២. សារណីយវគ្គោ

១. បឋមសារណីយសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ សរិតព្ពយុត្តកាតិ អនុស្សរណារហា. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតិ ឯតាយាតិ មេត្តា, មិត្តភាវោ. មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, កាយកម្មំ. តំ បន យស្មា មេត្តាសហគតចិត្តសមុដ្ឋានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេត្តេន ចិត្តេន កាតព្ពំ កាយកម្ម’’ន្តិ. ឯស នយោ សេសទ្វយេបិ. ឥមានីតិ មេត្តកាយកម្មាទីនិ. ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ តេសំ សេដ្ឋបរិសភាវតោ. យថា បន ភិក្ខុនីសុបិ លព្ភន្តិ, ឯវំ គិហីសុបិ លព្ភន្តិ ចតុបរិសសាធារណត្តាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខូនញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ភិក្ខុនោ សព្ពម្បិ អនវជ្ជកាយកម្មំ អាភិសមាចារិកកម្មន្តោគធមេវាតិ អាហ ‘‘មេត្តេន ចិត្តេន…បេ… កាយកម្មំ នាមា’’តិ. ភត្តិវសេន បវត្តិយមានា ចេតិយពោធីនំ វន្ទនា មេត្តាសិទ្ធាតិ កត្វា តទត្ថាយ គមនំ ‘‘មេត្តំ កាយកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ចេតិយពោធិភិក្ខូសុ វុត្តាវសេសាបចាយនាទិវសេន បវត្តមេត្តាវសេន បវត្តំ កាយិកំ កិរិយំ សង្គណ្ហាតិ.

តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ កថិយមានន្តិ អធិប្បាយោ. តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ បរិបុច្ឆនអត្ថកថនវសេន បវត្តិយមានមេវ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហិតជ្ឈាសយេន បវត្តិតព្ពតោ. តីណិ សុចរិតានីតិ កាយវចីមនោសុចរិតានិ. ចិន្តនន្តិ ឯវំ ចិន្តនមត្តម្បិ មនោកម្មំ, បគេវ បដិបន្នា ភាវនាតិ ទស្សេតិ.

អាវីតិ បកាសំ. បកាសភាវោ ចេត្ថ យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស សម្មុខភាវតោតិ អាហ ‘‘សម្មុខា’’តិ. រហោតិ អប្បកាសំ. អប្បកាសតា ច យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស អបច្ចក្ខភាវតោតិ អាហ ‘‘បរម្មុខា’’តិ. សហាយភាវគមនំ តេសំ បុរតោ. តេសុ ករោន្តេសុយេវ ហិ សហាយភាវគមនំ សម្មុខា កាយកម្មំ នាម ហោតិ. ឧភយេហីតិ នវកេហិ ថេរេហិ ច. បគ្គយ្ហាតិ បគ្គណ្ហិត្វា ឧទ្ធំ កត្វា កេវលំ ‘‘ទេវោ’’តិ អវត្វា គុណេហិ ថិរភាវជោតនំ ‘‘ទេវត្ថេរោ’’តិ វចនំ បគ្គយ្ហ វចនំ. មមត្តពោធនំ វចនំ មមាយនវចនំ. ឯកន្តបរម្មុខស្ស មនោកម្មស្ស សម្មុខតា នាម វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនវសេន ហោតិ, តញ្ច ខោ លោកេ កាយកម្មន្តិ បាកដំ បញ្ញាតំ. ហត្ថវិការាទីនិ អនាមសិត្វា ឯវ ទស្សេន្តោ ‘‘នយនានិ ឧម្មីលេត្វា’’តិអាទិមាហ. កាមំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានំ នយនានំ ឧម្មីលនា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនញ្ច មេត្តំ កាយកម្មមេវ, យស្ស បន ចិត្តស្ស វសេន នយនានំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធតា មុខស្ស ច បសន្នតា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មេត្តំ មនោកម្មំ នាមា’’តិ.

