(២០) ៥. ព្រាហ្មណវគ្គោ
១. សោណសុត្តវណ្ណនា
១៩១. បញ្ចមស្ស បឋមេ សម្បិយេនេវាតិ អញ្ញមញ្ញបេមេនេវ កាយេន ច ចិត្តេន ច មិស្សីភូតា សង្ឃដ្ដិតា សំសដ្ឋា ហុត្វា សំវាសំ វត្តេន្តិ, ន អប្បិយេន និគ្គហេន វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘បិយ’’ន្តិអាទិ. ឧទរំ អវទិហតិ ឧបចិនោតិ បូរេតីតិ ឧទរាវទេហកំ. ភាវនបុំសកញ្ចេតំ, ឧទរាវទេហកំ កត្វា ឧទរំ បូរេត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧទរំ អវទិហិត្វា’’តិអាទិ.
សោណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. ទោណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា
១៩២. ទុតិយេ បវត្តារោតិ (ទី. និ. ដី. ១.២៨៥) បាវចនភាវេន វត្តារោ. យស្មា តេ តេសំ មន្តានំ បវត្តនកា, តស្មា អាហ ‘‘បវត្តយិតារោ’’តិ. សុទ្ទេ ពហិ កត្វា រហោភាសិតព្ពដ្ឋេន មន្តា ឯវ តំតំអត្ថប្បដិបត្តិហេតុតាយ មន្តបទំ. អនុបនីតាសាធារណតាយ រហស្សភាវេន វត្តព្ពកិរិយាយ អធិគមូបាយំ. សជ្ឈាយិតន្តិ គាយនវសេន សជ្ឈាយិតំ. តំ បន ឧទត្តានុទត្តាទីនំ សរានំ សម្បទាវសេនេវ ឥច្ឆិតន្តិ អាហ ‘‘សរសម្បត្តិវសេនា’’តិ. អញ្ញេសំ វុត្តន្តិ បាវចនភាវេន អញ្ញេសំ វុត្តំ. សមុបព្យូឡ្ហន្តិ សង្គហេត្វា ឧបរូបរិ សញ្ញូឡ្ហំ. រាសិកតន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទាទិវសេន, តត្ថាបិ បច្ចេកំ មន្តព្រហ្មាទិវសេន, អជ្ឈាយានុវាកាទិវសេន ច រាសិកតំ. តេសន្តិ មន្តានំ កត្តូនំ. ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេត្វាតិ ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌេន យថាកម្មូបគញាណេន សត្តានំ កម្មស្សកតាទិំ, បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន ទិព្ពចក្ខុសទិសេន បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតកប្បេ ព្រាហ្មណានំ មន្តជ្ឈេនវិធិញ្ច ឱលោកេត្វា. បាវចនេន សហ សំសន្ទេត្វាតិ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស យំ វចនំ វដ្ដសន្និស្សិតំ, តេន សហ អវិរុទ្ធំ កត្វា. ន ហិ តេសំ វិវដ្ដសន្និស្សិតោ អត្ថោ បច្ចក្ខោ ហោតិ. អបរាបរេតិ អដ្ឋកាទីហិ អបរាបរេ បច្ឆិមា ឱក្កាករាជកាលាទីសុ ឧប្បន្នា. បក្ខិបិត្វាតិ អដ្ឋកាទីហិ គន្ថិតមន្តបទេសុ កិលេសសន្និស្សិតបទានំ តត្ថ តត្ថ បទេ បក្ខិបនំ កត្វា. វិរុទ្ធេ អកំសូតិ ព្រាហ្មណធម្មិកសុត្តាទីសុ (សុ. និ. ព្រាហ្មណធម្មិកសុត្តំ ២៨៦ អាទយោ) អាគតនយេន សំកិលេសត្ថទីបនតោ បច្ចនីកភូតេ អកំសុ.
ឧសូនំ អសនកម្មំ ឥស្សត្ថំ, ធនុសិប្បេន ជីវិកា. ឥធ បន ឥស្សត្ថំ វិយាតិ ឥស្សត្ថំ, សព្ពអាវុធជីវិកាតិ អាហ ‘‘យោធាជីវកម្មេនា’’តិ, អាវុធំ គហេត្វា ឧបដ្ឋានកម្មេនាតិ អត្ថោ. រាជបោរិសំ នាម វិនា អាវុធេន បោរោហេច្ចាមច្ចកម្មាទិរាជកម្មំ កត្វា រាជុបដ្ឋានំ. សិប្បញ្ញតរេនាតិ គហិតាវសេសេន ហត្ថិអស្សសិប្បាទិនា. កុមារភាវតោ បភុតិ ចរណេន កោមារព្រហ្មចរិយំ.
ឧទកំ បាតេត្វា ទេន្តីតិ ទ្វារេ ឋិតស្សេវ ព្រាហ្មណស្ស ហត្ថេ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តា ‘‘ឥទំ តេ, ព្រាហ្មណ, ភរិយំ បោសាបនត្ថាយ ទេមា’’តិ វត្វា ទេន្តិ. កស្មា បន តេ ឯវំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វាបិ ទារំ បរិយេសន្តិ, ន យាវជីវំ ព្រហ្មចារិនោ ហោន្តីតិ? មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន. តេសញ្ហី ឯវំ ទិដ្ឋិ ហោតិ ‘‘យោ បុត្តំ ន ឧប្បាទេតិ, សោ កុលវំសច្ឆេទករោ ហោតិ, តតោ និរយេ បច្ចតី’’តិ. ចត្តារោ កិរ អភាយិតព្ពំ ភាយន្តិ គណ្ឌុប្បាទកោ, កិកី, កោន្តិនី, ព្រាហ្មណោតិ. គណ្ឌុប្បាទា កិរ មហាបថវិយា ខយនភយេន មត្តភោជនា ហោន្តិ, ន ពហុំ មត្តិកំ ខាទន្តិ. កិកី សកុណិកា អាកាសបតនភយេន អណ្ឌស្ស ឧបរិ ឧត្តានា សេតិ. កោន្តិនី សកុណី បថវីកម្បនភយេន បាទេហិ ភូមិំ ន សុដ្ឋុ អក្កមតិ. ព្រាហ្មណា កុលវំសូបច្ឆេទភយេន ទារំ បរិយេសន្តិ. អាហុ ចេត្ថ –
‘‘គណ្ឌុប្បាទោ កិកី ចេវ, កោន្តី ព្រាហ្មណធម្មិកោ;
ឯតេ អភយំ ភាយន្តិ, សម្មូឡ្ហា ចតុរោ ជនា’’តិ. (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.២៩៣);
សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
ទោណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា
១៩៣. តតិយេ (សំ. និ. ដី. ២.៥.២៣៦) បឋមញ្ញេវាតិ បុរេតរំយេវ, អសជ្ឈាយកតានំ មន្តានំ អប្បដិភានំ បគេវ បឋមំយេវ សិទ្ធំ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. បរិយុដ្ឋានំ នាម អភិភវោ គហណន្តិ អាហ ‘‘កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេនាតិ កាមរាគគ្គហិតេនា’’តិ. វិក្ខម្ភេតិ អបនេតីតិ វិក្ខម្ភនំ, បដិបក្ខតោ និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ. វិក្ខម្ភនញ្ច តំ និស្សរណញ្ចាតិ វិក្ខម្ភននិស្សរណំ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនា អរណីយោ បត្តព្ពោ អត្ថោ អត្តត្ថោ. តថា បរត្ថោ វេទិតព្ពោ.
‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.៥២) ព្យាបាទាទីនំ អនាគតត្តា ព្យាបាទវារេ តទង្គនិស្សរណំ ន គហិតំ. កិញ្ចាបិ ន គហិតំ, បដិសង្ខានវសេន តស្ស វិនោទេតព្ពតាយ តទង្គនិស្សរណម្បិ លព្ភតេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. អាលោកសញ្ញា ឧបចារប្បត្តា វា អប្បនាប្បត្តា វា. យោ កោចិ កសិណជ្ឈានាទិភេទោ សមថោ. ធម្មវវត្ថានំ ឧបចារប្បនាប្បត្តវសេន គហេតព្ពំ.
កុធិតោតិ តត្តោ. ឧស្សូរកជាតោតិ តស្សេវ កុធិតភាវស្ស ឧស្សូរកំ អច្ចុណ្ហតំ បត្តោ. តេនាហ ‘‘ឧសុមកជាតោ’’តិ. តិលពីជកាទិភេទេនាតិ តិលពីជកណ្ណិកកេសរាទិភេទេន សេវាលេន. បណកេនាតិ ឧទកបិច្ឆិល្លេន. អប្បសន្នោ អាកុលតាយ. អសន្និសិន្នោ កលលុប្បត្តិយា. អនាលោកដ្ឋានេតិ អាលោករហិតេ ឋានេ.
សង្គារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. ការណបាលីសុត្តវណ្ណនា
១៩៤. ចតុត្ថេ បណ្ឌិតោ មញ្ញេតិ ឯត្ថ មញ្ញេតិ ឥទំ ‘‘មញ្ញតី’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ និបាតបទំ. តស្ស ឥតិ-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បណ្ឌិតោតិ មញ្ញតី’’តិ អាហ. អនុមតិបុច្ឆាវសេន ចេតំ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘ឧទាហុ នោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញតិ ភវំ បិង្គិយានី សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយ’’ន្តិ វុត្តមេវត្ថំ បុន គណ្ហន្តោ ‘‘បណ្ឌិតោ មញ្ញេ’’តិ អាហ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភវំ បិង្គិយានី សមណំ គោតមំ បណ្ឌិតោតិ មញ្ញតិ ឧទាហុ នោ’’តិ, យថា តេ ខមេយ្យ, តថា នំ កថេហីតិ អធិប្បាយោ. អហំ កោ នាម, មម អវិសយោ ឯសោតិ ទស្សេតិ. កោ ចាតិ ហេតុនិស្សក្កេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘កុតោ ចា’’តិ. តថា ចាហ ‘‘កេន ការណេន ជានិស្សាមី’’តិ, យេន ការណេន សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានេយ្យំ, តំ ការណំ មយិ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ពុទ្ធោយេវ ភវេយ្យ អពុទ្ធស្ស សព្ពថា ពុទ្ធញាណានុភាវំ ជានិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តាតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អប្បមត្តកំ បនេតំ, ភិក្ខវេ, ឱរមត្តកំ សីលមត្តកំ, យេន បុថុជ្ជនោ តថាគតស្ស វណ្ណំ វទមានោ វទេយ្យ (ទី. និ. ១.៧). អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អញ្ញេវ ធម្មា គម្ភីរា ទុទ្ទសា ទុរនុពោធា…បេ… យេហិ តថាគតស្ស យថាភូតំ វណ្ណំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ១.២៨) ច. ឯត្ថាតិ ‘‘សោបិ នូនស្ស តាទិសោ’’តិ ឯតស្មិំ បទេ.
បសត្ថប្បសត្ថោតិ បសត្ថេហិ បាសំសេហិ អត្តនោ គុណេហេវ សោ បសត្ថោ, ន តស្ស កិត្តិនា, បសំសាសភាវេនេវ បាសំសោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សព្ពគុណាន’’ន្តិអាទិ. មណិរតនន្តិ ចក្កវត្តិនោ មណិរតនំ.
សទេវកេ បាសំសានម្បិ បាសំសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បសត្ថេហិ វា’’តិ ទុតិយវិកប្បោ គហិតោ. អរណីយតោ អត្ថោ, សោ ឯវ វសតីតិ វសោតិ អត្ថវសោ. តស្ស តស្ស បយោគស្ស អានិសំសភូតំ ផលន្តិ អាហ ‘‘អត្ថវសន្តិ អត្ថានិសំស’’ន្តិ. អត្ថោ វា ផលំ តទធីនវុត្តិតាយ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ការណំ.
ខុទ្ទកមធូតិ ខុទ្ទកមក្ខិកាហិ កតទណ្ឌកមធុ. អនេឡកន្តិ និទ្ទោសំ អបគតមក្ខិកណ្ឌកំ.
ឧទាហរីយតិ ឧព្ពេគបីតិវសេនាតិ ឧទានំ, តថា វា ឧទាហរណំ ឧទានំ. តេនាហ ‘‘ឧទាហារំ ឧទាហរី’’តិ. យថា បន តំ វចនំ ឧទានន្តិ វុច្ចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.
ការណបាលីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. បិង្គិយានីសុត្តវណ្ណនា
១៩៥. បញ្ចមេ សព្ពសង្គាហិកន្តិ សរីរគតស្ស ចេវ វត្ថាលង្ការគតស្ស ចាតិ សព្ពស្ស នីលភាវស្ស សង្គាហកវចនំ. តស្សេវាតិ នីលាទិសព្ពសង្គាហិកវសេន វុត្តអត្ថស្សេវ. វិភាគទស្សនន្តិ បភេទទស្សនំ. យថា តេ លិច្ឆវិរាជានោ អបីតាទិវណ្ណា ឯវ កេចិ កេចិ វិលេបនវសេន បីតាទិវណ្ណា ខាយិំសុ, ឯវំ អនីលាទិវណ្ណា ឯវ កេចិ វិលេបនវសេន នីលាទិវណ្ណា ខាយិំសុ. តេ កិរ សុវណ្ណវិចិត្តេហិ មណិឱភាសេហិ ឯកនីលា វិយ ខាយន្តិ.
កោកនទន្តិ វា បទុមវិសេសនំ យថា ‘‘កោកាសក’’ន្តិ. តំ កិរ ពហុបត្តំ វណ្ណសម្បន្នំ អតិវិយ សុគន្ធញ្ច ហោតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា កោកនទសង្ខាតំ បទុមំ បាតោ សូរិយុគ្គមនវេលាយ ផុល្លំ វិកសិតំ អវីតគន្ធំ សិយា វិរោចមានំ, ឯវំ សរីរគន្ធេន គុណគន្ធេន ច សុគន្ធំ, សរទកាលេ អន្តលិក្ខេ អាទិច្ចមិវ អត្តនោ តេជសា តបន្តំ, អង្គេហិ និច្ឆរន្តជុតិតាយ អង្គីរសំ សម្ពុទ្ធំ បស្សាតិ.
បិង្គិយានីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៦. មហាសុបិនសុត្តវណ្ណនា
១៩៦. ឆដ្ឋេ ធាតុក្ខោភករណបច្ចយោ នាម វិសភាគភេសជ្ជសេនាសនាហារាទិបច្ចយោ. អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វាតិ បសន្នា អត្ថកាមតាយ, កុទ្ធា អនត្ថកាមតាយ. អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វាតិ សភាវតោ ភវិតព្ពាយ អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វា. ឧបសំហរន្តីតិ អត្តនោ ទេវានុភាវេន ឧបនេន្តិ. ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តន្តិ តទា កិរ បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ វិគតសុរាបានំ មាលាគន្ធាទិវិភូតិសម្បន្នំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានា ពោធិសត្តមាតា សត្តមេ ទិវសេ បាតោវ ឧដ្ឋាយ គន្ធោទកេន នហាយិត្វា សព្ពាលង្ការភូសិតា វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា សិរិសយនេ និបន្នា និទ្ទំ ឱក្កមមានា ឥមំ សុបិនំ អទ្ទស – ចត្តារោ កិរ នំ មហារាជានោ សយនេនេវ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា អនោតត្តទហំ នេត្វា នហាបេត្វា ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា ទិព្ពគន្ធេហិ វិលិម្បេត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ បិឡន្ធេត្វា តតោ អវិទូរេ រជតបព្ពតោ, តស្ស អន្តោ កនកវិមានំ អត្ថិ, តស្មិំ បាចីនតោ សីសំ កត្វា និបជ្ជាបេសុំ. អថ ពោធិសត្តោ សេតវរវារណោ ហុត្វា តតោ អវិទូរេ ឯកោ សុវណ្ណបព្ពតោ, តត្ថ ចរិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ រជតបព្ពតំ អារុហិត្វា កនកវិមានំ បវិសិត្វា មាតរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណបស្សំ ផាលេត្វា កុច្ឆិំ បវិដ្ឋសទិសោ អហោសិ. ឥមំ សុបិនំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្ត’’ន្តិ.
កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេតិ –
‘‘ឧសភា រុក្ខា គាវិយោ គវា ច,
អស្សោ កំសោ សិង្គាលី ច កុម្ភោ;
បោក្ខរណី ច អបាកចន្ទនំ,
លាពូនិ សីទន្តិ សិលាប្លវន្តិ.
‘‘មណ្ឌូកិយោ កណ្ហសប្បេ គិលន្តិ,
កាកំ សុវណ្ណា បរិវារយន្តិ;
តសា វកា ឯឡកានំ ភយា ហី’’តិ. (ជា. ១.១.៧៧) –
ឥមេ សោឡស សុបិនេ បស្សន្តោ កោសលរាជា វិយ.
១. ឯកទិវសំ កិរ កោសលមហារាជា រត្តិំ និទ្ទូបគតោ បច្ឆិមយាមេ សោឡស មហាសុបិនេ បស្សិ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.៧៦ មហាសុបិនជាតកវណ្ណនា). តត្ថ ចត្តារោ អញ្ជនវណ្ណា កាឡឧសភា ‘‘យុជ្ឈិស្សាមា’’តិ ចតូហិ ទិសាហិ រាជង្គណំ អាគន្ត្វា ‘‘ឧសភយុទ្ធំ បស្សិស្សាមា’’តិ មហាជនេ សន្និបតិតេ យុជ្ឈនាការំ ទស្សេត្វា នទិត្វា គជ្ជិត្វា អយុជ្ឈិត្វាវ បដិក្កន្តា. ឥមំ បឋមំ សុបិនំ អទ្ទស.
២. ខុទ្ទកា រុក្ខា ចេវ គច្ឆា ច បថវិំ ភិន្ទិត្វា វិទត្ថិមត្តម្បិ រតនមត្តម្បិ អនុគ្គន្ត្វាវ បុប្ផន្តិ ចេវ ផលន្តិ ច. ឥមំ ទុតិយំ អទ្ទស.
៣. គាវិយោ តទហុជាតានំ វច្ឆានំ ខីរំ បិវន្តិយោ អទ្ទស. អយំ តតិយោ សុបិនោ.
៤. ធុរវាហេ អារោហបរិណាហសម្បន្នេ មហាគោណេ យុគបរម្បរាយ អយោជេត្វា តរុណេ គោទម្មេ ធុរេ យោជេន្តេ អទ្ទស. តេ ធុរំ វហិតុំ អសក្កោន្តា ឆឌ្ឌេត្វា អដ្ឋំសុ, សកដានិ នប្បវត្តិំសុ. អយំ ចតុត្ថោ សុបិនោ.
៥. ឯកំ ឧភតោមុខំ អស្សំ អទ្ទស. តស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ យវសំ ទេន្តិ, សោ ទ្វីហិបិ មុខេហិ ខាទតិ. អយំ បញ្ចមោ សុបិនោ.
៦. មហាជនោ សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណបាតិំ សម្មជ្ជិត្វា ‘‘ឥធ បស្សាវំ ករោហី’’តិ ឯកស្ស ជរសិង្គាលស្ស ឧបនាមេសិ. តំ តត្ថ បស្សាវំ ករោន្តំ អទ្ទស. អយំ ឆដ្ឋោ សុបិនោ.
៧. ឯកោ បុរិសោ រជ្ជុំ វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិបតិ. តេន និសិន្នបីឋស្ស ហេដ្ឋា សយិតា ឆាតសិង្គាលី តស្ស អជានន្តស្សេវ តំ ខាទតិ. ឥមំ សត្តមំ សុបិនំ អទ្ទស.
៨. រាជទ្វារេ ពហូហិ តុច្ឆកុម្ភេហិ បរិវារេត្វា ឋបិតំ ឯកំ មហន្តំ បូរិតកុម្ភំ អទ្ទស. ចត្តារោបិ បន វណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ ចតូហិ អនុទិសាហិ ច ឃដេហិ ឧទកំ អានេត្វា បូរិតកុម្ភមេវ បូរេន្តិ, បូរិតំ បូរិតំ ឧទកំ ឧត្តរិត្វា បលាយតិ. តេបិ បុនប្បុនំ តត្ថេវ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តិ, តុច្ឆកុម្ភេ ឱលោកេន្តាបិ នត្ថិ. អយំ អដ្ឋមោ សុបិនោ.
៩. ឯកំ បញ្ចបទុមសញ្ឆន្នំ គម្ភីរំ សព្ពតោតិត្ថំ បោក្ខរណិំ អទ្ទស. សមន្តតោ ទ្វិបទចតុប្បទា ឱតរិត្វា តត្ថ បានីយំ បិវន្តិ. តស្ស មជ្ឈេ គម្ភីរដ្ឋានេ ឧទកំ អាវិលំ, តីរប្បទេសេ ទ្វិបទចតុប្បទានំ អក្កមនដ្ឋានេ អច្ឆំ វិប្បសន្នមនាវិលំ. អយំ នវមោ សុបិនោ.
១០. ឯកិស្សាយេវ កុម្ភិយា បច្ចមានំ ឱទនំ អបាកំ អទ្ទស. ‘‘អបាក’’ន្តិ វិចារេត្វា វិភជិត្វា ឋបិតំ វិយ តីហាការេហិ បច្ចមានំ ឯកស្មិំ បស្សេ អតិកិលិន្នោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ឧត្តណ្ឌុលោ, ឯកស្មិំ សុបក្កោតិ. អយំ ទសមោ សុបិនោ.
១១. សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តេ អទ្ទស. អយំ ឯកាទសមោ សុបិនោ.
១២. តុច្ឆលាពូនិ ឧទកេ សីទន្តានិ អទ្ទស. អយំ ទ្វាទសមោ សុបិនោ.
១៣. មហន្តមហន្តា កូដាគារប្បមាណា ឃនសិលា នាវា វិយ ឧទកេ ប្លវមានា អទ្ទស. អយំ តេរសមោ សុបិនោ.
១៤. ខុទ្ទកមធុកបុប្ផប្បមាណា មណ្ឌូកិយោ មហន្តេ កណ្ហសប្បេ វេគេន អនុពន្ធិត្វា ឧប្បលនាឡេ វិយ ឆិន្ទិត្វា មំសំ ខាទិត្វា គិលន្តិយោ អទ្ទស. អយំ ចុទ្ទសមោ សុបិនោ.
១៥. ទសហិ អសទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតំ គាមគោចរំ កាកំ កញ្ចនវណ្ណវណ្ណតាយ ‘‘សុវណ្ណា’’តិ លទ្ធនាមេ សុវណ្ណរាជហំសេ បរិវារេន្តេ អទ្ទស. អយំ បន្នរសមោ សុបិនោ.
