៣. បញ្ចង្គិកវគ្គោ

១-២. បឋមអគារវសុត្តាទិវណ្ណនា

២១-២២. តតិយស្ស បឋមេ អាភិសមាចារិកន្តិ អភិសមាចារេ ឧត្តមសមាចារេ ភវំ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘វត្តវសេន បញ្ញត្តសីល’’ន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ទុតិយេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

បឋមអគារវសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. ឧបក្កិលេសសុត្តាទិវណ្ណនា

២៣-២៤. តតិយេ ន ច បភាវន្តន្តិ ន ច បភាសម្បន្នំ. បភិជ្ជនសភាវន្តិ តាបេត្វា តាឡកជ្ជនបភង្គុរំ. អវសេសំ លោហន្តិ វុត្តាវសេសំ សជាតិលោហំ, វិជាតិលោហំ, បិសាចលោហំ, កិត្តិមលោហន្តិ ឯវំបភេទំ សព្ពម្បិ លោហំ. ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនាតិ ឯត្ថ ននុ លោកិយកុសលចិត្តស្សបិ សុវិសុទ្ធស្សបិ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនេវ ឧបក្កិលេសតាតិ? សច្ចមេតំ, យស្មិំ បន សន្តានេ នីវរណានិ លទ្ធប្បតិដ្ឋានិ, តត្ថ មហគ្គតកុសលស្សបិ អសម្ភវោ, បគេវ លោកុត្តរកុសលស្ស. បរិត្តកុសលំ បន យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជមានំ នីវរណេហិ ឧបហតេ សន្តានេ ឧប្បត្តិយា អបរិសុទ្ធំ ហោន្តំ ឧបក្កិលិដ្ឋំ នាម ហោតិ អបរិសុទ្ធទីបកបល្លិកវដ្ដិតេលាទិសន្និស្សយោ បទីបោ វិយ. អបិច និប្បរិយាយតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនេវ តេសំ ឧបក្កិលេសតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យទគ្គេន ហី’’តិអាទិមាហ. អារម្មណេ វិក្ខិត្តប្បវត្តិវសេន ចុណ្ណវិចុណ្ណតា វេទិតព្ពា. ចតុត្ថេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ឧបក្កិលេសសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនុគ្គហិតសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ សម្មាទិដ្ឋីតិ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋីតិអាទិនា អង្គុត្តរភាណកានំ មតេន អយំ អត្ថវណ្ណនា អារទ្ធា, មជ្ឈិមភាណកា បនេត្ថ អញ្ញថា អត្ថំ វទន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៥២) –

‘‘អនុគ្គហិតា’’តិ លទ្ធូបការា. សម្មាទិដ្ឋីតិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. ផលក្ខណេ និព្ពត្តា ចេតោវិមុត្តិ ផលំ អស្សាតិ ចេតោវិមុត្តិផលា. តទេវ ចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ផលំ អានិសំសោ អស្សាតិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ចតុត្ថផលបញ្ញា បញ្ញាវិមុត្តិ នាម, អវសេសា ធម្មា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. ‘‘សីលានុគ្គហិតា’’តិអាទីសុ សីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សុតន្តិ សប្បាយធម្មស្សវនំ. សាកច្ឆាតិ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនកថា. សមថោតិ វិបស្សនាបាទិកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. វិបស្សនាតិ សត្តវិធា អនុបស្សនា. ចតុបារិសុទ្ធិសីលញ្ហិ បូរេន្តស្ស, សប្បាយធម្មស្សវនំ សុណន្តស្ស, កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនំ ឆិន្ទន្តស្ស វិបស្សនាបាទិកាសុ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ កម្មំ ករោន្តស្ស, សត្តវិធំ អនុបស្សនំ ភាវេន្តស្ស អរហត្តមគ្គោ ឧប្បជ្ជិត្វា ផលំ ទេតិ.

