(១៥) ៥. តិកណ្ឌកីវគ្គោ
១. អវជានាតិសុត្តវណ្ណនា
១៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ ទត្វា អវជានាតីតិ ឯត្ថ ឯកោ ភិក្ខុ មហាបុញ្ញោ ចតុបច្ចយលាភី ហោតិ, សោ ចីវរាទីនិ លភិត្វា អញ្ញំ អប្បបុញ្ញំ អាបុច្ឆតិ. សោបិ តស្មិំ បុនប្បុនំ អាបុច្ឆន្តេបិ គណ្ហាតិយេវ. អថស្ស ឥតរោ ថោកំ កុបិតោ ហុត្វា មង្កុភាវំ ឧប្បាទេតុកាមោ វទតិ ‘‘អយំ អត្តនោ ធម្មតាយ ចីវរាទីនិ ន លភតិ, អម្ហេ និស្សាយ លភតី’’តិ. ឯវម្បិ ទត្វា អវជានាតិ នាម. ឯកោ បន ឯកេន សទ្ធិំ ទ្វេ តីណិ វស្សានិ វសន្តោ បុព្ពេ តំ បុគ្គលំ គរុំ កត្វា គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ចិត្តីការំ ន ករោតិ, អាសននិសិន្នដ្ឋានម្បិ ន គច្ឆតិ. អយម្បិ បុគ្គលោ សំវាសេន អវជានាតិ នាម. អាធេយ្យមុខោតិ អាទិតោ ធេយ្យមុខោ, បឋមវចនស្មិំយេវ ឋបិតមុខោតិ អត្ថោ. តត្ថាយំ នយោ – ឯកោ បុគ្គលោ សារុប្បំយេវ ភិក្ខុំ ‘‘អសារុប្បោ ឯសោ’’តិ កថេតិ. តំ សុត្វា ឯស និដ្ឋំ គច្ឆតិ, បុន អញ្ញេន សភាគេន ភិក្ខុនា ‘‘សារុប្បោ អយ’’ន្តិ វុត្តេបិ តស្ស វចនំ ន គណ្ហាតិ. អសុកេន នាម ‘‘អសារុប្បោ អយ’’ន្តិ អម្ហាកំ កថិតន្តិ បុរិមភិក្ខុនោវ កថំ គណ្ហាតិ. អបរោបិស្ស ទុស្សីលំ ‘‘សីលវា’’តិ កថេតិ. តស្ស វចនំ សទ្ទហិត្វា បុន អញ្ញេន ‘‘អសារុប្បោ ឯសោ ភិក្ខុ, នាយំ តុម្ហាកំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តោ’’តិ វុត្តេបិ តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា បុរិមំយេវ កថំ គណ្ហាតិ. អបរោ វណ្ណម្បិ កថិតំ គណ្ហាតិ, អវណ្ណម្បិ កថិតំ គណ្ហាតិយេវ. អយម្បិ អាធេយ្យមុខោយេវ នាម អាធាតព្ពមុខោ, យំ យំ សុណាតិ, តត្ថ តត្ថ ឋបិតមុខោតិ អត្ថោ.
លោលោតិ សទ្ធាទីនំ ឥត្តរកាលប្បតិតត្តា អស្សទ្ធិយាទីហិ លុលិតភាវេន លោលោ. ឥត្តរភត្តីតិអាទីសុ បុនប្បុនំ ភជនេន សទ្ធាវ ភត្តិបេមំ. សទ្ធាបេមម្បិ គេហស្សិតបេមម្បិ វដ្ដតិ, បសាទោ សទ្ធាបសាទោ. ឯវំ បុគ្គលោ លោលោ ហោតីតិ ឯវំ ឥត្តរសទ្ធាទិតាយ បុគ្គលោ លោលោ នាម ហោតិ. ហលិទ្ទិរាគោ វិយ, ថុសរាសិម្ហិ កោដ្ដិតខានុកោ វិយ, អស្សបិដ្ឋិយំ ឋបិតកុម្ភណ្ឌំ វិយ ច អនិពទ្ធដ្ឋានេ មុហុត្តេន កុប្បតិ. មន្ទោ មោមូហោតិ អញ្ញាណភាវេន មន្ទោ, អវិសយតាយ មោមូហោ, មហាមូឡ្ហោតិ អត្ថោ.
អវជានាតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២-៣. អារភតិសុត្តាទិវណ្ណនា
១៤២-៣. ទុតិយេ អារភតីតិ ឯត្ថ អារម្ភ-សទ្ទោ កម្មកិរិយហិំសនវីរិយកោបនាបត្តិវីតិក្កមេសុ វត្តតិ. តថា ហេស ‘‘យំ កិញ្ចិ ទុក្ខំ សម្ភោតិ, សព្ពំ អារម្ភបច្ចយា’’តិ (សុ. និ. ៧៤៩) កម្មេ អាគតោ. ‘‘មហារម្ភា មហាយញ្ញា, ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា’’តិ (សំ. និ. ១.១២០; អ. និ. ៤.៣៩) កិរិយាយ. ‘‘សមណំ គោតមំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ អារភន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៥១) ហិំសនេ. ‘‘អារម្ភថ និក្ខមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៥; នេត្តិ. ២៩; បេដកោ. ៣៨; មិ. ប. ៥.១.៤) វីរិយេ. ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៥; ម. និ. ១.២៩៣) កោបនេ. ‘‘អារភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤២; បុ. ប. ១៩១) អយំ បន អាបត្តិវីតិក្កមេ អាគតោ, តស្មា អាបត្តិវីតិក្កមវសេន អារភតិ ចេវ, តប្បច្ចយា ច វិប្បដិសារី ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. យថាភូតំ នប្បជានាតីតិ អនធិគតត្តា យថាសភាវតោ ន ជានាតិ. យត្ថស្សាតិ យស្មិំ អស្ស, យំ ឋានំ បត្វា ឯតស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តីតិ អត្ថោ. កិំ បន បត្វា តេ និរុជ្ឈន្តីតិ? អរហត្តមគ្គំ, ផលប្បត្តស្ស បន និរុទ្ធា នាម ហោន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ ឥធ មគ្គកិច្ចវសេន បន ផលមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.
អារភតី ន វិប្បដិសារី ហោតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តំ បនេស ទេសេតុំ សភាគបុគ្គលំ បរិយេសតិ, តស្មា ន វិប្បដិសារី ហោតិ. ន អារភតិ វិប្បដិសារី ហោតីតិ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតិ, វិនយបញ្ញត្តិយំ បន អកោវិទត្តា អនាបត្តិយា អាបត្តិសញ្ញី ហុត្វា វិប្បដិសារី ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ន អារភតិ ន វិប្បដិសារី ហោតី’’តិ យោ វុត្តោ, កតរោ សោ បុគ្គលោ? ឱស្សដ្ឋវីរិយបុគ្គលោ. សោ ហិ ‘‘កិំ មេ ឥមស្មិំ កាលេ បរិនិព្ពានេន, អនាគតេ មេត្តេយ្យសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វិសុទ្ធសីលោបិ បដិបត្តិំ ន បូរេតិ. សោ ហិ ‘‘កិមត្ថំ អាយស្មា បមត្តោ វិហរតិ, បុថុជ្ជនស្ស នាម គតិ អនិពទ្ធា, តស្មា ហិ មេត្តេយ្យសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សម្មុខីភាវំ លភេយ្យាសិ, អរហត្តត្ថាយ វិបស្សនំ ភាវេហី’’តិ ឱវទិតព្ពោវ.
សាធូតិ អាយាចនត្ថេ និបាតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាវ អបរទ្ធំ វត អាយស្មតា, ឯវំ សន្តេបិ មយំ អាយស្មន្តំ យាចាម, ទេសេតព្ពយុត្តកស្ស ទេសនាយ, វុដ្ឋាតព្ពយុត្តកស្ស វុដ្ឋានេន, អាវិកាតព្ពយុត្តកស្ស អាវិកិរិយាយ អារម្ភជេ អាសវេ បហាយ សុទ្ធន្តេ ឋិតភាវបច្ចវេក្ខណេន វិប្បដិសារជេ អាសវេ បដិវិនោទេត្វា នីហរិត្វា វិបស្សនាចិត្តញ្ចេវ វិបស្សនាបញ្ញញ្ច វឌ្ឍេតូតិ. អមុនា បញ្ចមេន បុគ្គលេនាតិ ឯតេន បញ្ចមេន ខីណាសវបុគ្គលេន. សមសមោ ភវិស្សតីតិ លោកុត្តរគុណេហិ សមភាវេនេវ សមោ ភវិស្សតីតិ ឯវំ ខីណាសវេន ឱវទិតព្ពោតិ អត្ថោ. តតិយំ ឧត្តានមេវ.
អារភតិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤-៦. តិកណ្ឌកីសុត្តាទិវណ្ណនា
១៤៤-៦. ចតុត្ថេ បដិកូលេតិ អមនុញ្ញេ អនិដ្ឋេ. អប្បដិកូលសញ្ញីតិ ឥដ្ឋាការេនេវ បវត្តចិត្តោ. ឥដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ អសុភាយ វា ផរតិ, អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ ឧបនេតិ បវត្តេតិ. អនិដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ អនិដ្ឋេ សត្តសញ្ញិតេ អារម្មណេ. មេត្តាយ វា ផរតីតិ មេត្តំ ហិតេសិតំ ឧបសំហរន្តោ សព្ពត្ថកមេវ វា តត្ថ ផរតិ. ធាតុតោ វា ឧបសំហរតីតិ ធម្មសភាវចិន្តនេន ធាតុតោ បច្ចវេក្ខណាយ ធាតុមនសិការំ វា តត្ថ បវត្តេតិ. តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វាតិ សភាវតោ អានុភាវតោ ច ឧបតិដ្ឋន្តំ អារម្មណេ បដិកូលភាវំ អប្បដិកូលភាវញ្ចាតិ តំ ឧភយំ បហាយ អគ្គហេត្វា, សព្ពស្មិំ បន តស្មិំ មជ្ឈត្តោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. មជ្ឈត្តោ ហុត្វា វិហរិតុកាមោ បន កិំ ករោតីតិ? ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អាបាថំ គតេសុ នេវ សោមនស្សិតោ ហោតិ, ន ទោមនស្សិតោ ហោតិ. ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យាតិ ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តោ អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តោ យថា អញ្ញេ អសមបេក្ខនេន មោហំ ឧប្បាទេន្តិ, ឯវំ អនុប្បាទេន្តោ ឆសុ អារម្មណេសុ ឆឡង្គុបេក្ខាយ ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យ. តេនេវាហ ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន បញ្ចមោ’’តិ. ឥដ្ឋានិដ្ឋឆឡារម្មណាបាថេ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនលក្ខណាយ ឆសុ ទ្វារេសុ បវត្តនតោ ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា’’តិ លទ្ធនាមាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ វសេន បញ្ចមោ វារោ វុត្តោតិ អត្ថោ. បញ្ចមំ ឆដ្ឋញ្ច ឧត្តានមេវ.
តិកណ្ឌកីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧-១០. អសប្បុរិសទានសុត្តាទិវណ្ណនា
១៤៧-១៥០. សត្តមេ អសក្កច្ចន្តិ អនាទរំ កត្វា. ទេយ្យធម្មស្ស អសក្កច្ចករណំ នាម អសម្បន្នំ ករោតីតិ អាហ ‘‘ន សក្ករិត្វា សុចិំ កត្វា ទេតី’’តិ, ឧត្តណ្ឌុលាទិទោសវិរហិតំ សុចិសម្បន្នំ កត្វា ន ទេតីតិ អត្ថោ. អចិត្តីកត្វាតិ ន ចិត្តេ កត្វា, ន បូជេត្វាតិ អត្ថោ. បូជេន្តោ ហិ បូជេតព្ពវត្ថុំ ចិត្តេ ឋបេតិ, ន តតោ ពហិ ករោតិ. ចិត្តំ វា អច្ឆរិយំ កត្វា បដិបត្តិវិករណំ សម្ភាវនកិរិយា, តប្បដិក្ខេបតោ អចិត្តីករណំ អសម្ភាវនកិរិយា. អគារវេន ទេតីតិ បុគ្គលេ អគរុំ ករោន្តោ និសីទនដ្ឋានេ អសម្មជ្ជិត្វា យត្ថ វា តត្ថ វា និសីទាបេត្វា យំ វា តំ វា អាធារកំ ឋបេត្វា ទានំ ទេតិ. អសហត្ថាតិ ន អត្តនោ ហត្ថេន ទេតិ, ទាសកម្មករោទីហិ ទាបេតិ. អបវិទ្ធំ ទេតីតិ អន្តរា អបវិទ្ធំ វិច្ឆេទំ កត្វា ទេតិ. តេនាហ ‘‘ន និរន្តរំ ទេតី’’តិ. អថ វា អបវិទ្ធំ ទេតីតិ ឧច្ឆិដ្ឋាទិឆឌ្ឌនីយធម្មំ វិយ អវក្ខិត្តកំ កត្វា ទេតិ. តេនាហ ‘‘ឆឌ្ឌេតុកាមោ វិយ ទេតី’’តិ. ‘‘អទ្ធា ឥមស្ស ទានស្ស ផលមេវ អាគច្ឆតី’’តិ ឯវំ យស្ស កម្មស្សកតាទិដ្ឋិ អត្ថិ, សោ អាគមនទិដ្ឋិកោ, អយំ បន ន តាទិសោតិ អនាគមនទិដ្ឋិកោ. តេនាហ ‘‘កតស្ស នាម ផលំ អាគមិស្សតី’’តិអាទិ. អដ្ឋមាទីសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.
អសប្បុរិសទានសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
តិកណ្ឌកីវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
តតិយបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.