(១៤) ៤. រាជវគ្គោ

១. បឋមចក្កានុវត្តនសុត្តវណ្ណនា

១៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អត្ថញ្ញូតិ ហិតញ្ញូ. ហិតបរិយាយោ ហេត្ថ អត្ថ-សទ្ទោ ‘‘អត្តត្ថោ បរត្ថោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) វិយ. យស្មា ចេស បរេសំ ហិតំ ជានន្តោ តេ អត្តនិ រញ្ជេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘រញ្ជិតុំ ជានាតី’’តិ. ទណ្ឌេតិ អបរាធានុរូបេ ទណ្ឌនេ. ពលម្ហីតិ ពលកាយេ. បញ្ច អត្ថេតិ អត្តត្ថោ, បរត្ថោ, ឧភយត្ថោ, ទិដ្ឋធម្មិកោ អត្ថោ, សម្បរាយិកោ អត្ថោតិ ឯវំ បញ្ចប្បភេទេ អត្ថេ. ចត្តារោ ធម្មេតិ ចតុសច្ចធម្មេ, កាមរូបារូបលោកុត្តរភេទេ វា ចត្តារោ ធម្មេ. បដិគ្គហណបរិភោគមត្តញ្ញុតាយ ឯវ បរិយេសនវិស្សជ្ជនមត្តញ្ញុតាបិ ពោធិតា ហោន្តីតិ ‘‘បដិគ្គហណបរិភោគមត្តំ ជានាតិ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

ឧត្តរតិ អតិក្កមតិ, អភិភវតីតិ វា ឧត្តរំ, នត្ថិ ឯត្ថ ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ. អនតិសយំ, អប្បដិភាគំ វា អនេកាសុ ទេវមនុស្សបរិសាសុ អនេកសតក្ខត្តុំ តេសំ អរិយសច្ចប្បដិវេធសម្បាទនវសេន បវត្តា ភគវតោ ធម្មទេសនា ធម្មចក្កំ. អបិច សព្ពបឋមំ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញប្បមុខាយ អដ្ឋារសបរិសគណាយ ព្រហ្មកោដិយា ចតុសច្ចស្ស បដិវេធវិធាយិនី យា ធម្មទេសនា, តស្សា សាតិសយា ធម្មចក្កសមញ្ញា. តត្ថ សតិបដ្ឋានាតិធម្មោ ឯវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. ចក្កន្តិ វា អាណា ធម្មតោ អនបេតត្តា, ធម្មញ្ច តំ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ. ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. យថាហ ‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤០-៤១). អប្បដិវត្តិយន្តិ ធម្មិស្សរស្ស ភគវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មចក្កស្ស អនុត្តរភាវតោ អប្បដិសេធនីយំ. កេហិ បន អប្បដិវត្តិយន្តិ អាហ – ‘‘សមណេន វា’’តិអាទិ. តត្ថ សមណេនាតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតេន. ព្រាហ្មណេនាតិ ជាតិព្រាហ្មណេន. សាសនបរមត្ថសមណព្រាហ្មណានញ្ហិ បដិលោមចិត្តំយេវ នត្ថិ. ទេវេនាតិ កាមាវចរទេវេន. កេនចីតិ យេន កេនចិ អវសិដ្ឋបារិសជ្ជេន. ឯត្តាវតា អដ្ឋន្នម្បិ បរិសានំ អនវសេសបរិយាទានំ ទដ្ឋព្ពំ. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ.

បឋមចក្កានុវត្តនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយចក្កានុវត្តនសុត្តវណ្ណនា