‘‘យថា ហិ មធុរំ អម្ពបក្កំ បរិភុញ្ជិតុកាមោ អម្ពបោតកស្ស សមន្តា ឧទកកោដ្ឋកំ ថិរំ កត្វា ពន្ធតិ, ឃដំ គហេត្វា កាលេន កាលំ ឧទកំ អាសិញ្ចតិ, ឧទកស្ស អនិក្ខមនត្ថំ មរិយាទំ ថិរំ ករោតិ. យា ហោតិ សមីបេ វល្លិ វា សុក្ខទណ្ឌកោ វា កិបិល្លិកបុដោ វា មក្កដកជាលំ វា, តំ អបនេតិ, ខណិត្តិំ គហេត្វា កាលេន កាលំ មូលានិ បរិខណតិ, ឯវមស្ស អប្បមត្តស្ស ឥមានិ បញ្ច ការណានិ ករោតោ សោ អម្ពោ វឌ្ឍិត្វា ផលំ ទេតិ, ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. រុក្ខស្ស សមន្តតោ កោដ្ឋកពន្ធនំ វិយ ហិ សីលំ ទដ្ឋព្ពំ, កាលេន កាលំ ឧទកសិញ្ចនំ វិយ ធម្មស្សវនំ, មរិយាទាយ ថិរភាវករណំ វិយ សមថោ, សមីបេ វល្លិអាទីនំ ហរណំ វិយ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនំ, កាលេន កាលំ ខណិត្តិំ គហេត្វា មូលខណនំ វិយ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ ភាវនា, តេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អនុគ្គហិតស្ស អម្ពរុក្ខស្ស មធុរផលទានកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឥមេហិ បញ្ចហិ ធម្មេហិ អនុគ្គហិតាយ សម្មាទិដ្ឋិយា អរហត្តផលទានំ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច លទ្ធូបការាតិ យថារហំ និស្សយាទិវសេន លទ្ធបច្ចយា. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយា អនុគ្គហិតភាវេន គហិតត្តា មគ្គសម្មាទិដ្ឋីសុ ច អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. អនន្តរស្ស ហិ វិធិ បដិសេធោ វា, អគ្គផលសមាធិម្ហិ តប្បរិក្ខារធម្មេសុយេវ ច កេវលោ ចេតោបរិយាយោ និរុឡ្ហោតិ សម្មាទិដ្ឋីតិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. ផលក្ខណេតិ អនន្តរំ កាលន្តរេ ចាតិ ទុវិធេបិ ផលក្ខណេ. បដិប្បស្សទ្ធិវសេន សព្ពសំកិលេសេហិ ចេតោវិមុច្ចតិ ឯតាយាតិ ចេតោវិមុត្តិ, អគ្គផលបញ្ញំ ឋបេត្វា អវសេសា ផលធម្មា. តេនាហ ‘‘ចេតោវិមុត្តិ ផលំ អស្សាតិ, ចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ផលំ អានិសំសោ’’តិ. សព្ពកិលេសេហិ ចេតសោ វិមុច្ចនសង្ខាតំ បដិប្បស្សម្ភនសញ្ញិតំ បហានំ ផលំ អានិសំសោ ចាតិ យោជនា. ឥធ ចេតោវិមុត្តិសទ្ទេន បហានមត្តំ គហិតំ, បុព្ពេ បហាយកធម្មា. អញ្ញថា ផលធម្មា ឯវ អានិសំសោតិ គយ្ហមានេ បុនវចនំ និរត្ថកំ សិយា. បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសាតិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា សីលសភាវត្តា វិសេសតោ សមាធិស្ស ឧបការា, តថា សម្មាសង្កប្បោ ឈានសភាវត្តា. តថា ហិ សោ ‘‘អប្បនា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. សម្មាសតិសម្មាវាយាមា បន សមាធិបក្ខិយា ឯវាតិ អាហ ‘‘អវសេសា ធម្មា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា’’តិ.