១៦. បុព្ពេ ទីបិនោ ឯឡកេ ខាទន្តិ. តេ បន ឯឡកេ ទីបិនោ អនុពន្ធិត្វា មុរមុរាតិ ខាទន្តេ អទ្ទស. អថញ្ញេ តសា វកា ឯឡកេ ទូរតោវ ទិស្វា តសិតា តាសប្បត្តា ហុត្វា ឯឡកានំ ភយា បលាយិត្វា គុម្ពគហនានិ បវិសិត្វា និលីយិំសុ. អយំ សោឡសមោ សុបិនោ.
១. តត្ថ អធម្មិកានំ រាជូនំ, អធម្មិកានញ្ច មនុស្សានំ កាលេ លោកេ វិបរិវត្តមានេ កុសលេ ឱសន្នេ អកុសលេ ឧស្សន្នេ លោកស្ស បរិហានកាលេ ទេវោ ន សម្មា វសិស្សតិ, មេឃបាទា បច្ឆិជ្ជិស្សន្តិ, សស្សានិ មិលាយិស្សន្តិ, ទុព្ភិក្ខំ ភវិស្សតិ, វស្សិតុកាមា វិយ ចតូហិ ទិសាហិ មេឃា ឧដ្ឋហិត្វា ឥត្ថិកាហិ អាតបេ បត្ថដានំ វីហិអាទីនំ តេមនភយេន អន្តោបវេសិតកាលេ បុរិសេសុ កុទាលបិដកេ អាទាយ អាឡិពន្ធនត្ថាយ និក្ខន្តេសុ វស្សនាការំ ទស្សេត្វា គជ្ជិត្វា វិជ្ជុលតា និច្ឆារេត្វា ឧសភា វិយ អយុជ្ឈិត្វា អវស្សិត្វាវ បលាយិស្សន្តិ. អយំ បឋមស្ស វិបាកោ.
២. លោកស្ស បរិហីនកាលេ មនុស្សានំ បរិត្តាយុកកាលេ សត្តា តិព្ពរាគា ភវិស្សន្តិ, អសម្បត្តវយាវ កុមារិយោ បុរិសន្តរំ គន្ត្វា ឧតុនិយោ ចេវ គព្ភិនិយោ ច ហុត្វា បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិស្សន្តិ. ខុទ្ទករុក្ខានំ បុប្ផំ វិយ ហិ តាសំ ឧតុនិភាវោ, ផលំ វិយ ច បុត្តធីតរោ ភវិស្សន្តិ. អយំ ទុតិយស្ស វិបាកោ.
៣. មនុស្សានំ ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មស្ស នដ្ឋកាលេ សត្តា មាតាបិតូសុ វា សស្សុសសុរេសុ វា លជ្ជំ អនុបដ្ឋបេត្វា សយមេវ កុដុម្ពំ សំវិទហន្តាវ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មហល្លកានំ ទាតុកាមា ទស្សន្តិ, អទាតុកាមា ន ទស្សន្តិ. មហល្លកា អនាថា ហុត្វា អសយំវសី ទារកេ អារាធេត្វា ជីវិស្សន្តិ តទហុជាតានំ វច្ឆកានំ ខីរំ បិវន្តិយោ មហាគាវិយោ វិយ. អយំ តតិយស្ស វិបាកោ.
៤. អធម្មិករាជូនំ កាលេ អធម្មិករាជានោ បណ្ឌិតានំ បវេណិកុសលានំ កម្មនិត្ថរណសមត្ថានំ មហាមត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ, ធម្មសភាយំ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ បណ្ឌិតេ វោហារកុសលេ មហល្លកេ អមច្ចេ ន ឋបេស្សន្តិ, តព្ពិបរីតានំ បន តរុណតរុណានំ យសំ ទស្សន្តិ, តថារូបេ ឯវ ច វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ឋបេស្សន្តិ. តេ រាជកម្មានិ ចេវ យុត្តាយុត្តញ្ច អជានន្តា នេវ តំ យសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, ន រាជកម្មានិ និត្ថរិតុំ. តេ អសក្កោន្តា កម្មធុរំ ឆឌ្ឌេស្សន្តិ, មហល្លកាបិ បណ្ឌិតាមច្ចា យសំ អលភន្តា កិច្ចានិ និត្ថរិតុំ សមត្ថាបិ ‘‘កិំ អម្ហាកំ ឯតេហិ, មយំ ពាហិរកា ជាតា, អព្ភន្តរិកា តរុណទារកា ជានិស្សន្តី’’តិ ឧប្បន្នានិ កម្មានិ ន ករិស្សន្តិ. ឯវំ សព្ពថាបិ តេសំ រាជូនំ ហានិយេវ ភវិស្សតិ, ធុរំ វហិតុំ អសមត្ថានំ វច្ឆទម្មានំ ធុរេ យោជិតកាលោ វិយ ទូរវាហានញ្ច មហាគោណានំ យុគបរម្បរាយ អយោជិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ចតុត្ថស្ស វិបាកោ.
៥. អធម្មិករាជកាលេយេវ អធម្មិកពាលរាជានោ អធម្មិកេ លោលមនុស្សេ វិនិច្ឆយេ ឋបេស្សន្តិ, តេ បាបបុញ្ញេសុ អនាទរា ពាលា សភាយំ និសីទិត្វា វិនិច្ឆយំ ទេន្តា ឧភិន្នម្បិ អត្ថបច្ចត្ថិកានំ ហត្ថតោ លញ្ជំ គហេត្វា ខាទិស្សន្តិ អស្សោ វិយ ទ្វីហិ មុខេហិ យវសំ. អយំ បញ្ចមស្ស វិបាកោ.
៦. អធម្មិកាយេវ វិជាតិរាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ អាសង្កាយ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនានំយេវ ទស្សន្តិ. ឯវំ មហាកុលានិ ទុគ្គតានិ ភវិស្សន្តិ, លាមកកុលានិ ឥស្សរានិ. តេ ច កុលីនបុរិសា ជីវិតុំ អសក្កោន្តា ‘‘ឥមេ និស្សាយ ជីវិស្សាមា’’តិ អកុលីនានំ ធីតរោ ទស្សន្តិ, ឥតិ តាសំ កុលធីតានំ អកុលីនេហិ សទ្ធិំ សំវាសោ ជរសិង្គាលស្ស សុវណ្ណបាតិយំ បស្សាវករណសទិសោ ភវិស្សតិ. អយំ ឆដ្ឋស្ស វិបាកោ.
៧. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឥត្ថិយោ បុរិសលោលា សុរាលោលា អលង្ការលោលា វិសិខាលោលា អាមិសលោលា ភវិស្សន្តិ ទុស្សីលា ទុរាចារា. តា សាមិកេហិ កសិគោរក្ខាទីនិ កម្មានិ កត្វា កិច្ឆេន កសិរេន សម្ភតំ ធនំ ជារេហិ សទ្ធិំ សុរំ បិវន្តិយោ មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារយមានា អន្តោគេហេ អច្ចាយិកម្បិ កិច្ចំ អនោលោកេត្វា គេហបរិក្ខេបស្ស ឧបរិភាគេនបិ ឆិទ្ទដ្ឋានេហិបិ ជារេ ឧបធារយមានា ស្វេ វបិតព្ពយុត្តកំ ពីជម្បិ កោដ្ដេត្វា យាគុភត្តខជ្ជកានិ បចិត្វា ខាទមានា វិលុម្បិស្សន្តិ ហេដ្ឋាបីឋកេ និបន្នឆាតសិង្គាលី វិយ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិត្តរជ្ជុំ. អយំ សត្តមស្ស វិបាកោ.