លាភ-សទ្ទោ កម្មសាធនោ ‘‘លាភា វត, ភោ, លទ្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ. សោ ចេត្ថ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ វចនតោ អតីតកាលិកោតិ អាហ ‘‘ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា’’តិ. ធម្មតោ អាគតាតិ ធម្មិកា, បរិសុទ្ធគមនា បច្ចយា. តេនាហ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កុហនាទី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន សម្មា គយ្ហមានា ហិ ធម្មលទ្ធា នាម ន ហោន្តីតិ តប្បដិសេធនត្ថំ បាឡិយំ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ វុត្តំ. ទេយ្យំ ទក្ខិណេយ្យញ្ច អប្បដិវិភត្តំ កត្វា ភុញ្ជតីតិ អប្បដិវិភត្តភោគី នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ បដិវិភត្តានិ នាមា’’តិអាទិ. ចិត្តេន វិភជនន្តិ ឯតេន ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ វិភជនំ បដិវិភត្តំ នាម, បគេវ បយោគតោតិ ទស្សេតិ. ចិត្តេន វិភជនបុព្ពកំ វា កាយេន វិភជនន្តិ មូលមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ ចិត្តេន វិភជន’’ន្តិ វុត្តំ. តេន ចិត្តុប្បាទមត្តេន បដិវិភាគោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. អប្បដិវិភត្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, អប្បដិវិភត្តំ លាភំ ភុញ្ជតីតិ កម្មនិទ្ទេសោ វា. តំ នេវ គិហីនំ ទេតិ អត្តនោ អាជីវសោធនត្ថំ. ន អត្តនា បរិភុញ្ជតិ ‘‘មយ្ហំ អសាធារណភោគិតា មា ហោតូ’’តិ. បដិគ្គណ្ហន្តោ ច…បេ… បស្សតីតិ ឥមិនា អាគមនតោ បដ្ឋាយ សាធារណពុទ្ធិំ ឧបដ្ឋាបេតិ. ឯវំ ហិស្ស សាធារណភោគិតា សុករា, សារណីយធម្មោ ចស្ស បូរោ ហោតិ.

អថ វា បដិគ្គណ្ហន្តោ ច…បេ… បស្សតីតិ ឥមិនា តស្ស លាភស្ស តីសុ កាលេសុ សាធារណតោ ឋបនំ ទស្សិតំ. បដិគ្គណ្ហន្តោ ច សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ ឥមិនា បដិគ្គហណកាលោ ទស្សិតោ. គហេត្វា…បេ… បស្សតីតិ ឥមិនា បដិគ្គហិតកាលោ. តទុភយំ បន តាទិសេន បុព្ពភាគេន វិនា ន ហោតីតិ អត្ថសិទ្ធោ បុរិមកាលោ. តយិទំ បដិគ្គហណតោ បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ, បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គណ្ហាមី’’តិ, បដិគ្គហេត្វា ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ ហិ បដិគ្គហិតំ មយា’’តិ. ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នំ កត្វា លទ្ធំ លាភំ ឱសារណលក្ខណំ អវិកោបេត្វា បរិភុញ្ជន្តោ សាធារណភោគី អប្បដិវិភត្តភោគី ច ហោតិ.