ចតុបារិសុទ្ធិសីលន្តិ អរិយមគ្គាធិគមស្ស បទដ្ឋានភូតំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សុតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិអារោចនវសេន សហ កថនំ សំកថា, សំកថាវ សាកច្ឆា. ឥធ បន កម្មដ្ឋានប្បដិពទ្ធាតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានេ…បេ… កថា’’តិ. តស្ស កម្មដ្ឋានស្ស ឯកវារំ វិធិយា អប្បដិបជ្ជនំ ខលនំ, អនេកវារំ បក្ខលនំ, តទុភយស្ស វិច្ឆេទនី អបនយនី កថា ខលនបក្ខលនច្ឆេទនកថា. បូរេន្តស្សាតិ វិវដ្ដសន្និស្សិតំ កត្វា បាលេន្តស្ស ព្រូហេន្តស្ស ច. សុណន្តស្សាតិ ‘‘យថាឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ ឯវំ សុណន្តស្ស. តេនេវ ហិ ‘‘សប្បាយធម្មស្សវន’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មំ ករោន្តស្សាតិ ភាវនានុយោគកម្មំ ករោន្តស្ស. បញ្ចសុបិ ឋានេសុ អន្ត-សទ្ទោ ហេតុអត្ថជោតនោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា វុច្ចមានា អម្ពូបមា យុជ្ជេយ្យ.

ឧទកកោដ្ឋកន្តិ ជលាវាដំ. ថិរំ កត្វា ពន្ធតីតិ អសិថិលំ ទឡ្ហំ នាតិមហន្តំ នាតិខុទ្ទកំ កត្វា យោជេតិ. ថិរំ ករោតីតិ ឧទកសិញ្ចនកាលេ តតោ តតោ បវត្តិត្វា ឧទកស្ស អនិក្ខមនត្ថំ ជលាវាដបាឡិំ ថិរតរំ ករោតិ. សុក្ខទណ្ឌកោតិ តស្សេវ អម្ពគច្ឆស្ស សុក្ខកោ សាខាសីសកោ. កិបិល្លិកបុដោតិ តម្ពកិបិល្លិកបុដោ. ខណិត្តិន្តិ កុទាលំ. កោដ្ឋកពន្ធនំ វិយ សីលំ សម្មាទិដ្ឋិយា វឌ្ឍនូបាយស្ស មូលភាវតោ. ឧទកសិញ្ចនំ វិយ ធម្មស្សវនំ ភាវនាយ បរិព្រូហនតោ. មរិយាទាយ ថិរភាវករណំ វិយ សមថោ យថាវុត្តាយ ភាវនាធិដ្ឋានាយ សីលមរិយាទាយ ទឡ្ហីភាវាបាទនតោ. សមាហិតស្ស ហិ សីលំ ថិរតរំ ហោតិ. សមីបេ វល្លិអាទីនំ ហរណំ វិយ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនំ ឥច្ឆិតព្ពភាវនាយ វិពន្ធនាបនយនតោ. មូលខណនំ វិយ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ ភាវនា តស្សា វិពន្ធស្ស មូលភូតានំ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ បលិខណនតោ. ឯត្ថ ច យស្មា សុបរិសុទ្ធសីលស្ស កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តស្ស សប្បាយធម្មស្សវនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តតោ យថាសុតេ អត្ថេ សាកច្ឆាសមាបជ្ជនំ, តតោ កម្មដ្ឋានវិសោធនេន សមថនិព្ពត្តិ, តតោ សមាហិតស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាបារិបូរិ, បរិបុណ្ណា វិបស្សនា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិំ ព្រូហេតីតិ ឯវមេតេសំ អង្គានំ បរម្បរាយ សម្មុខា អនុគ្គណ្ហនតោ អយមានុបុព្ពី កថិតាតិ វេទិតព្ពំ.

