១. អាហុនេយ្យវគ្គោ

១. បឋមអាហុនេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១. ឆក្កនិបាតស្ស បឋមេ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ និស្សយវោហារេន វុត្តំ. សសម្ភារកនិទ្ទេសោយំ យថា ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិ, តស្មា និស្សយសីសេន និស្សិតស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាយមត្ថោ ‘‘ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ អាបាថគតេ តំ រូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិស្វា’’តិ. នេវ សុមនោ ហោតីតិ ជវនក្ខណេ ឥដ្ឋេ អារម្មណេ រាគំ អនុប្បាទេន្តោ នេវ សុមនោ ហោតិ គេហស្សិតបេមវសេនបិ មគ្គេន សព្ពសោ រាគស្ស សមុច្ឆិន្នត្តា. ន ទុម្មនោតិ អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តោ ន ទុម្មនោ. បសាទញ្ញថត្តវសេនបិ ឥដ្ឋេបិ អនិដ្ឋេបិ មជ្ឈត្តេបិ អារម្មណេ ន សមំ សម្មា អយោនិសោ គហណំ អសមបេក្ខនំ. អយញ្ចស្ស បដិបត្តិ សតិវេបុល្លប្បត្តិយា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា ចាតិ អាហ ‘‘សតោ សម្បជានោ ហុត្វា’’តិ. សតិយា យុត្តត្តា សតោ. សម្បជញ្ញេន យុត្តត្តា សម្បជានោ. ញាណុប្បត្តិបច្ចយរហិតកាលេបិ បវត្តិភេទនតោ ‘‘សតតវិហារោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. សតតវិហារោតិ ខីណាសវស្ស និច្ចវិហារោ សព្ពទា បវត្តនកវិហារោ. ឋបេត្វា ហិ សមាបត្តិវេលំ ភវង្គវេលញ្ច ខីណាសវា ឥមិនាវ ឆឡង្គុបេក្ខាវិហារេន វិហរន្តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឆសុ ទ្វារេសុបិ ឧបេក្ខកោ វិហរតី’’តិ ឥមិនា ឆឡង្គុបេក្ខា កថិតា. ‘‘សម្បជានោ’’តិ វចនតោ បន ចត្តារិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តានិ លព្ភន្តិ តេហិ វិនា សម្បជានតាយ អសម្ភវតោ. សតតវិហារភាវតោ អដ្ឋ មហាកិរិយចិត្តានិ លព្ភន្តិ. ‘‘នេវ សុមនោ ន ទុម្មនោ’’តិ វចនតោ អដ្ឋ មហាកិរិយចិត្តានិ, ហសិតុប្បាទោ, វោដ្ឋព្ពនញ្ចាតិ ទស ចិត្តានិ លព្ភន្តិ. រាគទោសសហជាតានំ សោមនស្សទោមនស្សានំ អភាវោ តេសម្បិ សាធារណោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន អាគតានំ ឥមេសំ សតតវិហារានំ សោមនស្សំ កថំ លព្ភតីតិ ចេ? អាសេវនតោ. កិញ្ចាបិ ខីណាសវោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេបិ អារម្មណេ មជ្ឈត្តោ វិយ ពហុលំ ឧបេក្ខកោ វិហរតិ អត្តនោ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនតោ, កទាចិ បន តថា ចេតោភិសង្ខារាភាវេ យំ តំ សភាវតោ ឥដ្ឋំ អារម្មណំ, តស្ស យាថាវសភាវគ្គហណវសេនបិ អរហតោ ចិត្តំ បុព្ពាសេវនវសេន សោមនស្សសហគតំ ហុត្វា បវត្តតេវ.

បឋមអាហុនេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៧. ទុតិយអាហុនេយ្យសុត្តាទិវណ្ណនា

២-៧. ទុតិយេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨០) អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ នានប្បការំ. ឥទ្ធិវិធន្តិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសំ. បច្ចនុភោតីតិ បច្ចនុភវតិ, ផុសតិ សច្ឆិករោតិ បាបុណាតីតិ អត្ថោ. ឥទានិស្ស អនេកវិហិតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា’’តិ ឥមិនា ករណតោ បុព្ពេវ បកតិយា ឯកោបិ ហុត្វា. ពហុធា ហោតីតិ ពហូនំ សន្តិកេ ចង្កមិតុកាមោ វា សជ្ឈាយំ កាតុកាមោ វា បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ វា ហុត្វា សតម្បិ សហស្សម្បិ ហោតិ. អាវិភាវំ តិរោភាវន្តិ ឯត្ថ អាវិភាវំ ករោតិ, តិរោភាវំ ករោតីតិ អយមត្ថោ. ឥទមេវ ហិ សន្ធាយ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ៣.១១) វុត្តំ – ‘‘អាវិភាវន្តិ កេនចិ អនាវុដំ ហោតិ អប្បដិច្ឆន្នំ វិវដំ, តិរោភាវន្តិ កេនចិ អាវុដំ ហោតិ បដិច្ឆន្នំ បិហិតំ បដិកុជ្ជិត’’ន្តិ. តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ អាកាសេតិ ឯត្ថ តិរោកុដ្ដន្តិ បរកុដ្ដំ, កុដ្ដស្ស បរភាគន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ ឥតរេសុ. កុដ្ដោតិ ច គេហភិត្តិយា ឯតំ អធិវចនំ. បាការោតិ គេហវិហារគាមាទីនំ បរិក្ខេបបាការោ. បព្ពតោតិ បំសុបព្ពតោ វា បាសាណបព្ពតោ វា. អសជ្ជមានោតិ អលគ្គមានោ សេយ្យថាបិ អាកាសេ វិយ.

ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជន្តិ ឯត្ថ ឧម្មុជ្ជន្តិ ឧដ្ឋានំ វុច្ចតិ. និមុជ្ជន្តិ សំសីទនំ. ឧម្មុជ្ជញ្ច និមុជ្ជញ្ច ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ. ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេតិ ឯត្ថ យំ ឧទកំ អក្កមិត្វា សំសីទតិ, តំ ភិជ្ជមានន្តិ វុច្ចតិ, វិបរីតំ អភិជ្ជមានំ. បល្លង្កេន គច្ឆតិ. បក្ខី សកុណោតិ បក្ខេហិ យុត្តសកុណោ. ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរាមសតីតិ ឯត្ថ ចន្ទិមសូរិយានំ ទ្វាចត្តាលីសយោជនសហស្សស្ស ឧបរិ ចរណេន មហិទ្ធិកតា, តីសុ ទីបេសុ ឯកក្ខណេ អាលោកករណេន មហានុភាវតា វេទិតព្ពា. ឯវំ ឧបរិចរណអាលោកករណេហិ មហិទ្ធិកេ មហានុភាវេ. បរាមសតីតិ គណ្ហាតិ, ឯកទេសេ វា ឆុបតិ. បរិមជ្ជតីតិ សមន្តតោ អាទាសតលា វិយ បរិមជ្ជតិ. យាវ ព្រហ្មលោកាបីតិ ព្រហ្មលោកម្បិ បរិច្ឆេទំ កត្វា. កាយេន វសំ វត្តេតីតិ តត្រ ព្រហ្មលោកេ កាយេន អត្តនោ វសំ វត្តេតិ.

ទិព្ពាយ សោតធាតុយាតិ ឯត្ថ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តា បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធា ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណសម្បដិច្ឆនសមត្ថា ទិព្ពា បសាទសោតធាតុ ហោតិ. អយញ្ចាបិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វីរិយភាវនាពលេន និព្ពត្តា ញាណសោតធាតុ តាទិសាយេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. អបិច ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពា. សវនដ្ឋេន និជ្ជីវដ្ឋេន ច សោតធាតុ. សោតធាតុកិច្ចករណេន សោតធាតុ វិយាតិបិ សោតធាតុ. តាយ សោតធាតុយា. វិសុទ្ធាយាតិ សុទ្ធាយ និរុបក្កិលេសាយ. អតិក្កន្តមានុសិកាយាតិ មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា សទ្ទសវនេ មានុសិកំ មំសសោតធាតុំ អតិក្កន្តាយ វីតិវត្តេត្វា ឋិតាយ. ឧភោ សទ្ទេ សុណាតីតិ ទ្វេ សទ្ទេ សុណាតិ. កតមេ ទ្វេ? ទិព្ពេ ច មានុសេ ច, ទេវានញ្ច មនុស្សានញ្ច សទ្ទេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន បទេសបរិយាទានំ វេទិតព្ពំ. យេ ទូរេ សន្តិកេ ចាតិ យេ សទ្ទា ទូរេ បរចក្កវាឡេបិ, យេ ច សន្តិកេ អន្តមសោ សទេហសន្និស្សិតបាណកសទ្ទាបិ, តេ សុណាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន និប្បទេសបរិយាទានំ វេទិតព្ពំ.

