម្បីតិ ពុទ្ធានុស្សតិវសេន លទ្ធំ ឧបចារជ្ឈានមាហ. អារម្មណំ ករិត្វាតិ បច្ចយំ ករិត្វា, បាទកំ កត្វាតិ អត្ថោ.

អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មហាកច្ចានសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ សម្ពាធេតិ វា តណ្ហាសំកិលេសាទីនំ សម្បីឡេ សង្ករេ ឃរាវាសេ. ឱកាសា វុច្ចន្តីតិ មគ្គផលសុខាធិគមាយ ឱកាសភាវតោ ឱកាសាតិ វុច្ចន្តិ. ឱកាសាធិគមោតិ លោកុត្តរធម្មស្ស អធិគមាយ អធិគន្តព្ពឱកាសោ. វិសុជ្ឈនត្ថាយាតិ រាគាទីហិ មលេហិ អភិជ្ឈាវិសមលោភាទីហិ ច ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តានំ វិសុទ្ធត្ថាយ. សា បនាយំ ចិត្តស្ស វិសុទ្ធិ សិជ្ឈមានា យស្មា សោកាទីនំ អនុបាទាយ សំវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិអាទិ. តត្ថ សោចនំ ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តំ ចេតសោ សន្តាបោ អន្តោតាបោ អន្តោនិជ្ឈានំ សោកោ, ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តមេវ សោចិកតា. ‘‘កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.៣៥៣-៣៥៤; សំ. និ. ២.៦៣) បរិទេវនវសេន លបនំ បរិទេវោ. សមតិក្កមនត្ថាយាតិ បហានាយ. អាយតិំ អនុប្បជ្ជនញ្ហិ ឥធ សមតិក្កមោ. ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយាតិ កាយិកទុក្ខស្ស ច ចេតសិកទោមនស្សស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អត្ថង្គមាយ, និរោធាយាតិ អត្ថោ. ញាយតិ និច្ឆយេន កមតិ និព្ពានំ, តំ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈតិ ឯតេនាតិ ញាយោ, អរិយមគ្គោ. ឥធ បន សហ បុព្ពភាគេន អរិយមគ្គោ គហិតោតិ អាហ ‘‘សហវិបស្សនកស្ស មគ្គស្ស អធិគមនត្ថាយា’’តិ. អបច្ចយបរិនិព្ពានស្សាតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានំ សន្ធាយ វទតិ. បច្ចយវសេន អនុប្បន្នំ អសង្ខតំ អមតធាតុមេវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

មហាកច្ចានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បឋមសមយសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ វឌ្ឍេតីតិ មនសោ វិវដ្ដនិស្សិតំ វឌ្ឍិំ អាវហតិ. មនោភាវនីយោតិ វា មនសា ភាវិតោ សម្ភាវិតោ. យញ្ច អាវជ្ជតោ មនសិ ករោតោ ចិត្តំ វិនីវរណំ ហោតិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ កម្មសាធនោ សម្ភាវនត្ថោ ភាវនីយ-សទ្ទោ. ‘‘ថិនមិទ្ធវិនោទនកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា តទេវ វិភាវេន្តោ ‘‘អាលោកសញ្ញំ វា’’តិអាទិមាហ. វីរិយារម្ភវត្ថុអាទីនំ វាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥធ អវុត្តានំ អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឆ ធម្មា ថិនមិទ្ធស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោ, ឥរិយាបថសម្បរិវត្តនតា, អាលោកសញ្ញាមនសិការោ, អព្ភោកាសវាសោ, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថា’’តិ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១១១). អន្តរាយសទ្ទបរិយាយោ ឥធ អន្តរា-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘អនន្តរាយេនា’’តិ.

បឋមសមយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុតិយសមយសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ មណ្ឌលសណ្ឋានមាឡសង្ខេបេន កតា ភោជនសាលា មណ្ឌលមាឡាតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ភោជនសាលាយា’’តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុតិយសមយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ’’តិ. សុខវិហារត្ថាយាតិ និក្កិលេសតាយ និរាមិសេន សុខេន វិហារត្ថាយ. អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករោតីតិ សូរិយចន្ទបជ្ជោតមណិឧក្កាវិជ្ជុអាទីនំ អាលោកោ ទិវា រត្តិញ្ច ឧបលទ្ធោ, យថាលទ្ធវសេនេវ អាលោកំ មនសិ ករោតិ, ចិត្តេ ឋបេតិ. តថា ច នំ មនសិ ករោតិ, យថាស្ស សុភាវិតាលោកកសិណស្ស វិយ កសិណាលោកោ យថិច្ឆកំ យាវទិច្ឆកញ្ច សោ អាលោកោ រត្តិយំ ឧបតិដ្ឋតិ. យេន តត្ថ ទិវាសញ្ញំ ឋបេតិ, ទិវារិវ វិគតថិនមិទ្ធោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិ. ទិវាតិ សញ្ញំ ឋបេតីតិ វុត្តនយេន មនសិ កត្វា ទិវារិវ សញ្ញំ ឧប្បាទេតិ. យថានេន ទិវា…បេ… តថេវ តំ មនសិ ករោតីតិ យថានេន ទិវា ឧបលទ្ធោ សូរិយាលោកោ, ឯវំ រត្តិម្បិ ទិវា ទិដ្ឋាការេនេវ តំ អាលោកំ មនសិ ករោតិ. យថា ចនេន រត្តិំ…បេ… មនសិ ករោតីតិ យថា រត្តិយំ ចន្ទាលោកោ ឧបលទ្ធោ, ឯវំ ទិវាបិ រត្តិំ ទិដ្ឋាការេនេវ តំ អាលោកំ មនសិ ករោតិ, ចិត្តេ ឋបេតិ. វិវដេនាតិ ថិនមិទ្ធេន អបិហិតត្តា វិវដេន. អនោនទ្ធេនាតិ អសញ្ឆាទិតេន. សហោភាសកន្តិ សញ្ញាណោភាសំ. ទិព្ពចក្ខុញាណំ រូបគតស្ស ទិព្ពស្ស ឥតរស្ស ច ទស្សនដ្ឋេន ឥធ ញាណទស្សនន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ.

ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧបរិ មរណតោ បរំ. សមុគ្គតេនាតិ ឧដ្ឋិតេន. ធុមាតត្តាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា សូនត្តា. សេតរត្តេហិ វិបរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំ វិនីលំ, វិនីលមេវ វិនីលកន្តិ ក-ការេន បទវឌ្ឍនមាហ អនត្ថន្តរតោ យថា ‘‘បីតកំ លោហិតក’’ន្តិ. បដិកូលត្តាតិ ជិគុច្ឆនីយត្តា. កុច្ឆិតំ វិនីលំ វិនីលកន្តិ កុច្ឆនត្ថោ វា អយំ ក-ការោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ យថា ‘‘បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣). បរិភិន្នដ្ឋានេហិ កាកធង្កាទីហិ. វិស្សន្ទមានំ បុព្ពន្តិ វិស្សវន្តបុព្ពំ, តហំ តហំ បគ្ឃរន្តបុព្ពន្តិ អត្ថោ. តថាភាវន្តិ វិស្សន្ទមានបុព្ពតំ.

សោ ភិក្ខូតិ យោ ‘‘បស្សេយ្យ សរីរំ សីវថិកាយ ឆឌ្ឌិត’’ន្តិ វុត្តោ, សោ ភិក្ខុ. ឧបសំហរតិ សទិសតំ. អយម្បិ ខោតិអាទិ ឧបសំហរណាការទស្សនំ. អាយូតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ វិញ្ញាណគតិកមេវ. ឧស្មាតិ កម្មជតេជោ. ឯវំបូតិកសភាវោតិ ឯវំ អតិវិយ បូតិសភាវោ អាយុអាទិវិគមេ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ឯទិសោ ភវិស្សតីតិ ឯវំភាវីតិ អាហ ‘‘ឯវមេវំ ឧទ្ធុមាតាទិភេទោ ភវិស្សតី’’តិ.

លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា ឧប្បាដេត្វា. សេសាវសេសមំសលោហិតយុត្តន្តិ សព្ពសោ អក្ខាទិតត្តា តហំ តហំ សេសេន អប្បាវសេសេន មំសលោហិតេន យុត្តំ. អញ្ញេន ហត្ថដ្ឋិកន្តិ អវិសេសេន ហត្ថដ្ឋិកានំ វិប្បកិណ្ណតា ជោតិតាតិ អនវសេសតោ តេសំ វិប្បកិណ្ណតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុសដ្ឋិភេទម្បី’’តិអាទិមាហ. តេរោវស្សិកានីតិ តិរោវស្សគតានិ. តានិ បន សំវច្ឆរំ វីតិវត្តានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អតិក្កន្តសំវច្ឆរានី’’តិ. បុរាណតាយ ឃនភាវវិគមេន វិចុណ្ណតា ឥធ បូតិភាវោ. សោ យថា ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភោកាសេ’’តិអាទិមាហ. អនេកធាតូនន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីនំ, កាមធាតុអាទីនំ វា. សតិយា ច ញាណស្ស ច អត្ថាយាតិ ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៤; ២.៣៧៦; ម. និ. ១.១០៩) វុត្តាយ សត្តដ្ឋានិកាយ សតិយា ចេវ តំសម្បយុត្តញាណស្ស ច អត្ថាយ.

ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ និហីនន្តិ លាមកំ, កិលិដ្ឋំ វា. គាមវាសិកានន្តិ ពាលានំ. បុថុជ្ជនានំ ឥទន្តិ បោថុជ្ជនិកំ. តេនាហ ‘‘បុថុជ្ជនានំ សន្តក’’ន្តិ, បុថុជ្ជនេហិ សេវិតព្ពត្តា តេសំ សន្តកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនរិយន្តិ ន និទ្ទោសំ. និទ្ទោសដ្ឋោ ហិ អរិយដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ន ឧត្តមំ ន បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. អរិយេហិ វា ន សេវិតព្ពន្តិ អនរិយំ. អនត្ថសំហិតន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិវិវិធវិបុលានត្ថសហិតំ. តាទិសញ្ច អត្ថសន្និស្សិតំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ន អត្ថសន្និស្សិត’’ន្តិ. ន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានាភាវតោ. អសតិ បន វដ្ដេ និព្ពិទាយ វិរាគាទីនំ អសម្ភវោយេវាតិ អាហ ‘‘ន វិរាគាយា’’តិអាទិ.

អនុត្តមំ អនុត្តរិយន្តិ អាហ ‘‘ឯតំ អនុត្តរ’’ន្តិ. ហត្ថិស្មិន្តិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘ហត្ថិនិមិត្តំ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. ហត្ថិវិសយត្តា ហត្ថិសន្និស្សិតត្តា ច ហត្ថិសិប្បំ ‘‘ហត្ថី’’តិ គហេត្វា ‘‘ហត្ថិស្មិម្បិ សិក្ខតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ហត្ថិសិប្បេ សិក្ខតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

លិង្គព្យត្តយេន វិភត្តិព្យត្តយេន បារិចរិយេតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បារិចរិយាយ បច្ចុបដ្ឋិតា’’តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុត្តរិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.