អនុគ្គហិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. វិមុត្តាយតនសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ វិមុត្តិយា វដ្ដទុក្ខតោ វិមុច្ចនស្ស អាយតនានិ ការណានិ វិមុត្តាយតនានីតិ អាហ – ‘‘វិមុច្ចនការណានី’’តិ. បាឡិអត្ថំ ជានន្តស្សាតិ ‘‘ឥធ សីលំ អាគតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា’’តិអាទិនា តំតំបាឡិអត្ថំ យាថាវតោ ជានន្តស្ស. បាឡិំ ជានន្តស្សាតិ តទត្ថពោធិនិំ បាឡិំ យាថាវតោ ឧបធារេន្តស្ស. តរុណបីតីតិ សញ្ជាតមត្តា មុទុកា បីតិ ជាយតិ. កថំ ជាយតិ? យថាទេសិតំ ធម្មំ ឧបធារេន្តស្ស តទនុច្ឆវិកមេវ អត្តនោ កាយវាចាមនោសមាចារំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស សោមនស្សំ បត្តស្ស បមោទលក្ខណំ បាមោជ្ជំ ជាយតិ. តុដ្ឋាការភូតា ពលវបីតីតិ បុរិមុប្បន្នាយ បីតិយា វសេន លទ្ធាសេវនត្តា អតិវិយ តុដ្ឋាការភូតា កាយចិត្តទរថស្ស បស្សម្ភនសមត្ថតាយ បស្សទ្ធិយា បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថា ពលប្បត្តា បីតិ ជាយតិ. យស្មា នាមកាយេ បស្សទ្ធេ រូបកាយោបិ បស្សទ្ធោ ឯវ ហោតិ, តស្មា ‘‘នាមកាយោ បស្សម្ភតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ.

សុខំ បដិលភតីតិ វក្ខមានស្ស ចិត្តសមាធានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ ចេតសិកំ និរាមិសសុខំ បដិលភតិ វិន្ទតិ. សមាធិយតីតិ ឯត្ថ បន ន យោ កោចិ សមាធិ អធិប្បេតោ, អថ ខោ អនុត្តរសមាធីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អរហត្ត…បេ… សមាធិយតី’’តិ អាហ. ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ តស្សំ ទេសនាយំ តាទិសស្ស បុគ្គលស្ស យថាវុត្តសមាធិបដិលាភស្ស ការណភាវវិភាវនំ, យំ តថា វិមុត្តាយតនភាវោ. ឱសក្កិតុន្តិ ទស្សិតុំ. សមាធិយេវ សមាធិនិមិត្តន្តិ កម្មដ្ឋានបាឡិយា អារុឡ្ហោ សមាធិ ឯវ បរតោ ឧប្បជ្ជនកភាវនាសមាធិស្ស ការណភាវតោ សមាធិនិមិត្តំ. តេនាហ ‘‘អាចរិយស្ស សន្តិកេ’’តិអាទិ.

វិមុត្តាយតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ សព្ពសោ កិលេសទុក្ខទរថបរិឡាហានំ វិគតត្តា សាតិសយមេត្ថ សុខន្តិ វុត្តំ ‘‘អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ’’តិ. បុរិមស្ស បុរិមស្ស វសេន បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ លទ្ធាសេវនតាយ សន្តបណីតតរភាវប្បត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុរិមោ…បេ… សុខវិបាកោ’’តិ. កិលេសប្បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ កិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនេន លទ្ធត្តា. ‘‘កិលេសប្បដិប្បស្សទ្ធិភាវន្តិ កិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនភាវំ. លទ្ធត្តា បត្តត្តា តព្ភាវំ ឧបគតត្តា. លោកិយសមាធិស្ស បច្ចនីកានិ នីវរណបឋមជ្ឈាននិកន្តិអាទីនិ និគ្គហេតព្ពានិ, អញ្ញេ កិលេសា វារេតព្ពា. ឥមស្ស បន អរហត្តសមាធិស្ស បដិប្បស្សទ្ធសព្ពកិលេសត្តា ន និគ្គហេតព្ពំ វារេតព្ពញ្ច អត្ថីតិ មគ្គានន្តរំ សមាបត្តិក្ខណេ ច អប្បយោគេន អធិគតត្តា អប្បិតត្តា ច អបរិហានិវសេន វា អប្បិតត្តា ន សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ. សតិវេបុល្លប្បត្តត្តាតិ ឯតេន អប្បវត្តមានាយបិ សតិយា សតិពហុលតាយ សតោ ឯវ នាមាតិ ទស្សេតិ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេនាតិ ឯតេន បរិច្ឆិន្នស្សតិយា សតោតិ ទស្សេតិ. សេសេសូតិ ញាណេសុ.

សមាធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-៩. បញ្ចង្គិកសុត្តាទិវណ្ណនា

២៨-២៩. អដ្ឋមេ ករោ វុច្ចតិ បុប្ផសម្ភវំ ‘‘គព្ភាសយេ កិរីយតី’’តិ កត្វា. ករតោ ជាតោ កាយោ ករជកាយោ, តទុបនិស្សយោ ចតុសន្តតិរូបសមុទាយោ. កាមំ នាមកាយោបិ វិវេកជេន បីតិសុខេន តថាលទ្ធូបការោ, ‘‘អភិសន្ទេតី’’តិអាទិវចនតោ បន រូបកាយោ ឥធ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឥមំ ករជកាយ’’ន្តិ. អភិសន្ទេតីតិ អភិសន្ទនំ ករោតិ. តំ បន អភិសន្ទនំ ឈានមយេន បីតិសុខេន ករជកាយស្ស តិន្តភាវាបាទនំ សព្ពត្ថកមេវ លូខភាវាបនយនន្តិ អាហ ‘‘តេមេតី’’តិអាទិ. តយិទំ អភិសន្ទនំ អត្ថតោ យថាវុត្តបីតិសុខសមុដ្ឋានេហិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស បរិប្ផរណំ ទដ្ឋព្ពំ. បរិសន្ទេតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពំ ឯតស្ស អត្ថីតិ សព្ពាវា, តស្ស សព្ពាវតោ. អវយវាវយវិសម្ពន្ធេ អវយវិនិ សាមិវចនន្តិ អវយវវិសយោ សព្ព-សទ្ទោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សព្ពកោដ្ឋាសវតោ’’តិ. អផុដំ នាម ន ហោតិ យត្ថ យត្ថ កម្មជរូបំ, តត្ថ តត្ថ ចិត្តជរូបស្ស អភិព្យាបនតោ. តេនាហ ‘‘ឧបាទិន្នកសន្តតី’’តិអាទិ.

ឆេកោតិ កុសលោ. តំ បនស្ស កោសល្លំ នហានីយចុណ្ណានំ ករណេ បិណ្ឌិករណេ ច សមត្ថតាវសេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បដិពលោ’’តិអាទិ. កំស-សទ្ទោ ‘‘មហតិយា កំសបាតិយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៦១) សុវណ្ណេ អាគតោ.‘‘កំសោ ឧបហតោ យថា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៣៤) កិត្តិមលោហេ. កត្ថចិ បណ្ណត្តិមត្តេ ‘‘ឧបកំសោ នាម រាជាសិ, មហាកំសស្ស អត្រជោ’’តិអាទិ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១០.១៦៤ ឃដបណ្ឌិតជាតកវណ្ណនា). ឥធ បន យត្ថ កត្ថចិ លោហេតិ អាហ ‘‘យេន កេនចិ លោហេន កតភាជនេ’’តិ. ស្នេហានុគតាតិ ឧទកសិនេហេន អនុប្បវិសនវសេន គតា ឧបគតា. ស្នេហបរេតាតិ ឧទកសិនេហេន បរិតោ គតា សមន្តតោ ផុដា. តតោ ឯវ សន្តរពាហិរា ផុដា ស្នេហេន. ឯតេន សព្ពសោ ឧទកេន តេមិតភាវមាហ. ន ច បគ្ឃរិណីតិ ឯតេន តិន្តស្សបិ តស្ស ឃនថទ្ធភាវំ វទតិ. តេនាហ ‘‘ន ពិន្ទុពិន្ទូ’’តិអាទិ.