បរសត្តានន្តិ អត្តានំ ឋបេត្វា សេសសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ ឥទម្បិ ឥមិនា ឯកត្ថមេវ. វេនេយ្យវសេន បន ទេសនាវិលាសេន ច ព្យញ្ជននានត្តំ កតំ. ចេតសា ចេតោតិ អត្តនោ ចិត្តេន តេសំ ចិត្តំ. បរិច្ចាតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. បជានាតីតិ សរាគាទិវសេន នានប្បការតោ ជានាតិ. សរាគំ វា ចិត្តន្តិអាទីសុ បន អដ្ឋលោភសហគតចិត្តំ សរាគំ ចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អវសេសំ ចាតុភូមកំ កុសលាព្យាកតចិត្តំ វីតរាគំ. ទ្វេ ទោមនស្សចិត្តានិ, ទ្វេ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចចិត្តានីតិ ឥមានិ បន ចត្តារិ ចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តិ. ទុវិធំ បន ទោមនស្សចិត្តំ សទោសំ ចិត្តំ នាម. សព្ពម្បិ ចាតុភូមកំ កុសលាព្យាកតចិត្តំ វីតទោសំ. សេសានិ ទស អកុសលចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តិ. សមោហំ វីតមោហន្តិ ឯត្ថ បន បាដិបុគ្គលិកនយេន វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតទ្វយមេវ សមោហំ. មោហស្ស បន សព្ពាកុសលេសុ សម្ភវតោ ទ្វាទសវិធម្បិ អកុសលចិត្តំ សមោហំ ចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អវសេសំ វីតមោហំ. ថិនមិទ្ធានុគតំ បន សំខិត្តំ, ឧទ្ធច្ចានុគតំ វិក្ខិត្តំ. រូបាវចរារូបាវចរំ មហគ្គតំ, អវសេសំ អមហគ្គតំ. សព្ពម្បិ តេភូមកំ សឧត្តរំ, លោកុត្តរំ អនុត្តរំ. ឧបចារប្បត្តំ អប្បនាប្បត្តញ្ច សមាហិតំ, ឧភយមប្បត្តំ អសមាហិតំ. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិមុត្តិំ បត្តំ បញ្ចវិធម្បិ ឯតំ វិមុត្តំ, វិមុត្តិមប្បត្តំ វា អវិមុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អនេកវិហិតន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១២) អនេកវិធំ, អនេកេហិ វា បការេហិ បវត្តិតំ សំវណ្ណិតន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេនិវាសន្តិ សមនន្តរាតីតភវំ អាទិំ កត្វា តត្ថ តត្ថ និវុត្ថសន្តានំ. អនុស្សរតីតិ ខន្ធបដិបាដិវសេន, ចុតិបដិសន្ធិវសេន វា អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា សរតិ. សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ…បេ… បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតីតិ. តត្ថ ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ បដិសន្ធិមូលំ ចុតិបរិយោសានំ ឯកភវបរិយាបន្នំ ខន្ធសន្តានំ. ឯស នយោ ទ្វេបិ ជាតិយោតិអាទីសុបិ. អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេតិអាទីសុ បន បរិហាយមានោ កប្បោ សំវដ្ដកប្បោ, វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សំវដ្ដេន សំវដ្ដដ្ឋាយី គហិតោ ហោតិ តំមូលកត្តា, វិវដ្ដេន វិវដ្ដដ្ឋាយី. ឯវញ្ហិ សតិ យានិ តានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវដ្ដោ សំវដ្ដដ្ឋាយី វិវដ្ដោ វិវដ្ដដ្ឋាយី’’តិ (អ. និ. ៤.១៥៦) វុត្តានិ, តានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ.