ឥមំ បន សារណីយធម្មន្តិ ឥមំ ចតុត្ថំ សរិតព្ពយុត្តធមំ. ន ហិ…បេ… គណ្ហន្តិ, តស្មា សាធារណភោគិតា ទុស្សីលស្ស នត្ថីតិ អារម្ភោបិ តាវ ន សម្ភវតិ, កុតោ បូរណន្តិ អធិប្បាយោ. បរិសុទ្ធសីលោតិ ឥមិនា លាភស្ស ធម្មិកភាវំ ទស្សេតិ. វត្តំ អខណ្ឌេន្តោតិ ឥមិនា អប្បដិវិភត្តភោគិតំ សាធារណភោគិតញ្ច ទស្សេតិ. សតិ បន តទុភយេ សារណីយធម្មោ បូរិតោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បូរេតី’’តិ. ឱទិស្សកំ កត្វាតិ ឯតេន អនោទិស្សកំ កត្វា បិតុនោ, អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ទេន្តស្ស សារណីយធម្មោយេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ទាតព្ពន្តិ អវស្សំ ទាតព្ពំ. សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតិ បដិជគ្គដ្ឋានេ ឱទិស្សកំ កត្វា ទិន្នត្តា. តេនាហ ‘‘បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតី’’តិ. មុត្តបលិពោធស្ស វដ្ដតិ អមុត្តបលិពោធស្ស បូរេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. យទិ ឯវំ សព្ពេន សព្ពំ សារណីយធម្មំ បូរេន្តស្ស ឱទិស្សកទានំ វដ្ដតិ, ន វដ្ដតីតិ? នោ ន វដ្ដតិ យុត្តដ្ឋានេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន បនា’’តិអាទិមាហ. ឥមិនា ឱទិស្សកទានំ បនស្ស ន សព្ពត្ថ វារិតន្តិ ទស្សេតិ. គិលានាទីនញ្ហិ ឱទិស្សកំ កត្វា ទានំ អប្បដិវិភាគបក្ខិកំ ‘‘អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ បដិក្ខេបស្ស អភាវតោ. ព្យតិរេកប្បធានោ ហិ បដិភាគោ. តេនាហ ‘‘អវសេស’’ន្តិអាទិ. អទាតុម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទាតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. តញ្ច ខោ ករុណាយនវសេន, ន វត្តបរិបូរណវសេន, តស្មា ទុស្សីលស្សបិ អត្ថិកស្ស សតិ សម្ភវេ ទាតព្ពំ. ទានញ្ហិ នាម ន កស្សចិ និវារិតំ.

សុសិក្ខិតាយាតិ សារណីយបូរណវិធិម្ហិ សុសិក្ខិតាយ, សុកុសលាយាតិ អត្ថោ. ឥទានិ តស្ស កោសល្លំ ទស្សេតុំ ‘‘សុសិក្ខិតាយ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរេហិ, ន តតោ ឱរន្តិ ឥមិនា តស្ស ទុប្បូរតំ ទស្សេតិ. តថា ហិ សោ មហប្ផលោ មហានិសំសោ ទិដ្ឋធម្មិកេហិបិ តាវគរុតរេហិ ផលានិសំសេហិ អនុគតោតិ តំសមង្គី ច បុគ្គលោ វិសេសលាភី អរិយបុគ្គលោ វិយ លោកេ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ. តថា ហិ សោ ទុប្បជហទានមយស្ស សីលមយស្ស បុញ្ញស្ស បដិបក្ខធម្មំ សុទូរេ វិក្ខម្ភិតំ កត្វា វិសុទ្ធេន ចេតសា លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោ ហុត្វា វិហរតិ. តស្សិមមត្ថំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច វិភាវេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥទានិស្ស សម្បរាយិកេ ទិដ្ឋធម្មិកេ ច អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ បូរិតសារណីយធម្មស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. នេវ ឥស្សា ន មច្ឆរិយំ ហោតិ ចិរកាលភាវនាយ វិធុតភាវតោ. មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ បរិច្ចាគសីលតាយ វិស្សុតត្តា. តេនាហ ‘‘ទទំ បិយោ ហោតិ ភជន្តិ នំ ពហូ’’តិអាទិ (អ. និ. ៥.៣៤). សុលភបច្ចយោ ហោតិ ទានវសេន ឧឡារជ្ឈាសយានំ បច្ចយលាភស្ស ឥធានិសំសសភាវតោ ទានស្ស. បត្តគតមស្ស ទិយ្យមានំ ន ខីយតិ បត្តគតស្សេវ ទ្វាទសវស្សិកស្ស មហាវត្តស្ស អវិច្ឆេទេន បូរិតត្តា. អគ្គភណ្ឌំ លភតិ ទេវសិកំ ទក្ខិណេយ្យានំ អគ្គតោ បដ្ឋាយ ទានស្ស ទិន្នត្តា. ភយេ វា…បេ… អាបជ្ជន្តិ ទេយ្យប្បដិគ្គាហកវិកប្បំ អកត្វា អត្តនិ និរបេក្ខចិត្តេន ចិរកាលំ ទានស្ស បូរិតតាយ បសារិតចិត្តត្តា.