តាហិ តាហិ ឧទកសិរាហិ ឧព្ភិជ្ជតីតិ ឧព្ភិទំ, ឧព្ភិទំ ឧទកំ ឯតស្សាតិ ឧព្ភិទោទកោ. ឧព្ភិន្នឧទកោតិ នទីតីរេ ខតកូបកោ វិយ ឧព្ភិជ្ជនកឧទកោ. ឧគ្គច្ឆនឧទកោតិ ធារាវសេន ឧដ្ឋហនឧទកោ. កស្មា បនេត្ថ ឧព្ភិទោទកោវ រហទោ គហិតោ, ន ឥតរោតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា ឧគ្គច្ឆនឧទកញ្ហី’’តិអាទិ. ធារានិបាតពុព្ពុឡកេហីតិ ធារានិបាតេហិ ច ឧទកពុព្ពុឡេហិ ច. ‘‘ផេណបដលេហិ ចា’’តិ វត្តព្ពំ, សន្និសិន្នមេវ អបរិក្ខោភតាយ និច្ចលមេវ, សុប្បសន្នមេវាតិ អធិប្បាយោ. សេសន្តិ ‘‘អភិសន្ទេតី’’តិអាទិកំ.

ឧប្បលានីតិ ឧប្បលគច្ឆានិ. សេតរត្តនីលេសូតិ ឧប្បលេសុ, សេតុប្បលរត្តុប្បលនីលុប្បលេសូតិ អត្ថោ. យំ កិញ្ចិ ឧប្បលំ ឧប្បលមេវ សាមញ្ញគ្គហណតោ. សតបត្តន្តិ ឯត្ថ សត-សទ្ទោ ពហុបរិយាយោ ‘‘សតគ្ឃី’’តិអាទីសុ វិយ. តេន អនេកសតបត្តស្សបិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. លោកេ បន រត្តំ បទុមំ, សេតំ បុណ្ឌរីកន្តិ វុច្ចតិ. យាវ អគ្គា យាវ ច មូលា ឧទកេន អភិសន្ទនាទិសម្ភវទស្សនត្ថំ ឧទកានុគ្គតគ្គហណំ. ឥធ ឧប្បលាទីនិ វិយ ករជកាយោ, ឧទកំ វិយ តតិយជ្ឈានសុខំ.

យស្មា បរិសុទ្ធេន ចេតសាតិ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តមាហ, តញ្ច រាគាទិឧបក្កិលេសមលាបគមតោ និរុបក្កិលេសំ និម្មលំ, តស្មា អាហ ‘‘និរុបក្កិលេសដ្ឋេន បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. យស្មា បន បារិសុទ្ធិយា ឯវ បច្ចយវិសេសេន បវត្តិវិសេសោ បរិយោទាតតា សុធន្តសុវណ្ណស្ស និឃំសនេន បភស្សរតា វិយ, តស្មា អាហ ‘‘បភស្សរដ្ឋេន បរិយោទាតំ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ឥទន្តិ ឱទាតវចនំ. ឧតុផរណត្ថន្តិ ឧតុនោ ផរណទស្សនត្ថំ. ឧតុផរណំ ន ហោតិ សេសន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តង្ខណ …បេ… ពលវំ ហោតី’’តិ. វត្ថំ វិយ ករជកាយោតិ យោគិនោ ករជកាយោ វត្ថំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ ឧតុផរណសទិសេន ចតុត្ថជ្ឈានសុខេន ផរិតព្ពត្តា. បុរិសស្ស សរីរំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានំ ទដ្ឋព្ពំ ឧតុផរណដ្ឋានិយស្ស សុខស្ស និស្សយភាវតោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ច ‘‘បរិសុទ្ធេន ចេតសា’’តិ ចេតោគហណេន ឈានសុខំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឧតុផរណំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានសុខ’’ន្តិ. ននុ ច ចតុត្ថជ្ឈានេ សុខមេវ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, សាតលក្ខណសន្តសភាវត្តា បនេត្ថ ឧបេក្ខា ‘‘សុខ’’ន្តិ អធិប្បេតា. តេន វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២៣២) ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ.

