៣. ឧរុវេលវគ្គោ

១. បឋមឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ មហាវេលា វិយ មហាវេលា, វិបុលវាលិកបុញ្ជតាយ មហន្តោ វេលាតដោ វិយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ’’តិ. ឧរុ, មរុ, សិកតា, វាលុកា, វណ្ណុ, វាលិកាតិ ឥមេ សទ្ទា សមានត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. តេនាហ ‘‘ឧរូតិ វាលិកា វុច្ចតី’’តិ.

នជ្ជាតិ នទតិ សទ្ទាយតីតិ នទី, តស្សា នជ្ជា, នទិយា និន្នគាយាតិ អត្ថោ. នេរញ្ជរាយាតិ ‘‘នេលញ្ជលាយា’’តិ វត្តព្ពេ ល-ការស្ស រ-ការំ កត្វា ‘‘នេរញ្ជរាយា’’តិ វុត្តំ, កទ្ទមសេវាលបណកាទិទោសរហិតសលិលាយាតិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘នីលំ-ជលាយាតិ វត្តព្ពេ នេរញ្ជរាយា’’តិ វទន្តិ. នាមមេវ វា ឯតំ តស្សា នទិយាតិ វេទិតព្ពំ. តស្សា នទិយា តីរេ យត្ថ ភគវា វិហាសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អជបាលនិគ្រោធេ’’តិ វុត្តំ. កស្មា បនាយំ អជបាលនិគ្រោធោ នាម ជាតោតិ អាហ ‘‘តស្សា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា តត្ថ វេទេ សជ្ឈាយិតុំ អសមត្ថា មហល្លកព្រាហ្មណា បាការបរិក្ខេបយុត្តានិ និវេសនានិ កត្វា សព្ពេ វសិំសុ, តស្មាស្ស អជបាលនិគ្រោធោតិ នាមំ ជាត’’ន្តិ វទន្តិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ន ជបន្តីតិ អជបា, មន្តានំ អនជ្ឈាយកាតិ អត្ថោ. អជបាលន្តិ អាទិយន្តិ និវាសំ ឯត្ថាតិ អជបាលោតិ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘យស្មា មជ្ឈន្ហិកសមយេ អន្តោបវិដ្ឋេ អជេ អត្តនោ ឆាយាយ បាលេតិ រក្ខតិ, តស្មា ‘អជបាលោ’តិស្ស នាមំ រុឡ្ហ’’ន្តិ. សព្ពត្ថាបិ នាមមេតំ តស្ស រុក្ខស្ស.

បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ, អនុនាសិកលោបេនាយំ និទ្ទេសោ. តេនេវាហ ‘‘សម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមមេវា’’តិ. បឋមន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, តស្មា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមំ អជបាលនិគ្រោធេ វិហរាមីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. អយំ វិតក្កោតិ អយំ ‘‘កិន្នុ ខ្វាហំ…បេ… វិហរេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តវិតក្កោ. ហត្ថី ច វានរោ ច តិត្តិរោ ច ហត្ថិវានរតិត្តិរា.

យេ វុទ្ធមបចាយន្តីតិ ជាតិវុទ្ធោ, វយោវុទ្ធោ, គុណវុទ្ធោតិ តយោ វុទ្ធា. តេសុ ជាតិសម្បន្នោ ជាតិវុទ្ធោ នាម, វយេ ឋិតោ វយោវុទ្ធោ នាម, គុណសម្បន្នោ គុណវុទ្ធោ នាម. តេសុ គុណសម្បន្នោ វយោវុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឋានេ វុទ្ធោតិ អធិប្បេតោ. អបចាយន្តីតិ ជេដ្ឋាបចាយិកាកម្មេន បូជេន្តិ. ធម្មស្ស កោវិទាតិ ជេដ្ឋាបចាយនធម្មស្ស កោវិទា កុសលា. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. បាសំសាតិ បសំសារហា. សម្បរាយេ ច សុគ្គតីតិ សម្បរេតព្ពេ ឥមំ លោកំ ហិត្វា គន្តព្ពេ បរលោកេបិ តេសំ សុគតិយេវ. អយំ បនេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ – ខត្តិយា វា ហោន្តុ ព្រាហ្មណា វា វេស្សា វា សុទ្ទា វា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា តិរច្ឆានគតា វា, យេ កេចិ សត្តា ជេដ្ឋាបចិតិកម្មេន សីលាទិគុណសម្បន្នានំ វយោវុទ្ធានំ អបចិតិំ ករោន្តិ, តេ ឥមស្មិញ្ច អត្តភាវេ ជេដ្ឋាបចិតិការកាតិ បសំសំ វណ្ណនំ ថោមនំ លភន្តិ, កាយស្ស ច ភេទា សគ្គេ និព្ពត្តន្តីតិ.