៨. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ លោកោ បរិហាយិស្សតិ, រដ្ឋំ និរោជំ ភវិស្សតិ, រាជានោ ទុគ្គតា កបណា ភវិស្សន្តិ. យោ ឥស្សរោ ភវិស្សតិ, តស្ស ភណ្ឌាគារេ សតសហស្សមត្តា ភវិស្សន្តិ. តេ ឯវំទុគ្គតា សព្ពេ ជានបទេ អត្តនោវ កម្មំ ការេស្សន្តិ, ឧបទ្ទុតា មនុស្សា សកេ កម្មន្តេ ឆឌ្ឌេត្វា រាជូនំយេវ អត្ថាយ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណានិ វបន្តា រក្ខន្តា លាយន្តា មទ្ទន្តា បវេសេន្តា ឧច្ឆុក្ខេត្តានិ ករោន្តា យន្តានិ វាហេន្តា ផាណិតាទីនិ បចន្តា បុប្ផារាមេ ផលារាមេ ច ករោន្តា តត្ថ តត្ថ និប្ផន្នានិ បុព្ពណ្ណាទីនិ អាហរិត្វា រញ្ញោ កោដ្ឋាគារមេវ បូរេស្សន្តិ. អត្តនោ គេហេសុ តុច្ឆកោដ្ឋេ ឱលោកេន្តាបិ ន ភវិស្សន្តិ, តុច្ឆកុម្ភេ អនោលោកេត្វា បូរិតកុម្ភបូរណសទិសមេវ ភវិស្សតិ. អយំ អដ្ឋមស្ស វិបាកោ.
៩. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, ឆន្ទាទិវសេន អគតិំ គច្ឆន្តា រជ្ជំ ការេស្សន្តិ, ធម្មេន វិនិច្ឆយំ នាម ន ទស្សន្តិ លញ្ជវិត្តកា ភវិស្សន្តិ ធនលោលា, រដ្ឋវាសិកេសុ តេសំ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយា នាម ន ភវិស្សន្តិ, កក្ខឡា ផរុសា ឧច្ឆុយន្តេ ឧច្ឆុភណ្ឌិកា វិយ មនុស្សេ បីឡេន្តា នានប្បការំ ពលិំ ឧប្បាទេត្វា ធនំ គណ្ហិស្សន្តិ. មនុស្សា ពលិបីឡិតា កិញ្ចិ ទាតុំ អសក្កោន្តា គាមនិគមាទយោ ឆឌ្ឌេត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា វាសំ កប្បេស្សន្តិ. មជ្ឈិមជនបទោ សុញ្ញោ ភវិស្សតិ, បច្ចន្តោ ឃនវាសោ សេយ្យថាបិ បោក្ខរណិយា មជ្ឈេ ឧទកំ អាវិលំ បរិយន្តេ វិប្បសន្នំ. អយំ នវមស្ស វិបាកោ.
១០. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, តេសុ អធម្មិកេសុ រាជយុត្តាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាបិ នេគមជានបទាបីតិ សមណព្រាហ្មណេ ឧបាទាយ សព្ពេ មនុស្សា អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ. តតោ តេសំ អារក្ខទេវតា, ពលិបដិគ្គាហិកទេវតា, រុក្ខទេវតា, អាកាសដ្ឋទេវតាតិ ឯវំ ទេវតាបិ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ. អធម្មិករាជូនំ រជ្ជេ វាតា វិសមា ខរា វាយិស្សន្តិ, តេ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ កម្បេស្សន្តិ. តេសុ កម្បិតេសុ ទេវតា កុបិតា ទេវំ វស្សិតុំ ន ទស្សន្តិ. វស្សមានោបិ សកលរដ្ឋេ ឯកប្បហារេនេវ ន វស្សិស្សតិ, វស្សមានោបិ សព្ពត្ថ កសិកម្មស្ស វា វប្បកម្មស្ស វា ឧបការោ ហុត្វា ន វស្សិស្សតិ. យថា ច រដ្ឋេ, ឯវំ ជនបទេបិ គាមេបិ ឯកតឡាកសរេបិ ឯកប្បហារេន ន វស្សិស្សតិ, តឡាកស្ស ឧបរិភាគេ វស្សន្តោ ហេដ្ឋាភាគេ ន វស្សិស្សតិ, ហេដ្ឋា វស្សន្តោ ឧបរិ ន វស្សិស្សតិ. ឯកស្មិំ ភាគេ សស្សំ អតិវស្សេន នស្សិស្សតិ, ឯកស្មិំ អវស្សនេន មិលាយិស្សតិ, ឯកស្មិំ សម្មា វស្សមានោ សម្បាទេស្សតិ. ឯវំ ឯកស្ស រញ្ញោ រជ្ជេ វុត្តសស្សា វិបាកោ. តិប្បការា ភវិស្សន្តិ ឯកកុម្ភិយា ឱទនោ វិយ. អយំ ទសមស្ស វិបាកោ.
១១. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេយេវ កាលេ សាសនេ បរិហាយន្តេ បច្ចយលោលា អលជ្ជិកា ពហូ ភិក្ខូ ភវិស្សន្តិ. តេ ភគវតា បច្ចយលោលុប្បំ និម្មថេត្វា កថិតធម្មទេសនំ ចីវរាទិចតុបច្ចយហេតុ បរេសំ ទេសេស្សន្តិ. បច្ចយេហិ មុច្ឆិត្វា និត្ថរណបក្ខេ ឋិតា និព្ពានាភិមុខំ កត្វា ទេសេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. កេវលំ ‘‘បទព្យញ្ជនសម្បត្តិញ្ចេវ មធុរសទ្ទញ្ច សុត្វា មហគ្ឃានិ ចីវរាទីនិ ទស្សន្តិ’’ឥច្ចេវំ ទេសេស្សន្តិ. អបរេ អន្តរវីថិចតុក្ករាជទ្វារាទីសុ និសីទិត្វា កហាបណអឌ្ឍកហាបណបាទមាសករូបាទីនិបិ និស្សាយ ទេសេស្សន្តិ. ឥតិ ភគវតា និព្ពានគ្ឃនកំ កត្វា ទេសិតំ ធម្មំ ចតុបច្ចយត្ថាយ ចេវ កហាបណាទិអត្ថាយ ច វិក្កិណិត្វា ទេសេន្តា សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តា វិយ ភវិស្សន្តិ. អយំ ឯកាទសមស្ស វិបាកោ.
១២. អធម្មិករាជកាលេ លោកេ វិបរិវត្តន្តេយេវ រាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនានញ្ញេវ ទស្សន្តិ. តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, ឥតរា ទលិទ្ទា. រាជសម្មុខេបិ រាជទ្វារេបិ អមច្ចសម្មុខេបិ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ តុច្ឆលាពុសទិសានំ អកុលីនានំយេវ កថា ឱសីទិត្វា ឋិតា វិយ និច្ចលា សុប្បតិដ្ឋិតា ភវិស្សតិ. សង្ឃសន្និបាតេបិ សង្ឃកម្មគណកម្មដ្ឋានេសុ ចេវ បត្តចីវរបរិវេណាទិវិនិច្ឆយដ្ឋានេសុ ច ទុស្សីលានំ បាបបុគ្គលានំយេវ កថា និយ្យានិកា ភវិស្សតិ, ន លជ្ជិភិក្ខូនន្តិ ឯវំ សព្ពត្ថាបិ តុច្ឆលាពូនំ សីទនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ទ្វាទសមស្ស វិបាកោ.
១៣. តាទិសេយេវ កាលេ អធម្មិករាជានោ អកុលីនានំ យសំ ទស្សន្តិ. តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា ទុគ្គតា. តេសុ ន កេចិ គារវំ ករិស្សន្តិ, ឥតរេសុយេវ ករិស្សន្តិ. រាជសម្មុខេ វា អមច្ចសម្មុខេ វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ វា វិនិច្ឆយកុសលានំ ឃនសិលាសទិសានំ កុលបុត្តានំ កថា ន ឱគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ. តេសុ កថេន្តេសុ ‘‘កិំ ឥមេ កថេន្តី’’តិ ឥតរេ បរិហាសមេវ ករិស្សន្តិ. ភិក្ខុសន្និបាតេបិ វុត្តប្បការេសុ ឋានេសុ នេវ បេសលេ ភិក្ខូ គរុកាតព្ពេ មញ្ញិស្សន្តិ, នាបិ នេសំ កថា បរិយោគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ, សិលានំ ប្លវនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ តេរសមស្ស វិបាកោ.