តស្ស តស្ស សមាធិស្ស សរូបទស្សនស្ស បច្ចយត្តា បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ. សមភរិតោតិ សមបុណ្ណោ.

មណ្ឌភូមីតិ បបាវណ្ណភូមិ. យត្ថ សលិលសិញ្ចនេន វិនាវ សស្សានិ ឋិតានិ សម្បជ្ជន្តិ. យុគេ យោជេតព្ពានិ យោគ្គានិ, តេសំ អាចរិយោ យោគ្គាចរិយោ. តេសំ សិក្ខាបនតោ ហត្ថិអាទយោបិ ‘‘យោគ្គា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អាហ បាឡិយំ ‘‘អស្សទម្មសារថី’’តិ. យេន យេនាតិ ចតូសុ មគ្គេសុ យេន យេន មគ្គេន. យំ យំ គតិន្តិ ជវសមជវាទិភេទាសុ គតីសុ យំ យំ គតិំ. នវមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

បញ្ចង្គិកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នាគិតសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាតិ ឧទ្ធំ ឧគ្គតត្តា ឧច្ចោ បត្ថដោ មហន្តោ វិនិព្ភិជ្ជិត្វា គហេតុំ អសក្កុណេយ្យោ សទ្ទោ ឯតេសន្តិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា. វចីឃោសោបិ ហិ ពហូហិ ឯកជ្ឈំ បវត្តិតោ អត្ថតោ សទ្ទតោ ច ទុរវពោធោ កេវលំ មហានិគ្ឃោសោ ឯវ ហុត្វា សោតបថមាគច្ឆតិ. មច្ឆវិលោបេតិ មច្ឆានំ វិលុម្បិត្វា វិយ គហណេ, មច្ឆានំ វា វិលុម្បនេ. កេវដ្ដានញ្ហិ មច្ឆបច្ឆិឋបិតដ្ឋានេ មហាជនោ សន្និបតិត្វា ‘‘ឥធ អញ្ញំ ឯកំ មច្ឆំ ទេហិ, ឯកំ មច្ឆផាលំ ទេហី’’តិ, ‘‘ឯតស្ស តេ មហា ទិន្នោ, មយ្ហំ ខុទ្ទកោ’’តិ ឯវំ ឧច្ចាសទ្ទំ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. មច្ឆគ្គហណត្ថំ ជាលេ បក្ខិត្តេបិ តស្មិំ ឋានេ កេវដ្ដា ចេវ អញ្ញេ ច ‘‘បវិដ្ឋោ គហិតោ’’តិ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អសុចិសុខន្តិ កាយាសុចិសន្និស្សិតត្តា កិលេសាសុចិសន្និស្សិតត្តា ច អសុចិសន្និស្សិតសុខំ. នេក្ខម្មសុខស្សាតិ កាមតោ និក្ខមន្តស្ស សុខស្ស. បវិវេកសុខស្សាតិ គណសង្គណិកតោ កិលេសសង្គណិកតោ ច វិគតស្ស សុខស្ស. ឧបសមសុខស្សាតិ រាគាទិវូបសមាវហស្ស សុខស្ស. សម្ពោធសុខន្តិ មគ្គសង្ខាតស្ស សម្ពោធស្ស និដ្ឋប្បត្តត្ថាយ សុខំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នាគិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចង្គិកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.