៤. សុមនវគ្គោ

១. សុមនសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សតក្កកូតិ សតសិខរោ, អនេកកូដោតិ អត្ថោ. ឥទំ តស្ស មហាមេឃភាវទស្សនំ. សោ ហិ មហាវស្សំ វស្សតិ. តេនេវាហ – ‘‘ឥតោ ចិតោ ច ឧដ្ឋិតេន វលាហកកូដសតេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ. ទស្សនសម្បន្នោតិ ឯត្ថ ទស្សនំ នាម សោតាបត្តិមគ្គោ. សោ ហិ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យទិបិ តំ គោត្រភុ បឋមតរំ បស្សតិ, ទិស្វា បន កត្តព្ពកិច្ចស្ស កិលេសប្បហានស្ស អករណតោ ន តំ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាវជ្ជនដ្ឋានិយញ្ហិ តំ ញាណំ. មគ្គស្ស និព្ពានារម្មណតាសាមញ្ញេន ចេតំ វុត្តំ, ន និព្ពានប្បដិវិជ្ឈនេន, តស្មា ធម្មចក្ខុំ បុនប្បុនំ និព្ពត្តនេន ភាវនំ អប្បត្តំ ទស្សនំ, ធម្មចក្ខុញ្ច បរិញ្ញាទិកិច្ចករណេន ចតុសច្ចធម្មទស្សនំ តទភិសមយោតិ នត្ថេត្ថ គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សុមនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ចុន្ទីសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ ‘‘អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.១៧៩) អរិយកន្តានីតិ បញ្ចសីលានិ អាគតានិ. អរិយកន្តានិ ហិ បញ្ចសីលានិ អរិយានំ កន្តានិ បិយានិ, ភវន្តរគតាបិ អរិយា តានិ ន វិជហន្តិ. ឥធ បន ‘‘យាវតា, ចុន្ទ, សីលានិ អរិយកន្តានិ សីលានិ, តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ…បេ… អគ្គេ តេ បរិបូរការិនោ’’តិ វុត្តត្តា មគ្គផលានិ សីលានិ អធិប្បេតានីតិ អាហ ‘‘អរិយកន្តានិ សីលានីតិ មគ្គផលសម្បយុត្តានិ សីលានី’’តិ.

ចុន្ទីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧគ្គហសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ សព្ពបឋមំ ឧដ្ឋានសីលាតិ រត្តិយា វិភាយនវេលាយ សាមិកេ បរិជនេ សេយ្យាយ អវុដ្ឋិតេ សព្ពបឋមំ ឧដ្ឋានសីលា. សាមិកំ ទិស្វា និសិន្នាសនតោ អគ្គិទឌ្ឍា វិយ បឋមមេវ វុដ្ឋហន្តីតិ វា បុព្ពុដ្ឋាយិនិយោ. កិំការន្តិ កិំករណីយំ, កិំករណភាវេន បុច្ឆិត្វា កាតព្ពវេយ្យាវច្ចន្តិ អត្ថោ. តំ បដិស្សុណន្តា វិចរន្តីតិ កិំការប្បដិស្សាវិនិយោ. មនាបំយេវ កិរិយំ ករោន្តិ សីលេនាតិ មនាបចារិនិយោ. បិយមេវ វទន្តិ សីលេនាតិ បិយវាទិនិយោ.