១៤. លោកេ បរិហាយន្តេយេវ មនុស្សា តិព្ពរាគាទិជាតិកា កិលេសានុវត្តកា ហុត្វា តរុណានំ អត្តនោ ភរិយានំ វសេ វត្តិស្សន្តិ. គេហេ ទាសកម្មការាទយោបិ គោមហិំសាទយោបិ ហិរញ្ញសុវណ្ណម្បិ សព្ពំ តាសំយេវ អាយត្តំ ភវិស្សតិ. ‘‘អសុកំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ វា បរិច្ឆទាទិជាតំ វា កហ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា ហោតុ, កិំ តុយ្ហិមិនា ព្យាបារេន, ត្វំ មយ្ហំ ឃរេ សន្តំ វា អសន្តំ វា ជានិតុកាមោ ជាតោ’’តិ វត្វា នានប្បការេហិ អក្កោសិត្វា មុខសត្តីហិ កោដ្ដេត្វា ទាសចេដកេ វិយ វសេ កត្វា អត្តនោ ឥស្សរិយំ បវត្តេស្សន្តិ. ឯវំ មធុកបុប្ផប្បមាណានំ មណ្ឌូកីនំ អាសិវិសេ កណ្ហសប្បេ គិលនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ ចុទ្ទសមស្ស វិបាកោ.
១៥. ទុព្ពលរាជកាលេ បន រាជានោ ហត្ថិសិប្បាទីសុ អកុសលា យុទ្ធេសុ អវិសារទា ភវិស្សន្តិ. តេ អត្តនោ រាជាធិបច្ចំ អាសង្កមានា សមានជាតិកានំ កុលបុត្តានំ ឥស្សរិយំ អទត្វា អត្តនោ បាទមូលិកនហាបនកប្បកាទីនំ ទស្សន្តិ. ជាតិគោត្តសម្បន្នា កុលបុត្តា រាជកុលេ បតិដ្ឋំ អលភមានា ជីវិកំ កប្បេតុំ អសមត្ថា ហុត្វា ឥស្សរិយេ ឋិតេ ជាតិគោត្តហីនេ អកុលីនេ ឧបដ្ឋហន្តា វិចរិស្សន្តិ, សុវណ្ណរាជហំសេហិ កាកស្ស បរិវារិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ បន្នរសមស្ស វិបាកោ.
១៦. អធម្មិករាជកាលេយេវ ច អកុលីនាវ រាជវល្លភា ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា អបញ្ញាតា ទុគ្គតា. តេ រាជានំ អត្តនោ កថំ គាហាបេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ ពលវន្តោ ហុត្វា ទុព្ពលានំ បវេណិអាគតានិ ខេត្តវត្ថាទីនិ ‘‘អម្ហាកំ សន្តកានី’’តិ អភិយុញ្ជិត្វា តេ ‘‘ន តុម្ហាកំ, អម្ហាក’’ន្តិ អាគន្ត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ វិវទន្តេ វេត្តលតាទីហិ បហរាបេត្វា គីវាយំ គហេត្វា អបកឌ្ឍាបេត្វា ‘‘អត្តនោ បមាណំ ន ជានាថ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ វិវទថ, ឥទានិ វោ បហរាបេត្វា រញ្ញោ កថេត្វា ហត្ថបាទច្ឆេទាទីនិ ការេស្សាមា’’តិ សន្តជ្ជេស្សន្តិ. តេ តេសំ ភយេន អត្តនោ សន្តកានិ វត្ថូនិ ‘‘តុម្ហាកំយេវ តានិ, គណ្ហថា’’តិ និយ្យាតេត្វា អត្តនោ គេហានិ បវិសិត្វា ភីតា និបជ្ជិស្សន្តិ. បាបភិក្ខូបិ បេសលេ ភិក្ខូ យថារុចិ វិហេឋេស្សន្តិ. បេសលា ភិក្ខូ បដិសរណំ អលភមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា គហនដ្ឋានេសុ និលីយិស្សន្តិ. ឯវំ ហីនជច្ចេហិ ចេវ បាបភិក្ខូហិ ច ឧបទ្ទុតានំ ជាតិមន្តកុលបុត្តានញ្ចេវ បេសលភិក្ខូនញ្ច ឯឡកានំ ភយេន តសវកានំ បលាយនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. អយំ សោឡសមស្ស វិបាកោ. ឯវំ តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បុព្ពនិមិត្តភូតេ សោឡស មហាសុបិនេ បស្សិ. តេន វុត្តំ ‘‘កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេ’’តិ. ឯត្ថ ច បុព្ពនិមិត្តតោ អត្តនោ អត្ថានត្ថនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ អត្តនោ កម្មានុភាវេន បស្សតិ. កោសលរាជា វិយ លោកស្ស អត្ថានត្ថនិមិត្តំ សុបិនំ បស្សន្តោ បន សព្ពសត្តសាធារណកម្មានុភាវេន បស្សតីតិ វេទិតព្ពំ.
កុទ្ធា ហិ ទេវតាតិ មហានាគវិហារេ មហាថេរស្ស កុទ្ធា ទេវតា វិយ. រោហណេ កិរ មហានាគវិហារេ មហាថេរោ ភិក្ខុសង្ឃំ អនបលោកេត្វាវ ឯកំ នាគរុក្ខំ ឆិន្ទាបេសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ថេរស្ស កុទ្ធា បឋមមេវ នំ សច្ចសុបិនេន បលោភេត្វា បច្ឆា ‘‘ឥតោ តេ សត្តទិវសមត្ថកេ ឧបដ្ឋាកោ រាជា មរិស្សតី’’តិ សុបិនេ អារោចេសិ. ថេរោ តំ កថំ អាហរិត្វា រាជោរោធានំ អាចិក្ខិ. តា ឯកប្បហារេនេវ មហាវិរវំ វិរវិំសុ. រាជា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិ. តា ‘‘ឯវំ ថេរេន វុត្ត’’ន្តិ អារោចយិំសុ. រាជា ទិវសំ គណាបេត្វា សត្តាហេ វីតិវត្តេ ថេរស្ស ហត្ថបាទេ ឆិន្ទាបេសិ. ឯកន្តំ សច្ចមេវ ហោតីតិ ផលស្ស សច្ចភាវតោ វុត្តំ, ទស្សនំ បន វិបល្លត្ថមេវ. តេនេវ បហីនវិបល្លាសា បុព្ពនិមិត្តភូតម្បិ សុបិនំ ន បស្សន្តិ. ទ្វីហិ តីហិបិ ការណេហិ កទាចិ សុបិនំ បស្សតីតិ អាហ ‘‘សំសគ្គភេទតោ’’តិ. ‘‘អសេខា ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា’’តិ វចនតោ ចតុន្នម្បិ ការណានំ វិបល្លាសា ឯវ មូលការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.
តន្តិ សុបិនកាលេ បវត្តំ ភវង្គចិត្តំ. រូបនិមិត្តាទិអារម្មណន្តិ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តតោ អញ្ញំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ ន ហោតិ. ឦទិសានីតិ បច្ចក្ខតោ អនុភូតបុព្ពបរិកប្បិតរូបាទិអារម្មណានិ ចេវ រាគាទិសម្បយុត្តានិ ច. សព្ពោហារិកចិត្តេនាតិ បកតិចិត្តេន.
ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោតិ កុសលាកុសលសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ. អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេតិ ឥទំ យាវ តទារម្មណុប្បត្តិ, តាវ បវត្តចិត្តវារំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សុបិនេនេវ ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេតិ កថនកាលេ បន អព្យាកតោយេវ អាវជ្ជនមត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោ’’តិ វទន្តិ. ឯវំ វទន្តេហិ បញ្ចទ្វារេ ទុតិយមោឃវារេ វិយ មនោទ្វារេបិ អាវជ្ជនំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា ភវង្គំ ឱតរតីតិ អធិប្បេតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ ឯកចិត្តក្ខណិកស្ស អាវជ្ជនស្ស ឧប្បត្តិយំ ‘‘ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេ’’តិ កប្បនាយ អសម្ភវតោ. ឯត្ថ ច ‘‘សុបិនន្តេបិ តទារម្មណវចនតោ បច្ចុប្បន្នវសេន អតីតវសេន វា សភាវធម្មា សុបិនន្តេ អារម្មណំ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘យទិបិ សុបិនន្តេ វិភូតំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតេ រូបាទិវត្ថុម្ហិ តទារម្មណំ វុត្តំ, តថាបិ សុបិនន្តេ ឧបដ្ឋិតនិមិត្តស្ស បរិកប្បវសេន គហេតព្ពតាយ ទុព្ពលភាវតោ ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តភាវប្បត្តិតោ តន្និស្សិតហទយវត្ថុ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តតោ តន្និស្សិតាបិ ចិត្តប្បវត្តិ ន សុប្បសន្នា អសុប្បសន្នវដ្ដិនិស្សិតទីបប្បភា វិយ, តស្មា ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ ឯត្ថ ទុព្ពលហទយវត្ថុកត្តា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.
សុបិនន្តចេតនាតិ មនោទ្វារិកជវនវសេន បវត្តា សុបិនន្តចេតនា. សុបិនញ្ហិ បស្សន្តោ មនោទ្វារិកេនេវ ជវនេន បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. បដិពុជ្ឈន្តោ ច មនោទ្វារិកេនេវ បដិពុជ្ឈតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. និទ្ទាយន្តស្ស ហិ មហាវដ្ដិំ ជាលេត្វា ទីបេ ចក្ខុសមីបំ ឧបនីតេ បឋមំ ចក្ខុទ្វារិកំ អាវជ្ជនំ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេតិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ. អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ ចក្ខុទ្វារិកអាវជ្ជនំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ, តទនន្តរំ ភវង្គំ បវត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ. តេន ចិត្តេន ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ អាលោកោ’’តិ ជានាតិ. តថា និទ្ទាយន្តស្ស កណ្ណសមីបេ តូរិយេសុ បគ្គហិតេសុ, ឃានសមីបេ សុគន្ធេសុ វា ទុគ្គន្ធេសុ វា បុប្ផេសុ ឧបនីតេសុ, មុខេ សប្បិម្ហិ វា ផាណិតេ វា បក្ខិត្តេ, បិដ្ឋិយំ បាណិនា បហារេ ទិន្នេ បឋមំ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ ន អាវដ្ដេន្តិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវដ្ដេតិ, អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ សោតទ្វារិកាទីនិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ អាវដ្ដេន្តិ, តតោ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណាទីនិ ជវនបរិយោសានានិ បវត្តន្តិ, តទនន្តរំ ភវង្គំ វត្តតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារិកអាវជ្ជនេន ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវតិ, តេន ចិត្តេន ញត្វា ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ សទ្ទោ, សង្ខសទ្ទោ ភេរិសទ្ទោ’’តិ វា ‘‘កិំ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ គន្ធោ, មូលគន្ធោ’’តិ វា ‘‘កិំ ឥទំ មយ្ហំ មុខំ បក្ខិត្តំ, សប្បីតិ វា ផាណិត’’ន្តិ វា ‘‘កេនម្ហិ បិដ្ឋិយំ បហដោ, អតិពទ្ធោ មេ បហារោ’’តិ វា វត្តា ហោតិ. ឯវំ មនោទ្វារិកជវនេនេវ បដិពុជ្ឈតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. សុបិនម្បិ តេនេវ បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.
មហាសុបិនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. វស្សសុត្តវណ្ណនា
១៩៧. សត្តមេ ឧតុសមុដ្ឋានន្តិ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ ឧប្បន្នំ. អកាលេបីតិ ចិត្តវេសាខមាសេសុបិ. វស្សវលាហកទេវបុត្តានញ្ហិ អត្តនោ រតិយា កីឡិតុកាមតាចិត្តេ ឧប្បន្នេ អកាលេបិ ទេវោ វស្សតិ. តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ វស្សវលាហកទេវបុត្តោ វាករកុដកវាសិខីណាសវត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ថេរោ ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិ. អហំ, ភន្តេ, វស្សវលាហកទេវបុត្តោតិ. តុម្ហាកំ កិរ ចិត្តេន ទេវោ វស្សតីតិ. អាម, ភន្តេតិ. បស្សិតុកាមា មយន្តិ. តេមិស្សថ, ភន្តេតិ. មេឃសីសំ វា គជ្ជិតំ វា ន បញ្ញាយតិ, កថំ តេមិស្សាមាតិ. ភន្តេ, អម្ហាកំ ចិត្តេន ទេវោ វស្សតិ, តុម្ហេ បណ្ណសាលំ បវិសថាតិ. ‘‘សាធុ, ទេវបុត្តា’’តិ បាទេ ធោវិត្វា បណ្ណសាលំ បាវិសិ. ទេវបុត្តោ តស្មិំ បវិសន្តេយេវ ឯកំ គីតំ គាយិត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិ, សមន្តា តិយោជនដ្ឋានំ ឯកមេឃំ អហោសិ. ថេរោ អទ្ធតិន្តោ បណ្ណសាលំ បវិដ្ឋោតិ.
វស្សសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨-៩. វាចាសុត្តាទិវណ្ណនា
១៩៨-៩. អដ្ឋមេ អង្គេហីតិ ការណេហិ. អង្គីយន្តិ ហេតុភាវេន ញាយន្តីតិ អង្គានិ, ការណានិ. ការណត្ថេ ច អង្គ-សទ្ទោ. បញ្ចហីតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. សមន្នាគតាតិ សមនុអាគតា បវត្តា យុត្តា ច. វាចាតិ សមុល្លបន-វាចា. យា ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ច, ‘‘នេលា កណ្ណសុខា’’តិ (ទី. និ. ១.៩) ច អាគច្ឆតិ. យា បន ‘‘វាចាយ ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) ឯវំ វិញ្ញត្តិ ច, ‘‘យា ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា’’តិ (ធ. ស. ២៩៩) ឯវំ វិរតិ ច, ‘‘ផរុសវាចា, ភិក្ខវេ, អាសេវិតា ភាវិតា ពហុលីកតា និរយសំវត្តនិកា ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវំ ចេតនា ច វាចាតិ អាគតា, ន សា ឥធ អធិប្បេតា. កស្មា? អភាសិតព្ពតោ. ‘‘សុភាសិតា ហោតិ, នោ ទុព្ភាសិតា’’តិ ហិ វុត្តំ. សុភាសិតាតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អត្ថាវហតំ ទីបេតិ. អនវជ្ជាតិ រាគាទិអវជ្ជរហិតា. ឥមិនាស្ស ការណសុទ្ធិំ អគតិគមនាទិប្បវត្តទោសាភាវញ្ច ទីបេតិ. រាគទោសាទិវិមុត្តញ្ហិ យំ ភាសតោ អនុរោធវិវជ្ជនតោ អគតិគមនំ ទុរសមុស្សិតមេវាតិ. អននុវជ្ជាតិ អនុវាទវិមុត្តា. ឥមិនាស្សា សព្ពាការសម្បត្តិំ ទីបេតិ. សតិ ហិ សព្ពាការសម្បត្តិយំ អននុវជ្ជតាតិ. វិញ្ញូនន្តិ បណ្ឌិតានំ. តេន និន្ទាបសំសាសុ ពាលា អប្បមាណាតិ ទីបេតិ.