តត្រាតិ តេសុ អានិសំសេសុ វិភាវេតព្ពេសុ. ឥមានិ ផលានិ វត្ថូនិ ការណានិ. មហាគិរិគាមោ នាម នាគទីបបស្សេ ឯកោ គាមោវ. អលភន្តាបីតិ អប្បបុញ្ញតាយ អលាភិនោ សមានាបិ. ភិក្ខាចារមគ្គសភាគន្តិ សភាគំ តព្ភាគិយំ ភិក្ខាចារមគ្គំ ជានន្តិ. អនុត្តរិមនុស្សធម្មត្តា ថេរានំ សំសយវិនោទនត្ថញ្ច ‘‘សារណីយធម្មោ មេ, ភន្តេ, បូរិតោ’’តិ អាហ. តថា ហិ ទុតិយវត្ថុស្មិម្បិ ថេរេន អត្តា បកាសិតោ. ទហរកាលេ ឯវំ កិរ សារណីយធម្មបូរកោ អហោសិ. មនុស្សានំ បិយតាយ សុលភបច្ចយតាយបិ ឥទំ វត្ថុមេវ. បត្តគតាខីយនស្ស បន វិសេសំ វិភាវនតោ ‘‘ឥទំ តាវ…បេ… ឯត្ថ វត្ថូ’’តិ វុត្តំ.

គិរិភណ្ឌមហាបូជាយាតិ ចេតិយគិរិម្ហិ សកលលង្កាទីបេ យោជនប្បមាណេ សមុទ្ទេ ច នាវាសង្ឃាដាទិកេ ឋបេត្វា ទីបបុប្ផគន្ធាទីហិ ករិយមានាយ មហាបូជាយ. តស្សា ច បដិបត្តិយា អវញ្ឈភាវវិភាវនត្ថំ ‘‘ឯតេ មយ្ហំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ អាហ. បរិយាយេនបិ លេសេនបិ. អនុច្ឆវិកន្តិ ‘‘សារណីយធម្មបូរកោ’’តិ យថាភូតបវេទនំ តុម្ហាកំ អនុច្ឆវិកន្តិ អត្ថោ.

អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ ចោរភយេន. ‘‘អត្តនោ ទុជ្ជីវិកាយា’’តិបិ វទន្តិ. អហំ សារណីយធម្មបូរិកា, មម បត្តបរិយាបន្នេនបិ សព្ពាបិមា ភិក្ខុនិយោ យាបេស្សន្តីតិ អាហ ‘‘មា តុម្ហេ តេសំ គតភាវំ ចិន្តយិត្ថា’’តិ. វដ្ដិស្សតីតិ កប្បិស្សតិ. ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ, ថេរស្ស បន សីលតេជេនេវ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិ.

នត្ថិ ឯតេសំ ខណ្ឌន្តិ អខណ្ឌានិ. តំ បន នេសំ ខណ្ឌំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបសម្បន្នសីលានំ ឧទ្ទេសក្កមេន អាទិអន្តា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘សត្តសូ’’តិអាទិ. ន ហិ អញ្ញោ កោចិ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អនុក្កមោ អត្ថិ, អនុបសម្បន្នសីលានំ សមាទានក្កមេនបិ អាទិអន្តា លព្ភន្តិ. បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយាតិ តត្រន្តេ ទសន្តេ វា ឆិន្នវត្ថំ វិយ. វិសទិសុទាហរណញ្ចេតំ ‘‘អខណ្ឌានី’’តិ ឥមស្ស អធិកតត្តា. ឯវំ សេសានម្បិ ឧទាហរណានិ. ខណ្ឌិកតា ភិន្នតា ខណ្ឌំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ខណ្ឌំ, សីលំ. ឆិទ្ទន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វេមជ្ឈេ ភិន្នំ វិនិវិជ្ឈនវសេន. វិសភាគវណ្ណេន គាវី វិយាតិ សម្ពន្ធោ. វិសភាគវណ្ណេន ឧបឌ្ឍំ តតិយភាគគតំ សម្ភិន្នវណ្ណំ សពលំ, វិសភាគវណ្ណេហេវ ពិន្ទូហិ អន្តរន្តរាហិ វិមិស្សំ កម្មាសំ. អយំ ឥមេសំ វិសេសោ. សពលរហិតានិ អសពលានិ, តថា អកម្មាសានិ. សីលស្ស តណ្ហាទាសព្យតោ មោចនំ វិវដ្ដូបនិស្សយភាវាបាទនំ, តស្មា តណ្ហាទាសព្យតោ មោចនវចនេន តេសំ សីលានំ វិវដ្ដូបនិស្សយតមាហ. ភុជិស្សភាវករណតោតិ ឥមិនា ភុជិស្សករានិ ភុជិស្សានីតិ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ ទស្សេតិ. យស្មា វា តំសមង្គិបុគ្គលោ សេរី សយំវសី ភុជិស្សោ នាម ហោតិ, តស្មាបិ ភុជិស្សានិ. អវិញ្ញូនំ អប្បមាណតាយ ‘‘វិញ្ញុប្បសត្ថានី’’តិ វុត្តំ. សុបរិសុទ្ធភាវេន វា សម្បន្នត្តា វិញ្ញូហិ បសត្ថានីតិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ.

តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តាតិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ តណ្ហាបរាមាសេន, ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ ហុត្វា តត្ថ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ ភវិស្សាមី’’តិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន ច អបរាមដ្ឋត្តា. បរាមដ្ឋុន្តិ ‘‘អយំ តេ សីលេសុ ទោសោ’’តិ ចតូសុ វិបត្តីសុ យាយ កាយចិ វិបត្តិយា ទស្សនេន បរាមដ្ឋុំ, អនុទ្ធំសេតុំ ចោទេតុន្តិ អត្ថោ. សីលំ នាម អវិប្បដិសារាទិបារម្បរិយេន យាវទេវ សមាធិសម្បាទនត្ថន្តិ អាហ ‘‘សមាធិសំវត្តនិកានី’’តិ. សមាធិសំវត្តនប្បយោជនានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ.

សមានភាវោ សាមញ្ញំ, បរិបុណ្ណចតុបារិសុទ្ធិភាវេន មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណស្ស វិយ ភេទាភាវតោ សីលេន សាមញ្ញំ សីលសាមញ្ញំ, តំ គតោ ឧបគតោតិ សីលសាមញ្ញគតោ. តេនាហ ‘‘សមានភាវូបគតសីលោ’’តិ, សីលសម្បត្តិយា សមានភាវំ ឧបគតសីលោ សភាគវុត្តិកោតិ អត្ថោ. កាមំ បុថុជ្ជនានម្បិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ នានត្តំ ន សិយា, តំ បន ន ឯកន្តិកំ, ឥទំ ឯកន្តិកំ និយតភាវតោតិ អាហ ‘‘នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្ត’’ន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ មគ្គសីលំ សន្ធាយ តំ ‘‘យានិ តានិ សីលានី’’តិអាទិ វុត្តំ.

យាយន្តិ យា អយំ មយ្ហញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច បច្ចក្ខភូតា. ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. និទ្ទោសាតិ និទ្ធុតទោសា, សមុច្ឆិន្នរាគាទិបាបធម្មាតិ អត្ថោ. និយ្យាតីតិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរតិ និគ្គច្ឆតិ. សយំ និយ្យន្តីយេវ ហិ តំសមង្គិបុគ្គលំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាបេតីតិ វុច្ចតិ. យា សត្ថុ អនុសិដ្ឋិ, តំ ករោតីតិ តក្ករោ, តស្ស, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជន្តស្សាតិ អត្ថោ. សមានទិដ្ឋិភាវន្តិ សទិសទិដ្ឋិភាវំ សច្ចសម្បដិវេធេន អភិន្នទិដ្ឋិភាវំ.

បឋមសារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយសារណីយសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សព្រហ្មចារីនន្តិ សហធម្មិកានំ. បិយំ បិយាយិតព្ពកំ ករោន្តីតិ បិយករណា. គរុំ គរុដ្ឋានិយំ ករោន្តីតិ គរុករណា. សង្គណ្ហនត្ថាយាតិ សង្គហវត្ថុវិសេសភាវតោ សព្រហ្មចារីនំ សង្គហណាយ សំវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អវិវទនត្ថាយាតិ សង្គហវត្ថុភាវតោ ឯវ ន វិវទនត្ថាយ. សតិ ច អវិវទនហេតុភូតសង្គហកត្តេ តេសំ វសេន សព្រហ្មចារីនំ សមគ្គភាវោ ភេទាភាវោ សិទ្ធោយេវាតិ អាហ ‘‘សាមគ្គិយា’’តិអាទិ.

ទុតិយសារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ វឌ្ឍិតាតិ ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិព្រូហិតា. បុនប្បុនំ កតាតិ ភាវនាយ ពហុលីករណេន អបរាបរំ បវត្តិតា. យុត្តយានសទិសា កតាតិ យថា យុត្តមាជញ្ញយានំ ឆេកេន សារថិនា អធិដ្ឋិតំ យថារុចិ បវត្តតិ, ឯវំ យថារុចិ បវត្តិរហំ គហិតា. វត្ថុកតាតិ វា អធិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតា, សព្ពសោ ឧបក្កិលេសវិសោធនេន ឥទ្ធិវិសេសតាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ សុវិសោធិតបរិស្សយវត្ថុ វិយ កតាតិ វុត្តំ ហោតិ. អធិដ្ឋិតាតិ បដិបក្ខទូរីភាវតោ សុភាវិតភាវេន តំតំអធិដ្ឋានយោគ្យតាយ ឋបិតា. សមន្តតោ ចិតាតិ សព្ពភាគេន ភាវនូបចយំ គមិតា. តេនាហ ‘‘ឧបចិតា’តិ. សុដ្ឋុ សមារទ្ធាតិ ឥទ្ធិភាវនាសិខាប្បត្តិយា សម្មទេវ សម្ភាវិតា. អភូតព្យាករណំ ព្យាករោតីតិ ‘‘មេត្តា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា’’តិអាទិនា អត្តនិ អវិជ្ជមានគុណាភិព្យាហារំ ព្យាហរតិ. ចេតោវិមុត្តិសទ្ទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘និស្សដា’’តិ វុត្តំ. បុន ព្យាបាទោ នត្ថីតិ ឥទានិ មម ព្យាបាទោ នាម សព្ពសោ នត្ថីតិ ញត្វា.

ពលវវិបស្សនាតិ ភយតុបដ្ឋានេ ញាណំ, អាទីនវានុបស្សនេ ញាណំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ, ភង្គញាណន្តិ ចតុន្នំ ញាណានំ អធិវចនំ. យេសំ និមិត្តានំ អភាវេន អរហត្តផលសមាបត្តិយា អនិមិត្តតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រាគស្ស និមិត្តំ, រាគោ ឯវ វា និមិត្តំ រាគនិមិត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ទោសនិមិត្តាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. រូបវេទនាទិសង្ខារនិមិត្តំ រូបនិមិត្តាទិ. តេសំយេវ និច្ចាទិវសេន ឧបដ្ឋានំ និច្ចនិមិត្តាទិ. តយិទំ និមិត្តំ យស្មា សព្ពេន សព្ពំ អរហត្តផលេ នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សា ហិ…បេ… អនិមិត្តា’’តិ. និមិត្តំ អនុស្សរតិ អនុគច្ឆតិ អារព្ភ បវត្តតិ សីលេនាតិ និមិត្តានុសារី. តេនាហ ‘‘វុត្តប្បភេទំ និមិត្តំ អនុសរណសភាវ’’ន្តិ.

អស្មិមានោតិ ‘‘អស្មី’’តិ បវត្តោ អត្តវិសយោ មានោ. អយំ នាម អហមស្មីតិ រូបលក្ខណោ វេទនាទីសុ វា អញ្ញតរលក្ខណោ អយំ នាម អត្តា អហំ អស្មីតិ. អស្មិមានោ សមុគ្ឃាតីយតិ ឯតេនាតិ អស្មិមានសមុគ្ឃាតោ, អរហត្តមគ្គោ. បុន អស្មិមានោ នត្ថីតិ តស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ កិត្តេន្តោ សមុគ្ឃាតត្តមេវ វិភាវេតិ.

និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. ភទ្ទកសុត្តាទិវណ្ណនា

១៤-១៥. ចតុត្ថេ អារមិតព្ពដ្ឋេន វា កម្មំ អារាមោ ឯតស្សាតិ កម្មារាមោ. កម្មេ រតោ ន គន្ថធុរេ វិបស្សនាធុរេ វាតិ កម្មរតោ. បុនប្បុនំ យុត្តោតិ តប្បរភាវេន អនុ អនុ យុត្តោ បសុតោ. អាលាបសល្លាបោតិ ឥត្ថិវណ្ណបុរិសវណ្ណាទិវសេន បុនប្បុនំ លបនំ. បញ្ចមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ភទ្ទកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ វិសភាគវេទនុប្បត្តិយា កកចេនេវ ចតុឥរិយាបថំ ឆិន្ទន្តោ អាពាធយតីតិ អាពាធោ, សោ យស្ស អត្ថីតិ អាពាធិកោ. តំសមុដ្ឋានទុក្ខេន ទុក្ខិតោ. អធិមត្តគិលានោតិ ធាតុសង្ខយេន បរិក្ខីណសរីរោ.

សប្បដិភយកន្តារសទិសា សោឡសវត្ថុកា អដ្ឋវត្ថុកា ច វិចិកិច្ឆា តិណ្ណា ឥមាយាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆា. វិគតា សមុច្ឆិន្នា បវត្តិអាទីសុ ‘‘ឯវំ នុ ខោ ន នុ ខោ’’តិ ឯវំ បវត្តិកា កថំកថា អស្សាតិ វិគតកថំកថា. សារជ្ជករានំ បាបធម្មានំ បហីនត្តា រាគវិក្ខេបេសុ សីលាទិគុណេសុ ច តិដ្ឋកត្តា វេសារជ្ជំ, វិសារទភាវំ វេយ្យត្តិយំ បត្តាតិ វេសារជ្ជប្បត្តា. អត្តនា ឯវ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋត្តា ន បរំ បច្ចេតិ, នស្ស បរោ បច្ចេតព្ពោ អត្ថីតិ អបរប្បច្ចយា.

គិលានា វុដ្ឋិតោតិ គិលានភាវតោ វុដ្ឋាយ ឋិតោ. ភាវប្បធានោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ. គិលានោ ហុត្វា វុដ្ឋិតោតិ ឥទំ បន អត្ថមត្តនិទស្សនំ.

នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សោប្បសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ឯត្ថ បដិសល្លានន្តិ តេហិ តេហិ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកឧបាសកាទិសត្តេហិ ចេវ រូបារម្មណាទិសង្ខារេហិ ច បដិនិវត្តិត្វា អបសក្កិត្វា និលីយនំ វិវេចនំ. កាយចិត្តេហិ តតោ វិវិត្តោ ឯកីភាវោ បវិវេកោតិ អាហ ‘‘ឯកីភាវាយា’’តិអាទិ. ឯកីភាវតោតិ ច ឥមិនា កាយវិវេកតោ វុដ្ឋានមាហ. ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិតោតិអាទិនា ចិត្តវិវេកតោ. វុដ្ឋិតោតិ តតោ ទុវិធវិវេកតោ ភវង្គុប្បត្តិយា សព្រហ្មចារីហិ សមាគមេន ឧបេតោ.

សោប្បសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មច្ឆពន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ មច្ឆឃាតកន្តិ មច្ឆពន្ធំ កេវដ្ដំ. ឱរព្ភិកាទីសុ ឧរព្ភា វុច្ចន្តិ ឯឡកា, ឧរព្ភេ ហន្តីតិ ឱរព្ភិកោ. សូករិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