តត្រុបាយាយាតិ តត្រ កម្មេ សាធេតព្ពឧបាយភូតាយ វីមំសាយ. តេនាហ ‘‘តស្មិំ ឧណ្ណាកប្បាសសំវិធានេ’’តិអាទិ. អលំ កាតុន្តិ កាតុំ សមត្ថា. អលំ សំវិធាតុន្តិ វិចារេតុំ សមត្ថា. តេនាហ ‘‘អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុន្តិ អត្តនា កាតុម្បិ បរេហិ ការាបេតុម្បី’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឧគ្គហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៤-៣៥. ចតុត្ថេ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ អសម្បរាយិកតាយ សាមំ ទដ្ឋព្ពំ. សយំ អនុភវិតព្ពំ អត្តបច្ចក្ខំ ទិដ្ឋធម្មិកន្តិ អត្ថោ. ន សទ្ធាមត្តកេនេវ តិដ្ឋតីតិ ‘‘ទានំ នាម សាធុ សុន្ទរំ, ពុទ្ធាទីហិ បណ្ឌិតេហិ បសត្ថ’’ន្តិ ឯវំ សទ្ធាមត្តកេនេវ ន តិដ្ឋតិ. យំ ទានំ ទេតីតិ យំ ទេយ្យធម្មំ បរស្ស ទេតិ. តស្ស បតិ ហុត្វាតិ តព្ពិសយំ លោភំ សុដ្ឋុ អភិភវន្តោ តស្ស អធិបតិ ហុត្វា ទេតិ. តេន អនធិភវនីយត្តា ន ទាសោ ន សហាយោតិ. តត្ថ តទុភយំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទាសោ ហុត្វា ទេតិ តណ្ហាទាសព្យស្ស ឧបគតត្តា. សហាយោ ហុត្វា ទេតិ តស្ស បិយភាវាវិស្សជ្ជនតោ. សាមី ហុត្វា ទេតិ តត្ថ តណ្ហាទាសព្យតោ អត្តានំ មោចេត្វា អភិភុយ្យ បវត្តនតោ. អថ វា យោ ទានសីលតាយ ទាយកោ បុគ្គលោ, សោ ទានេ បវត្តិភេទេន ទានទាសោ, ទានសហាយោ, ទានបតីតិ តិប្បការោ ហោតិ. តទស្ស តិប្បការតំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទាតព្ពដ្ឋេន ទានំ, អន្នបានាទិ.

តត្ថ យំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, តណ្ហាធិបន្នតាយ តស្ស វសេន វត្តនតោ ទាសោ វិយ ហោតិ. យំ បរេសំ ទីយតិ, តត្ថាបិ អន្នបានសាមញ្ញេន ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទានសង្ខាតស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទាសោ ហុត្វា’’តិ. សហាយោ ហុត្វា ទេតិ អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពស្ស បរេសំ ទាតព្ពស្ស ច សមសមំ ឋបនតោ. បតិ ហុត្វា ទេតិ សយំ ទេយ្យធម្មស្ស វសេ អវត្តិត្វា តស្ស អត្តនោ វសេ វត្តាបនតោ. អបរោ នយោ – យោ អត្តនា បណីតំ បរិភុញ្ជិត្វា បរេសំ និហីនំ ទេតិ, សោ ទានទាសោ នាម តន្និមិត្តនិហីនភាវាបត្តិតោ. យោ យាទិសំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, តាទិសមេវ បរេសំ ទេតិ, សោ ទានសហាយោ នាម តន្និមិត្តហីនាធិកភាវវិវជ្ជនេន សទិសភាវាបត្តិតោ. យោ អត្តនា និហីនំ បរិភុញ្ជិត្វា បរេសំ បណីតំ ទេតិ, សោ ទានបតិ នាម តន្និមិត្តសេដ្ឋភាវាបត្តិតោ.

និត្តេជភូតោ តេជហានិប្បត្តិយា. សហ ព្យតិ គច្ឆតីតិ សហព្យោ, សហបវត្តនកោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា, សហបវត្តីតិ អាហ ‘‘សហភាវំ ឯកីភាវំ គតា’’តិ. អសិតស្សាតិ វា អពន្ធស្ស, តណ្ហាពន្ធនេន អពន្ធស្សាតិ អត្ថោ. បញ្ចមំ ឧត្តានមេវ.

សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៧. កាលទានសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៦-៣៧. ឆដ្ឋេ អារាមតោតិ ផលារាមតោ. បឋមុប្បន្នានីតិ សព្ពបឋមំ សុជាតានិ. ភាសិតញ្ញូតិ ភិក្ខូ ឃរទ្វារេ ឋិតា កិញ្ចាបិ តុណ្ហី ហោន្តិ, អត្ថតោ បន ‘‘ភិក្ខំ ទេថា’’តិ វទន្តិ នាម អរិយាយ យាចនាយ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឧទ្ធិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយានំ យាចនា’’តិ. តត្រ យេ ‘‘មយំ បចាម, ឥមេ ន បចន្តិ, បចមានេ បត្វា អលភន្តា កុហិំ លភិស្សន្តី’’តិ ទេយ្យធម្មំ សំវិភជន្តិ, តេ ភាសិតញ្ញូ នាម ញត្វា កត្តព្ពស្ស ករណតោ. យុត្តប្បត្តកាលេតិ ទាតុំ យុត្តប្បត្តកាលេ. អប្បដិវានចិត្តោតិ អនិវត្តនចិត្តោ. សត្តមំ ឧត្តានមេវ.

កាលទានសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ អនុកម្បន្តីតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ជា’’តិ ឯវំ ហិតផរណេន អនុគ្គណ្ហន្តិ. អបិច ឧបដ្ឋាកានំ គេហំ អញ្ញេ សីលវន្តេ សព្រហ្មចារិនោ គហេត្វា បវិសន្តាបិ អនុគ្គណ្ហន្តិ នាម. នីចវុត្តិន្តិ បណិបាតសីលំ. កោធមានថទ្ធតាយ រហិតន្តិ កោធមានវសេន ឧប្បន្នោ យោ ថទ្ធភាវោ ចិត្តស្ស ឧទ្ធុមាតលក្ខណោ, តេន វិរហិតន្តិ អត្ថោ. សោរច្ចេនាតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សោរច្ចំ? យោ កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, ឥទំ វុច្ចតិ សោរច្ចំ. សព្ពោបិ សីលសំវរោ សោរច្ច’’ន្តិ ឯវមាគតេន សីលសំវរសង្ខាតេន សោរតភាវេន. សខិលន្តិ ‘‘តត្ថ កតមំ សាខល្យំ? យា សា វាចា ថទ្ធកា កក្កសា ផរុសា កដុកា អភិសជ្ជនី កោធសាមន្តា អសមាធិសំវត្តនិកា, តថារូបិំ វាចំ បហាយ យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. យា តត្ថ សណ្ហវាចតា សខិលវាចតា អផរុសវាចតា, ឥទំ វុច្ចតិ សាខល្យ’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣៥០) ឯវំ វុត្តេន សម្មោទកមុទុភាវេន សមន្នាគតំ. តេនាហ ‘‘សខិលន្តិ សម្មោទក’’ន្តិ.

សទ្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. បុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៩-៤០. នវមេ ភតោតិ បោសិតោ. តំ បន ភរណំ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ សុខបច្ចយូបហរណេន ទុក្ខបច្ចយាបហរណេន ច បវត្តិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អម្ហេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ហត្ថបាទវឌ្ឍនាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន មុខេន សិង្ឃានិកាបនយននហាបនមណ្ឌនាទិញ្ច សង្គណ្ហាតិ. មាតាបិតូនំ សន្តកំ ខេត្តាទិំ អវិនាសេត្វា រក្ខិតំ តេសំ បរម្បរាយ ឋិតិយា ការណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អម្ហាកំ សន្តកំ…បេ… កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតី’’តិ. សលាកភត្តាទីនិ អនុបច្ឆិន្ទិត្វាតិ សលាកភត្តាទីនិ អវិច្ឆិន្ទិត្វា. យស្មា ទាយជ្ជប្បដិលាភស្ស យោគ្យភាវេន វត្តមានោយេវ ទាយស្ស បដិបជ្ជិស្សតិ, ន ឥតរោតិ អាហ ‘‘កុលវំសានុរូបាយ បដិបត្តិយា’’តិអាទិ. អត្តនា ទាយជ្ជារហំ ករោន្តោតិ អត្តានំ ទាយជ្ជារហំ ករោន្តោ. មាតាបិតរោ ហិ អត្តនោ ឱវាទេ អវត្តមានេ មិច្ឆាបដិបន្នេ ទារកេ វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា អបុត្តេ ករោន្តិ, តេ ទាយជ្ជារហា ន ហោន្តិ. ឱវាទេ វត្តមានេ បន កុលសន្តកស្ស សាមិកេ ករោន្តិ. តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ មតទិវសតោ តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ទសមំ ឧត្តានមេវ.

បុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុមនវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.