ឥមេហិ ខោតិអាទីនិ តានិ អង្គានិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ តំ វាចំ និគមេតិ. យញ្ច អញ្ញេ បដិញ្ញាទីហិ អវយវេហិ, នាមាទីហិ បទេហិ, លិង្គវចនវិភត្តិកាលការកសម្បត្តីហិ ច សមន្នាគតំ មុសាវាទាទិវាចម្បិ សុភាសិតន្តិ មញ្ញន្តិ, តំ បដិសេធេតិ. អវយវាទិសមន្នាគតាបិ ហិ តថារូបី វាចា ទុព្ភាសិតាវ ហោតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អនត្ថាវហត្តា. ឥមេហិ បន បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នាបិ ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាវ លោកិយលោកុត្តរហិតសុខាវហត្តា. តថា ហិ មគ្គបស្សេ សស្សំ រក្ខន្តិយា សីហឡចេដិកាយ សីហឡកេនេវ ជាតិជរាមរណយុត្តំ គីតិកំ គាយន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា សដ្ឋិមត្តា វិបស្សកភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ.
តថា តិស្សោ នាម អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខុ បទុមស្សរសមីបេន គច្ឆន្តោ បទុមស្សរេ បទុមានិ ភញ្ជិត្វា –
‘‘បាតោវ ផុល្លិតកោកនទំ,
សូរិយាលោកេន ភិជ្ជិយតេ;
ឯវំ មនុស្សត្តំ គតា សត្តា,
ជរាភិវេគេន មទ្ទីយន្តី’’តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៤៥២ សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា) –
ឥមំ គីតិំ គាយន្តិយា ចេដិកាយ សុត្វា អរហត្តំ បត្តោ.
ពុទ្ធន្តរេបិ អញ្ញតរោ បុរិសោ សត្តហិ បុត្តេហិ សទ្ធិំ អដវិតោ អាគម្ម អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា មុសលេន តណ្ឌុលេ កោដ្ដេន្តិយា –
‘‘ជរាយ បរិមទ្ទិតំ ឯតំ, មិលាតចម្មនិស្សិតំ;
មរណេន ភិជ្ជតិ ឯតំ, មច្ចុស្ស ឃាសមាមិសំ.
‘‘កិមីនំ អាលយំ ឯតំ, នានាកុណបេន បូរិតំ;
អសុចិភាជនំ ឯតំ, តទលិក្ខន្ធសមំ ឥទ’’ន្តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៤៥២ សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា) –
ឥមំ គីតំ សុត្វា បច្ចវេក្ខន្តោ សហ បុត្តេហិ បច្ចេកពោធិំ បត្តោ. ឯវំ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សចេបិ មិលក្ខុភាសាយ បរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នា វាចា ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាតិ វេទិតព្ពា. សុភាសិតា ឯវ អនវជ្ជា អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ អត្ថត្ថិកានំ កុលបុត្តានំ អត្ថប្បដិសរណានំ, នោ ព្យញ្ជនប្បដិសរណានន្តិ. នវមំ ឧត្តានមេវ.
វាចាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា
២០០. ទសមេ និស្សរន្តីតិ និស្សរណីយាតិ វត្តព្ពេ ទីឃំ កត្វា និទ្ទេសោ. កត្តរិ ហេស អនីយ-សទ្ទោ យថា ‘‘និយ្យានិយា’’តិ. តេនាហ ‘‘និស្សដា’’តិ. កុតោ បន និស្សដា? យថាសកំ បដិបក្ខតោ. និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុយោតិ អាហ ‘‘អត្តសុញ្ញសភាវា’’តិ. អត្ថតោ បន ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុវិសេសោ. តាទិសស្ស ភិក្ខុនោ កិលេសវសេន កាមេសុ មនសិការោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘វីមំសនត្ថ’’ន្តិ, ‘‘នេក្ខម្មនិយតំ ឥទានិ មេ ចិត្តំ, កិំ នុ ខោ កាមវិតក្កោបិ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វីមំសន្តស្សាតិ អត្ថោ. បក្ខន្ទនំ នាម អនុប្បវេសោ. សោ បន តត្ថ នត្ថីតិ អាហ ‘‘នប្បវិសតី’’តិ. បសីទនំ នាម អភិរុចិ. សន្តិដ្ឋនំ បតិដ្ឋានំ. វិមុច្ចនំ អធិមុច្ចនន្តិ. តំ សព្ពំ បដិក្ខិបន្តោ វទតិ ‘‘បសាទំ នាបជ្ជតី’’តិអាទិ. ឯវំភូតំ បនស្ស ចិត្តំ តស្ស កថំ តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ.
តន្តិ បឋមជ្ឈានំ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ បរិកម្មចិត្តេន សទ្ធិំ ឈានចិត្តំ ឯកត្តវសេន ឯកជ្ឈំ កត្វា វទតិ. គោចរេ គតត្តាតិ អត្តនោ អារម្មណេ ឯវ បវត្តត្តា. អហានភាគិយត្តាតិ ឋិតិភាគិយត្តា. សុដ្ឋុ វិមុត្តន្តិ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា សម្មទេវ វិមុត្តំ. ចិត្តស្ស ច កាយស្ស ច វិហននតោ វិឃាតោ. ទុក្ខំ បរិទហនតោ បរិឡាហោ. កាមវេទនំ ន វេទិយតិ អនុប្បជ្ជនតោ. និស្សរន្តិ តតោតិ និស្សរណំ. កេ និស្សរន្តិ? កាមា. ឯវញ្ច កាមានន្តិ កត្តុសាមិវចនំ សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. យទគ្គេន កាមា តតោ និស្សដាតិ វុច្ចន្តិ, តទគ្គេន ឈានម្បិ កាមតោ និស្សដន្តិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ វុត្តំ ‘‘កាមេហិ និស្សដត្តា’’តិ. ឯវំ វិក្ខម្ភនវសេន កាមនិស្សរណំ វត្វា ឥទានិ សមុច្ឆេទវសេន អច្ចន្តតោ និស្សរណំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សេសបទេសូតិ សេសកោដ្ឋាសេសុ.
អយំ បន វិសេសោតិ វិសេសំ វទន្តេន តំ ឈានំ បាទកំ កត្វាតិអាទិកោ អវិសេសោតិ កត្វា ទុតិយតតិយវារេសុ សព្ពសោ អនាមដ្ឋោ, ចតុត្ថវារេ បន អយម្បិ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អច្ចន្តនិស្សរណញ្ចេត្ថ អរហត្តផលំ យោជេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា អរូបជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា អគ្គមគ្គំ អធិគន្ត្វា អរហត្តេ ឋិតស្ស ចិត្តំ សព្ពសោ រូបេហិ និស្សដំ នាម ហោតិ. តស្ស ហិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ វីមំសនត្ថំ រូបាភិមុខំ ចិត្តំ បេសេន្តស្ស. ឥទមក្ខាតន្តិ សមថយានិកានំ វសេន ហេដ្ឋា ចត្តារោ វារា គហិតា. ឥទំ បន សុក្ខវិបស្សកស្ស វសេនាតិ អាហ ‘‘សុទ្ធសង្ខារេ’’តិអាទិ. ‘‘បុន សក្កាយោ នត្ថី’’តិ ឧប្បន្នន្តិ ‘‘ឥទានិ មេ សក្កាយប្បពន្ធោ នត្ថី’’តិ វីមំសន្តស្ស ឧប្បន្នំ.
និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ព្រាហ្មណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ចតុត្ថបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.