១៣២. ទុតិយេ ចក្កវត្តិវត្តន្តិ ទសវិធំ, ទ្វាទសវិធំ វា ចក្កវត្តិភាវាវហំ វត្តំ. តត្ថ អន្តោជនស្មិំ ពលកាយេ ធម្មិកាយេវ រក្ខាវរណគុត្តិយា សំវិធានំ, ខត្តិយេសុ, អនុយន្តេសុ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ, នេគមជានបទេសុ, សមណព្រាហ្មណេសុ, មិគបក្ខីសុ, អធម្មិកបដិក្ខេបោ, អធនានំ ធនានុប្បទានំ, សមណព្រាហ្មណេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហបុច្ឆនន្តិ ឥទំ ទសវិធំ ចក្កវត្តិវត្តំ. ឥទមេវ ច គហបតិកេ បក្ខិជាតេ ច វិសុំ កត្វា គហណវសេន ទ្វាទសវិធំ. បិតរា បវត្តិតមេវ អនុប្បវត្តេតីតិ ទសវិធំ វា ទ្វាទសវិធំ វា ចក្កវត្តិវត្តំ បូរេត្វា និសិន្នស្ស បុត្តស្ស អញ្ញំ បាតុភវតិ, សោ តំ បវត្តេតិ. រតនមយត្តា បន សទិសដ្ឋេន តទេវេតន្តិ កត្វា ‘‘បិតរា បវត្តិត’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា វា សោ ‘‘អប្បោស្សុក្កោ, ត្វំ ទេវ, ហោហិ, អហមនុសាសិស្សាមី’’តិ អាហ. តស្មា បិតរា បវត្តិតំ អាណាចក្កំ អនុប្បវត្តេតិ នាមាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យញ្ហិ អត្តនោ បុញ្ញានុភាវសិទ្ធំ ចក្ករតនំ, តំ និប្បរិយាយតោ តេន បវត្តិតំ នាម, នេតរន្តិ បឋមនយោ វុត្តោ. យស្មា បវត្តិតស្សេវ អនុវត្តនំ, បឋមនយោ ច តំសទិសេ តព្ពោហារវសេន វុត្តោតិ តំ អនាទិយិត្វា ទុតិយនយោ វុត្តោ.

ទុតិយចក្កានុវត្តនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. យស្សំទិសំសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. ចតុត្ថេ ‘‘ឧភតោ សុជាតោ’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ ភាគេហិ សុជាតតា បញ្ញាបេយ្យ, សុជាត-សទ្ទោ ច ‘‘សុជាតោ ចារុទស្សនោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣; ថេរគា. ៨១៨) អារោហសម្បត្តិបរិយាយោតិ ជាតិវសេន សុជាតតំ វិភាវេតុំ ‘‘មាតិតោ ច បិតិតោ ចា’’តិ វុត្តំ. អនោរសបុត្តវសេនបិ លោកេ មាតុបិតុសមញ្ញា ទិស្សតិ, ឥធ បន សា ឱរសបុត្តវសេន ឥច្ឆិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសុទ្ធគ្គហណិកោ’’តិ វុត្តំ. គព្ភំ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ គហណី, គព្ភាសយសញ្ញិតោ មាតុកុច្ឆិប្បទេសោ. តេនាហ ‘‘សំសុទ្ធាយ មាតុកុច្ឆិយា សមន្នាគតោ’’តិ. យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស វិបាចនវសេន គណ្ហនតោ អឆឌ្ឌនតោ គហណី, តេជោធាតុ. បិតា ច មាតា ច បិតរោ. បិតូនំ បិតរោ បិតាមហា. តេសំ យុគោ បិតាមហយុគោ, តស្មា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា, បិតាមហទ្វន្ទាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បិតាមហគ្គហណេនេវ មាតាមហោបិ គហិតោតិ សោ អដ្ឋកថាយំ វិសុំ ន ឧទ្ធតោ. យុគ-សទ្ទោ ចេត្ថ ឯកសេសនយេន ទដ្ឋព្ពោ ‘‘យុគោ ច យុគោ ច យុគោ’’តិ. ឯវញ្ហិ តត្ថ តត្ថ ទ្វិន្នំ គហិតមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា’’តិ. បុរិសគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ ‘‘មាតិតោ’’តិ បាឡិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

អក្ខិត្តោតិ អប្បត្តក្ខេបោ. អនវក្ខិត្តោតិ សម្បត្តវិវាទាទីសុ ន អវក្ខិត្តោ ន ឆឌ្ឌិតោ. ជាតិវាទេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កេន ការណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឧភតោ…បេ… បិតាមហយុគា’’តិ ឯតេន ខត្តិយស្ស យោនិទោសាភាវោ ទស្សិតោ សំសុទ្ធគ្គហណិកភាវកិត្តនតោ. ‘‘អក្ខិត្តោ’’តិ ឥមិនា កិរិយាបរាធាភាវោ. កិរិយាបរាធេន ហិ សត្តា ខេបំ បាបុណន្តិ. ‘‘អនុបក្កុដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា អយុត្តសំសគ្គាភាវោ. អយុត្តសំសគ្គញ្ហិ បដិច្ច សត្តា អក្កោសំ លភន្តិ.

