១. សមាធិភាវនាសុត្តវណ្ណនា

៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ សុខវិហារត្ថាយ, និក្កិលេសតាយ និរាមិសេន សុខេន វិហរណត្ថាយាតិ អត្ថោ. ឥមិនា ចត្តារិ ផលសមាបត្តិជ្ឈានានិ ខីណាសវស្ស អាសវក្ខយាធិគមតោ អបរភាគេ អធិគតរូបារូបជ្ឈានានិ ច កថិតានិ. ទិព្ពចក្ខុញាណទស្សនប្បដិលាភាយាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណប្បដិលាភត្ថាយ. ទិព្ពចក្ខុញាណញ្ហិ រូបគតស្ស ទិព្ពស្ស ឥតរស្ស ច ទស្សនដ្ឋេន ឥធ ‘‘ញាណទស្សន’’ន្តិ អធិប្បេតំ. អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករោតីតិ ទិវា វា រត្តិំ វា សូរិយទីបចន្ទមណិឧក្កាវិជ្ជុលតាទីនំ អាលោកោ ទិវា រត្តិញ្ច ឧបលទ្ធោ, យថាលទ្ធវសេនេវ អាលោកំ មនសិ ករោតិ ចិត្តេ ឋបេតិ, តថា ច នំ មនសិ ករោតិ, យថាស្ស សុភាវិតាលោកកសិណស្ស វិយ កសិណាលោកោ យថិច្ឆកំ យាវទិច្ឆកញ្ច សោ អាលោកោ រត្តិយំ ឧបតិដ្ឋតិ, យេន តត្ថ ទិវាសញ្ញំ ឋបេតិ, ទិវា វិយ វិគតថិនមិទ្ធោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិ.

យថា ទិវា អាលោកសញ្ញា មនសិ កតា, តថេវ នំ រត្តិម្បិ មនសិ ករោតីតិ យថា ទិវា ទិដ្ឋោ អាលោកោ, តថេវ តំ រត្តិំ មនសិ ករោតិ. ទុតិយបទេតិ ‘‘យថា រត្តិំ តថា ទិវា’’តិ ឥមស្មិំ វាក្យេ. ឯស នយោតិ ឥមិនា យថា រត្តិយំ ចន្ទាលោកាទិ អាលោកោ ទិដ្ឋោ, ឯវមេវ រត្តិំ ទិដ្ឋាការេនេវ ទិវា តំ អាលោកំ មនសិ ករោតិ ចិត្តេ ឋបេតីតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ឥតិ វិវដេន ចេតសាតិ ឯវំ អបិហិតេន ចិត្តេន, ថិនមិទ្ធាបិធានេន អបិហិតចិត្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបរិយោនទ្ធេនាតិ សមន្តតោ អនទ្ធេន អសញ្ឆាទិតេន. កិញ្ចាបីតិអាទិនា អត្តនា វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. អាលោកសទិសំ កតំ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិអាទិនា.

សត្តដ្ឋានិកស្សាតិ ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៤; ២.៣៧៦; ម. និ. ១.១០៩) វុត្តស្ស សត្តដ្ឋានិកស្ស សតិសម្បជញ្ញស្ស អត្ថាយ. បរិគ្គហិតវត្ថារម្មណតាយាតិ វត្ថុនោ អារម្មណស្ស ច យាថាវតោ វិទិតភាវេន. យថា ហិ សប្បំ បរិយេសន្តេន តស្ស អាសយេ វិទិតេ សោបិ វិទិតោ គហិតោ ឯវ ច ហោតិ មន្តាគទពលេន តស្ស គហណស្ស សុករត្តា, ឯវំ វេទនាយ អាសយភូតេ វត្ថុម្ហិ អារម្មណេ ច វិទិតេ អាទិកម្មិកស្សបិ វេទនា វិទិតា គហិតា ឯវ ហោតិ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច តស្សា គហណស្ស សុករត្តា. បគេវ បរិញ្ញាតវត្ថុកស្ស ខីណាសវស្ស. តស្ស ហិ ឧប្បាទក្ខណេបិ ឋិតិក្ខណេបិ ភង្គក្ខណេបិ វេទនា វិទិតា បាកដា ហោន្តិ ‘‘តា វេទនា ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា’’តិអាទិនា. ន កេវលញ្ច វេទនា ឯវ, ឥធ វុត្តា សញ្ញាទយោបិ អវុត្តា ចេតនាទយោបិ វិទិតាវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច និរុជ្ឈន្តិ ច. និទស្សនមត្តញ្ហេតំ, យទិទំ បាឡិយំ វេទនាសញ្ញាវិតក្កគ្គហណំ. តេន អនវសេសតោ សព្ពធម្មានម្បិ ឧប្បាទាទិតោ វិទិតភាវំ ទស្សេតិ.

អបិច វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ, ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ, អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. កថំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា កម្មសមុទយោ, ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស សមុទយំ បស្សតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. កថំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ, ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ, អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឥតិ ខយតោ ភយតោ សុញ្ញតោ ជានាតិ. កថំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោ…បេ… ឯវំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឥមិនាបិ នយេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ រូបន្តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អនវសេសតោ រូបស្ស សរូបនិទស្សនត្ថោតិ តស្ស ឥទំ រូបន្តិ ឯតេន សាធារណតោ សរូបនិទស្សនមាហ, ឯត្តកំ រូបន្តិ ឯតេន អនវសេសតោ, ន ឥតោ បរំ រូបំ អត្ថីតិ តព្ពិនិមុត្តស្ស អញ្ញស្ស អភាវំ. ឥតិ វេទនាតិអាទីសុបិ អយំ វេទនា, ឯត្តកា វេទនា, ឥតោ បរំ វេទនា នត្ថិ. អយំ សញ្ញា…បេ… ឥមេ សង្ខារា…បេ… ឥទំ វិញ្ញាណំ, ឯត្តកំ វិញ្ញាណំ, ឥតោ បរំ វិញ្ញាណំ នត្ថីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ.

ញាណេន ជានិត្វា បរោបរានិ. បរោបរានីតិ បរានិ ច ឱបរានិ ច. ឧត្តមាធមានីតិ បរត្តភាវសកត្តភាវាទីនិ ឧត្តមាធមានិ. ចលិតន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ. អនីឃោតិ រាគាទិឦឃរហិតោ. អតារិ សោតិ សោ ឯវរូបោ អរហា ជាតិជរំ អតរិ.

សមាធិភាវនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.