៨-៩. វាចាសុត្តាទិវណ្ណនា

១៩៨-៩. អដ្ឋមេ អង្គេហីតិ ការណេហិ. អង្គីយន្តិ ហេតុភាវេន ញាយន្តីតិ អង្គានិ, ការណានិ. ការណត្ថេ ច អង្គ-សទ្ទោ. បញ្ចហីតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. សមន្នាគតាតិ សមនុអាគតា បវត្តា យុត្តា ច. វាចាតិ សមុល្លបន-វាចា. យា ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ច, ‘‘នេលា កណ្ណសុខា’’តិ (ទី. និ. ១.៩) ច អាគច្ឆតិ. យា បន ‘‘វាចាយ ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) ឯវំ វិញ្ញត្តិ ច, ‘‘យា ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា’’តិ (ធ. ស. ២៩៩) ឯវំ វិរតិ ច, ‘‘ផរុសវាចា, ភិក្ខវេ, អាសេវិតា ភាវិតា ពហុលីកតា និរយសំវត្តនិកា ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវំ ចេតនា ច វាចាតិ អាគតា, ន សា ឥធ អធិប្បេតា. កស្មា? អភាសិតព្ពតោ. ‘‘សុភាសិតា ហោតិ, នោ ទុព្ភាសិតា’’តិ ហិ វុត្តំ. សុភាសិតាតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អត្ថាវហតំ ទីបេតិ. អនវជ្ជាតិ រាគាទិអវជ្ជរហិតា. ឥមិនាស្ស ការណសុទ្ធិំ អគតិគមនាទិប្បវត្តទោសាភាវញ្ច ទីបេតិ. រាគទោសាទិវិមុត្តញ្ហិ យំ ភាសតោ អនុរោធវិវជ្ជនតោ អគតិគមនំ ទុរសមុស្សិតមេវាតិ. អននុវជ្ជាតិ អនុវាទវិមុត្តា. ឥមិនាស្សា សព្ពាការសម្បត្តិំ ទីបេតិ. សតិ ហិ សព្ពាការសម្បត្តិយំ អននុវជ្ជតាតិ. វិញ្ញូនន្តិ បណ្ឌិតានំ. តេន និន្ទាបសំសាសុ ពាលា អប្បមាណាតិ ទីបេតិ.

ឥមេហិ ខោតិអាទីនិ តានិ អង្គានិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ តំ វាចំ និគមេតិ. យញ្ច អញ្ញេ បដិញ្ញាទីហិ អវយវេហិ, នាមាទីហិ បទេហិ, លិង្គវចនវិភត្តិកាលការកសម្បត្តីហិ ច សមន្នាគតំ មុសាវាទាទិវាចម្បិ សុភាសិតន្តិ មញ្ញន្តិ, តំ បដិសេធេតិ. អវយវាទិសមន្នាគតាបិ ហិ តថារូបី វាចា ទុព្ភាសិតាវ ហោតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អនត្ថាវហត្តា. ឥមេហិ បន បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នាបិ ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាវ លោកិយលោកុត្តរហិតសុខាវហត្តា. តថា ហិ មគ្គបស្សេ សស្សំ រក្ខន្តិយា សីហឡចេដិកាយ សីហឡកេនេវ ជាតិជរាមរណយុត្តំ គីតិកំ គាយន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា សដ្ឋិមត្តា វិបស្សកភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

តថា តិស្សោ នាម អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខុ បទុមស្សរសមីបេន គច្ឆន្តោ បទុមស្សរេ បទុមានិ ភញ្ជិត្វា –

‘‘បាតោវ ផុល្លិតកោកនទំ,

សូរិយាលោកេន ភិជ្ជិយតេ;

ឯវំ មនុស្សត្តំ គតា សត្តា,

ជរាភិវេគេន មទ្ទីយន្តី’’តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៤៥២ សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា) –

ឥមំ គីតិំ គាយន្តិយា ចេដិកាយ សុត្វា អរហត្តំ បត្តោ.

ពុទ្ធន្តរេបិ អញ្ញតរោ បុរិសោ សត្តហិ បុត្តេហិ សទ្ធិំ អដវិតោ អាគម្ម អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា មុសលេន តណ្ឌុលេ កោដ្ដេន្តិយា –

‘‘ជរាយ បរិមទ្ទិតំ ឯតំ, មិលាតចម្មនិស្សិតំ;

មរណេន ភិជ្ជតិ ឯតំ, មច្ចុស្ស ឃាសមាមិសំ.

‘‘កិមីនំ អាលយំ ឯតំ, នានាកុណបេន បូរិតំ;

អសុចិភាជនំ ឯតំ, តទលិក្ខន្ធសមំ ឥទ’’ន្តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៤៥២ សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា) –

ឥមំ គីតំ សុត្វា បច្ចវេក្ខន្តោ សហ បុត្តេហិ បច្ចេកពោធិំ បត្តោ. ឯវំ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សចេបិ មិលក្ខុភាសាយ បរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នា វាចា ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាតិ វេទិតព្ពា. សុភាសិតា ឯវ អនវជ្ជា អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ អត្ថត្ថិកានំ កុលបុត្តានំ អត្ថប្បដិសរណានំ, នោ ព្យញ្ជនប្បដិសរណានន្តិ. នវមំ ឧត្តានមេវ.

វាចាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.