អឌ្ឍតា នាម វិភវសម្បន្នតា, សា តំ តំ ឧបាទាយុបាទាយ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘យោ កោចិ អត្តនោ សន្តកេន វិភវេន អឌ្ឍោ ហោតី’’តិ. តថា មហទ្ធនតាបីតិ តំ ឧក្កំសគតំ ទស្សេតុំ ‘‘មហតា អបរិមាណសង្ខេន ធនេន សមន្នាគតោ’’តិ វុត្តំ. ភុញ្ជិតព្ពតោ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ វិសេសតោ កាមា ភោគា នាមាតិ អាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណវសេនា’’តិ. កោដ្ឋំ វុច្ចតិ ធញ្ញស្ស អាវសនដ្ឋានំ, កោដ្ឋភូតំ អគារំ កោដ្ឋាគារំ. តេនាហ ‘‘ធញ្ញេន ច បរិបុណ្ណកោដ្ឋាគារោ’’តិ. ឯវំ សារគព្ភំ កោសោ, ធញ្ញបរិដ្ឋបនដ្ឋានញ្ច កោដ្ឋាគារន្តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តតោ អញ្ញថា តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា អសិនោ តិក្ខភាវបរិហារកោ បដិច្ឆទោ ‘‘កោសោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ រញ្ញោ តិក្ខភាវបរិហារំ កត្វា ចតុរង្គិនី សេនា កោសោតិ អាហ ‘‘ចតុព្ពិធោ កោសោ ហត្ថី អស្សា រថា បត្តី’’តិ. វត្ថកោដ្ឋាគារគ្គហណេនេវ សព្ពស្សបិ ភណ្ឌដ្ឋបនដ្ឋានស្ស គហិតត្តា ‘‘តិវិធំ កោដ្ឋាគារ’’ន្តិ វុត្តំ.

យស្សា បញ្ញាយ វសេន បុរិសោ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ បណ្ឌិច្ចន្តិ អាហ ‘‘បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ’’តិ. តំតំឥតិកត្តព្ពតាសុ ឆេកភាវោ ព្យត្តភាវោ វេយ្យត្តិយំ. សម្មោហំ ហិំសតិ វិធមតីតិ មេធា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេធាវី. ឋានេ ឋានេ ឧប្បត្តិ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ឋានុប្បត្តិ, ឋានសោ ឧប្បជ្ជនបញ្ញា. វឌ្ឍិអត្ថេតិ វឌ្ឍិសង្ខាតេ អត្ថេ.

យស្សំទិសំសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៩. បត្ថនាសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣៥-៩. បញ្ចមេ ហត្ថិស្មិន្តិ ហត្ថិសិប្បេ. ហត្ថីតិ ហិ ហត្ថិវិសយត្តា ហត្ថិសន្និស្សិតត្តា ច ហត្ថិសិប្បំ គហិតំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. វយតីតិ វយោ, សោភនេសុ កត្ថចិ អបក្ខលន្តោ អវិត្ថាយន្តោ តានិ សន្ធារេតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ. ន វយោ អវយោ, តានិ អត្ថតោ សទ្ទតោ ច សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ. អវយោ ន ហោតីតិ អនវយោ. ទ្វេ បដិសេធា បកតិំ គមេន្តីតិ អាហ ‘‘អនវយោតិ សមត្ថោ’’តិ. ឆដ្ឋាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

បត្ថនាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សោតសុត្តវណ្ណនា

១៤០. ទសមេ តិព្ពានន្តិ តិក្ខានំ. ខរានន្តិ កក្កសានំ. កដុកានន្តិ ទារុណានំ. អសាតានន្តិ នសាតានំ អប្បិយានំ. ន តាសុ មនោ អប្បេតិ, ន តា មនំ អប្បាយន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ អមនាបា.

សោតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រាជវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.