អមុត្រាសិន្តិ អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ អហំ អមុម្ហិ ភវេ វា យោនិយា វា គហិយា វា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា សត្តនិកាយេ វា អាសិំ. ឯវំនាមោតិ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា. ឯវំគោត្តោតិ គោតមោ វា កច្ចាយនោ វា កស្សបោ វា. ឥទមស្ស អតីតភវេ អត្តនោ នាមគោត្តានុស្សរណវសេន វុត្តំ. សចេ បន តស្មិំ កាលេ អត្តនោ វណ្ណសម្បត្តិលូខបណីតជីវិកភាវំ សុខទុក្ខពហុលតំ អប្បាយុកទីឃាយុកភាវំ វា អនុស្សរិតុកាមោ ហោតិ, តម្បិ អនុស្សរតិយេវ. តេនាហ ‘‘ឯវំវណ្ណោ…បេ… ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ. តត្ថ ឯវំវណ្ណោតិ ឱទាតោ វា សាមោ វា. ឯវមាហារោតិ សាលិមំសោទនាហារោ វា បវត្តផលភោជនោ វា. ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទីតិ អនេន បការេន កាយិកចេតសិកានំ សាមិសនិរាមិសាទិប្បភេទានំ សុខទុក្ខានំ បដិសំវេទី. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ វស្សសតបរិមាណាយុបរិយន្តោ វា ចតុរាសីតិកប្បសហស្សាយុបរិយន្តោ វា. សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ សោ អហំ តតោ ភវតោ យោនិតោ គហិតោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិតោ សត្តាវាសតោ សត្តនិកាយតោ វា ចុតោ បុនអមុកស្មិំ នាម ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សក្កនិកាយេ វា ឧទបាទិំ. តត្រាបាសិន្តិ តត្រាបិ ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា បុន អហោសិំ. ឯវំនាមោតិអាទិ វុត្តនយមេវ.

អបិច អមុត្រាសិន្តិ ឥទំ អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណំ. សោ តតោតិ បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណំ, តស្មា ‘‘ឥធូបបន្នោ’’តិ ឥមិស្សា ឥធូបបត្តិយា អនន្តរមេវ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘អមុត្រ ឧទបាទិ’’ន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាបាសិន្តិ ឯវមាទិ បនស្ស តត្រាបិ ឥមិស្សា ឧបបត្តិយា អន្តរេ ឧបបត្តិដ្ឋានេ នាមគោត្តាទីនំ អនុស្សរណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោតិ ស្វាហំ តតោ អនន្តរុប្បត្តិដ្ឋានតោ ចុតោ ឥធ អមុកស្មិំ នាម ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា និព្ពត្តោតិ. ឥតីតិ ឯវំ. សាការំ សឧទ្ទេសន្តិ នាមគោត្តវសេន សឧទ្ទេសំ, វណ្ណាទិវសេន សាការំ. នាមគោត្តេន ហិ សត្តោ ‘‘តិស្សោ កស្សបោ’’តិ ឧទ្ទិសីយតិ, វណ្ណាទីហិ ‘‘សាមោ ឱទាតោ’’តិ នានត្តតោ បញ្ញាយតិ, តស្មា នាមគោត្តំ ឧទ្ទេសោ, ឥតរេ អាការា.

ទិព្ពេនាតិអាទីសុ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណសម្បដិច្ឆនសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទញ្ចាបិ វីរិយភាវនាពលេន និព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនោ ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពំ. អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ. ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ. ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធំ. យោ ហិ ចុតិមេវ បស្សតិ, ន ឧបបាតំ, សោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ ឧបបាតមេវ បស្សតិ, ន ចុតិំ, សោ នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ បន តទុភយំ បស្សតិ, សោ យស្មា ទុវិធម្បិ តំ ទិដ្ឋិគតំ អតិវត្តតិ, តស្មា តំ ទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុ ហោតិ. ឧភយម្បិ ចេតំ ពុទ្ធបុត្តា បស្សន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធ’’ន្តិ. មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេន អតិក្កន្តមានុសកំ, មានុសំ វា មំសចក្ខុំ អតិក្កន្តត្តា អតិក្កន្តមានុសកន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន.