អញ្ញស្មិន្តិ បរស្មិំ. អត្តា ន ហោតីតិ អញ្ញោ, បរោ. សោ បនេត្ថ ន យោ កោចិ អធិប្បេតោ, អថ ខោ គរុដ្ឋានិយោ. តេនាហ ‘‘កញ្ចិ គរុដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វា’’តិ. បតិស្សតិ គរុនោ អាណំ សម្បដិច្ឆតីតិ បតិស្សោ, ន បតិស្សោ អប្បតិស្សោ, បតិស្សយរហិតោ, គរុបស្សយរហិតោតិ អត្ថោ.

សទេវកេតិ អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ. សទេវកគ្គហណេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ បារិសេសញាយេន ឥតរេសំ បទន្តរេហិ សង្គហិតត្តា. សមារកគ្គហណេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេន. តត្ថ ហិ មារោ ជាតោ តន្និវាសី ច ហោតិ. សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេនេវ. សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយាតិ សាសនស្ស បច្ចត្ថិកសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អបច្ចត្ថិកានំ អសមិតាពាហិតបាបានញ្ច សមណព្រាហ្មណានំ តេនេវ វចនេន គហិតត្តា. កាមំ ‘‘សទេវកេ’’តិអាទិវិសេសនានំ វសេន សត្តវិសយោ លោកសទ្ទោតិ វិញ្ញាយតិ តុល្យយោគវិសយត្តា តេសំ, ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ បន អតុល្យយោគេ អយំ សមាសោ លព្ភតីតិ ព្យភិចារទស្សនតោ បជាគហណន្តិ បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ.

ទេវភាវសាមញ្ញេន មារព្រហ្មេសុ គហិតេសុបិ ឥតរេហិ តេសំ លព្ភមានវិសេសទស្សនត្ថំ វិសុំ គហណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘មារោ នាមា’’តិអាទិមាហ. មារោ ព្រហ្មានម្បិ វិចក្ខុកម្មាយ បហោតីតិ អាហ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ. ឧបរីតិ ឧបរិភាគេ. ព្រហ្មាតិ ទសសហស្សិព្រហ្មានំ សន្ធាយាហ. តថា ចាហ ‘‘ទសហិ អង្គុលីហី’’តិអាទិ. ឥធ ទីឃនិកាយាទយោ វិយ ពាហិរកានម្បិ គន្ថនិកាយោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ឯកនិកាយាទិវសេនា’’តិ. វត្ថុវិជ្ជាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន វិជ្ជាដ្ឋានានិ សង្គយ្ហន្តិ. យថាសកំ កម្មកិលេសេហិ បជាតត្តា និព្ពត្តត្តា បជា, សត្តនិកាយោ, តស្សា បជាយ. សទេវមនុស្សាយាតិ វា ឥមិនា សម្មុតិទេវគ្គហណំ តទវសិដ្ឋមនុស្សលោកគ្គហណញ្ច ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. លោកវសេន វុត្តានិ ‘‘លោកីយន្តិ ឯត្ថ កម្មំ កម្មផលានី’’តិ កត្វា. បជាវសេន ‘‘ហេតុបច្ចយេហិ បជាតា’’តិ កត្វា. សីលសម្បន្នតរន្តិ ឯត្ថ បរិបុណ្ណសម្បន្នតា អធិប្បេតា ‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៤.១) វិយ. តេនាហ ‘‘អធិកតរន្តិ អត្ថោ’’តិ. បរិបុណ្ណញ្ហិ អធិកតរន្តិ វត្តុំ អរហតិ. ការណន្តិ យុត្តិំ. អត្ថន្តិ អវិបរីតត្ថំ. វឌ្ឍិន្តិ អតិវឌ្ឍិនិមិត្តំ.

ឥមិនា វចនេនាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អនន្តរំ វុត្តវចនេន. ន កេវលំ ឥមិនាវ, សុត្តន្តរម្បិ អានេត្វា បដិពាហិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ន មេ អាចរិយោ អត្ថីតិ លោកុត្តរធម្មេ មយ្ហំ អាចរិយោ នាម នត្ថិ. កិញ្ចាបិ លោកិយធម្មានម្បិ យាទិសោ លោកនាថស្ស អធិគមោ, ន តាទិសោ អធិគមោ បរូបទេសោ អត្ថិ. លោកុត្តរធម្មេ បនស្ស លេសោបិ នត្ថិ. នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ មយ្ហំ សីលាទីហិ គុណេហិ បដិនិធិភូតោ បុគ្គលោ នាម នត្ថិ. សរន្តិ ករណេ ឯតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘សរន្តេនា’’តិ, សរន្តិ វា សរណហេតុ ចាតិ អត្ថោ.