មច្ឆពន្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ ឯវំនាមកេ គាមេតិ នាតិកានាមកំ គាមំ និស្សាយ. ទ្វិន្នំ ចូឡបិតិមហាបិតិបុត្តានំ ទ្វេ គាមា, តេសុ ឯកស្មិំ គាមេ. ញាតីនញ្ហិ និវាសដ្ឋានភូតោ គាមោ ញាតិកោ, ញាតិកោយេវ នាតិកោ ញ-ការស្ស ន-ការាទេសោ ‘‘អនិមិត្តា ន នាយរេ’’តិអាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ១.១៧៤; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០; ជា. អដ្ឋ. ២.២.៣៤) វិយ. សោ កិរ គាមោ យេសំ តទា តេសំ បុព្ពបុរិសេន អត្តនោ ញាតីនំ សាធារណភាវេន និវសិតោ, តេន ញាតិកោតិ បញ្ញាយិត្ថ. អថ បច្ឆា ទ្វីហិ ទាយាទេហិ ទ្វិធា វិភជិត្វា បរិភុត្តោ. គិញ្ជកា វុច្ចតិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិយេវ កតោ អាវសថោតិ គិញ្ជកាវសថោ. សោ ហិ អាវាសោ យថា សុធាបរិកម្មេន បយោជនំ នត្ថិ, ឯវំ ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ចិនិត្វា ឆាទេត្វា កតោ. តស្មិំ កិរ បទេសេ មត្តិកា សក្ខរមរុម្បវាលុកាទីហិ អសម្មិស្សា កថិនា សណ្ហសុខុមា, តាយ កតានិ កុលាលភាជនានិបិ សិលាមយានិ វិយ ទឡ្ហានិ. តស្មា តេ ឧបាសកា តាយ មត្តិកាយ ទីឃបុថូ ឥដ្ឋកា ការេត្វា ឋបេត្វា ឋបេត្វា ទ្វារវាតបានកវាដតុលាយោ សព្ពំ ទព្ពសម្ភារេន វិនា តាហិ ឥដ្ឋកាហិយេវ បាសាទំ ការេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋកាមយេ បាសាទេ’’តិ.

រត្តិន្ទិវន្តិ ឯករត្តិទិវំ. ភគវតោ សាសនន្តិ អរិយមគ្គប្បដិវេធាវហំ សត្ថុ ឱវាទំ. ពហុ វត មេ កតំ អស្សាតិ ពហុ វត មយា អត្តហិតំ បព្ពជិតកិច្ចំ កតំ ភវេយ្យ.

តទន្តរន្តិ តត្តកំ វេលំ. ឯកបិណ្ឌបាតន្តិ ឯកំ ទិវសំ យាបនប្បហោនកំ បិណ្ឌបាតំ. យាវ អន្តោ បវិដ្ឋវាតោ ពហិ និក្ខមតិ, ពហិ និក្ខន្តវាតោ វា អន្តោ បវិសតីតិ ឯកស្សេវ បវេសនិក្ខមោ វិយ វុត្តំ, តំ នាសិកាវាតភាវសាមញ្ញេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បឋមមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ និក្ខន្តេតិ វីតិវត្តេ. បតិគតាយាតិ បច្ចាគតាយ, សម្បត្តាយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បដិបន្នាយា’’តិ. សោ មមស្ស អន្តរាយោតិ យថាវុត្តា ន កេវលំ កាលកិរិយាវ, មម អតិទុល្លភំ ខណំ លភិត្វា តស្ស សត្ថុសាសនមនសិការស្ស ចេវ ជីវិតស្ស ច សគ្គមោក្ខានញ្ច អន្តរាយោ អស្ស, ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តិវិធោ អន្តរាយោ’’តិអាទិ. វិបជ្ជេយ្យាតិ វិបត្តិំ គច្ឆេយ្យ. សត្ថកេន វិយ អង្គបច្ចង្គានំ កន្តនការកា កាយេ សន្ធិពន្ធនច្ឆេទកវាតា សត្ថកវាតា. កត្តុកម្យតាឆន្ទោតិ និយ្យានាវហោ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទោ. បយោគវីរិយន្តិ ភាវនានុយោគវីរិយំ. ន បដិវាតិ ន បដិនិវត្តតីតិ អប្បដិវានី, អន្តរា វោសានានាបជ្ជនវីរិយំ. តេនាហ ‘‘អនុក្កណ្ឋនា អប្បដិសង្ឃរណា’’តិ.

ទុតិយមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារណីយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.