សត្តេ បស្សតីតិ មនុស្សានំ មំសចក្ខុនា វិយ សត្តេ ឱលោកេតិ. ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេតិ ឯត្ថ ចុតិក្ខណេ វា ឧបបត្តិក្ខណេ វា ទិព្ពចក្ខុនា ទដ្ឋុំ ន សក្កា. យេ បន អាសន្នចុតិកា ឥទានិ ចវិស្សន្តិ, តេ ចវមានាតិ, យេ ច គហិតប្បដិសន្ធិកា សម្បតិនិព្ពត្តា ច, តេ ឧបបជ្ជមានាតិ អធិប្បេតា. តេ ឯវរូបេ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ច បស្សតីតិ ទស្សេតិ. ហីនេតិ មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា ហីនានំ ជាតិកុលភោគាទីនំ វសេន ហីឡិតេ ឧញ្ញាតេ. បណីតេតិ អមោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា តព្ពិបរីតេ. សុវណ្ណេតិ អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា ឥដ្ឋកន្តមនាបវណ្ណយុត្តេ. ទុព្ពណ្ណេតិ ទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា អនិដ្ឋាកន្តាមនាបវណ្ណយុត្តេ, វិរូបវិរូបេតិបិ អត្ថោ. សុគតេតិ សុគតិគតេ, អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ. ទុគ្គតេតិ ទុគ្គតិគតេ, លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានេ.

យថាកម្មូបគេតិ យំ យំ កម្មំ ឧបចិតំ, តេន តេន ឧបគតេ. កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីសុ ទុដ្ឋុ ចរិតំ កិលេសបូតិកត្តាតិ ទុច្ចរិតំ. កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ ទុច្ចរិតន្តិ កាយទុច្ចរិតំ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. សមន្នាគតាតិ សមង្គិភូតា. អរិយានំ ឧបវាទកាតិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ អន្តមសោ គិហិសោតាបន្នានម្បិ អនត្ថកាមា ហុត្វា អន្តិមវត្ថុនា វា គុណបរិធំសនេន វា ឧបវាទកា, អក្កោសកា គរហកាតិ វុត្តំ ហោតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកាតិ វិបរីតទស្សនា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន សមាទិន្ននានាវិធកម្មា, យេបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិមូលកេសុ កាយកម្មាទីសុ អញ្ញេបិ សមាទាបេន្តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណា. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សូបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិចិត្តតោ ឧទ្ធំ. អបាយន្តិ ឯវមាទិ សព្ពំ និរយវេវចនមេវ. និរយោ ហិ សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសម្មតា អយា អបេតត្តា, សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ, ទោសពហុលតាយ វា ទុដ្ឋេន កម្មេន និព្ពត្តា គតីតិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ តត្ថ ទុក្កដ្ដការិនោតិ វិនិបាតោ, វិនស្សន្តា វា ឯត្ថ បតន្តិ សម្ភិជ្ជមានង្គបច្ចង្គាតិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរយោ.

អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតិ. តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ សុគតិតោ អបេតត្តា, ន ទុគ្គតិ មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយញ្ច. សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុគតិតោ អបេតត្តា ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា, ន តុ វិនិបាតោ អសុរសទិសំ អវិនិបតិតត្តា. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយំ. សោ ហិ យថាវុត្តេន អត្ថេន អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សព្ពសមុស្សយេហិ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោតិ វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន អវីចិអាទិកមនេកប្បការំ និរយមេវាតិ. ឧបបន្នាតិ ឧបគតា, តត្ថ អភិនិព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ សុគតិគ្គហណេន មនុស្សាគតិបិ សង្គយ្ហតិ, សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិយេវ. តត្ថ សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ. រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ. សោ សព្ពោបិ លុជ្ជនប្បលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាតោ គហេតព្ពោ. តតិយាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ.

ទុតិយអាហុនេយ្យសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ នត្ថិ ឯតេសំ ឧត្តរានិ វិសិដ្ឋានីតិ អនុត្តរានិ, អនុត្តរានិ ឯវ អនុត្តរិយានិ យថា ‘‘អនន្តមេវ អនន្តរិយ’’ន្តិ អាហ ‘‘និរុត្តរានី’’តិ. ទស្សនានុត្តរិយំ នាម ផលវិសេសាវហត្តា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សត្តវិធអរិយធនលាភោតិ សត្តវិធសទ្ធាទិលោកុត្តរធនលាភោ. សិក្ខាត្តយស្ស បូរណន្តិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ តិស្សន្នំ សិក្ខានំ បូរណំ. តត្ថ បូរណំ និប្បរិយាយតោ អសេក្ខានំ វសេន វេទិតព្ពំ. កល្យាណបុថុជ្ជនតោ បដ្ឋាយ ហិ សត្ត សេខា តិស្សោ សិក្ខា បូរេន្តិ នាម, អរហា បរិបុណ្ណសិក្ខោតិ. ឥតិ ឥមានិ អនុត្តរិយានិ លោកិយលោកុត្តរានិ កថិតានិ.

អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ អនុស្សតិយោ ឯវ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិហិតសុខានំ ការណភាវតោ ឋានានីតិ អនុស្សតិដ្ឋានានិ. ពុទ្ធគុណារម្មណា សតីតិ យថា ពុទ្ធានុស្សតិ វិសេសាធិគមស្ស ឋានំ ហោតិ, ឯវំ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា ពុទ្ធគុណេ អារព្ភេ ឧប្បន្នា សតិ. ឯវំ អនុស្សរតោ ហិ បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តំ បីតិំ ខយតោ វយតោ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឧបចារកម្មដ្ឋានំ នាមេតំ គិហីនម្បិ លព្ភតិ. ឧបចារកម្មដ្ឋានន្តិ ច បច្ចក្ខតោ ឧបចារជ្ឈានាវហំ កម្មដ្ឋានបរម្បរាយ សម្មសនំ យាវ អរហត្តា លោកិយលោកុត្តរវិសេសាវហំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. មហានាមសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ តស្មិំ សមយេតិ ពុទ្ធាគុណានុស្សរណសមយេ. រាគបរិយុដ្ឋិតន្តិ រាគេន បរិយុដ្ឋិតំ. បរិយុដ្ឋានប្បត្តិបិ, រាគេន វា សំហិតំ ចិត្តំ អរញ្ញមិវ ចោរេហិ តេន បរិយុដ្ឋិតន្តិ វុត្តំ, តស្ស បរិយុដ្ឋានដ្ឋានភាវតោបិ បរិយុដ្ឋិតរាគន្តិ អត្ថោ. ព្យញ្ជនំ បន អនាទិយិត្វា អត្ថមត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បជ្ជមានេន រាគេន ឧដ្ឋហិត្វា គហិត’’ន្តិ អាហ. ឧជុកមេវាតិ បគេវ កាយវង្កាទីនំ អបនីតត្តា ចិត្តស្ស ច អនុជុភាវករានំ មានាទីនំ អភាវតោ, រាគាទិបរិយុដ្ឋានាភាវេន វា ឱណតិឧណ្ណតិវិរហតោ ឧជុភាវមេវ គតំ. អថ វា ឧជុកមេវាតិ កម្មដ្ឋានស្ស ថិនំ មិទ្ធំ ឱតិណ្ណតាយ លីនុទ្ធច្ចវិគមតោ មជ្ឈិមសមថនិមិត្តប្បដិបត្តិយា ឧជុភាវមេវ គតំ. អដ្ឋកថំ និស្សាយាតិ ភវជាតិអាទីនំ បទានំ អត្ថំ និស្សាយ. អត្ថវេទន្តិ វា ហេតុផលំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ តុដ្ឋិមាហ. ធម្មវេទន្តិ ហេតុំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ តុដ្ឋិំ. ‘‘អារកត្តា អរហ’’ន្តិ អនុស្សរន្តស្ស ហិ យទិទំ ភគវតោ កិលេសេហិ អារកត្តំ, សោ ហេតុ. ញាបកោ ចេត្ថ ហេតុ អធិប្បេតោ, ន ការកោ សម្បាបកោ. តតោនេន ញាយមានោ អរហត្តត្ថោ ផលំ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ ហេតុសោ ផលវិបាកោ វេទិតព្ពោ. ធម្មានុស្សតិអាទីសុបិ ហិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណតាទយោ សុប្បដិបត្តិអាទយោ ច តត្ថ តត្ថ ហេតុភាវេន និទ្ទិដ្ឋាយេវ. ធម្មូបសំហិតន្តិ យថាវុត្តហេតុផលសង្ខាតគុណូបសំហិតំ.

មហានាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហុនេយ្យវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.