យតោតិ ភុម្មត្ថេ តោសទ្ទោតិ អាហ ‘‘យស្មិំ កាលេ’’តិ. រត្តិយោ ជានន្តីតិ រត្តញ្ញូ, អត្តនោ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ពហូ រត្តិយោ ជានន្តិ, ចិរបព្ពជិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. រត្តញ្ញូនំ មហន្តភាវោ រត្តញ្ញុមហន្តំ. ភាវប្បធានោ ឯស និទ្ទេសោ. ‘‘រត្តញ្ញុមហត្ត’’ន្តិ វា បាឋោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ថេរនវមជ្ឈិមានំ វសេន វិបុលភាវោ វេបុល្លមហន្តំ. សិក្ខត្តយសង្គហិតស្ស សាសនព្រហ្មចរិយស្ស ឈានាភិញ្ញាទិវសេន វិបុលភាវោ ព្រហ្មចរិយមហន្តំ. វិសិដ្ឋស្ស បច្ចយលាភស្ស វិបុលភាវោ លាភគ្គមហន្តំ. ចតុព្ពិធេន មហន្តេនាតិ ចតុព្ពិធេន មហន្តភាវេន. មហាបជាបតិយា ទុស្សយុគទានកាលេតិ ភគវតោ សង្ឃេ គារវស្ស បាកដកាលទស្សនមត្តំ. ន ហិ ភគវា តតោ បុព្ពេ សង្ឃេ គារវរហិតោ វិហាសិ.

បឋមឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២.ទុតិយឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ ហុហុង្កជាតិកេនាតិ សោ កិរ ទិដ្ឋមង្គលិកោ មានវសេន កោធវសេន ច ‘‘ហុហុ’’ន្តិ ករោន្តោ វិចរតិ, តស្មា ហុហុង្កជាតិកោតិ វុច្ចតិ. ‘‘ហុហុក្កជាតិកោ’’តិបិ បឋន្តិ, តេន សទ្ធិំ អាគតាតិ អត្ថោ. ជរាជិណ្ណាតិ ជរាយ ខណ្ឌទន្តបលិតកេសាទិភាវំ អាបាទិតា. វយោវុទ្ធាតិ អង្គបច្ចង្គានំ វុទ្ធិមរិយាទប្បត្តា. ជាតិមហល្លកាតិ ឧបបត្តិយា មហល្លកភាវេន សមន្នាគតា. មហត្តំ លន្តិ គណ្ហន្តីតិ មហល្លកា, ជាតិយា មហល្លកា, ន វិភវាទិនាតិ ជាតិមហល្លកា. វយោអនុប្បត្តាតិ បច្ឆិមវយំ សម្បត្តា, បច្ឆិមវយោ នាម វស្សសតស្ស បច្ឆិមោ តតិយោ ភាគោ. ជិណ្ណាតិ វា បោរាណា, ចិរកាលប្បវត្តកុលន្វយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វុទ្ធាតិ សីលាចារាទិគុណវុទ្ធិយុត្តា. មហល្លកាតិ វិភវមហន្តតាយ សមន្នាគតា. មហទ្ធនាតិ មហាភោគា. អទ្ធគតាតិ មគ្គប្បដិបន្នា ព្រាហ្មណានំ វតចរិយាទិមរិយាទំ អវីតិក្កម្ម ចរមានា. វយោអនុប្បត្តាតិ ជាតិវុទ្ធភាវំ អន្តិមវយំ អនុប្បត្តា. សុតំ នេតន្តិ ឯត្ថ សុតំ នោ ឯតន្តិ បទច្ឆេទោ. នោតិ ច ករណត្ថេ សាមិវចនំ. តេនាហ ‘‘អម្ហេហិ សុត’’ន្តិ.

អកាលេតិ អយុត្តកាលេ. អសភាវំ វទតីតិ យំ នត្ថិ, តំ វទតិ. អនត្ថំ វទតីតិ អការណនិស្សិតំ វទតិ. អការណនិស្សិតន្តិ ច និប្ផលន្តិ អត្ថោ. ផលញ្ហិ ការណនិស្សិតំ. អការណនិស្សិតតា ច តទវិនាភាវតោ អការណេ និស្សិតំ, និប្ផលំ សម្ផន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អវិនយំ វទតីតិ ន សំវរវិនយប្បដិសំយុត្តំ វទតិ, អត្តនោ សុណន្តស្ស ច ន សំវរវិនយាវហំ វទតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ហទយេ និធេតព្ពយុត្តកន្តិ អហិតសំហិតត្តា ចិត្តំ អនុប្បវេសេត្វា និធេតុំ អយុត្តំ. កថេតុំ អយុត្តកាលេនាតិ ធម្មំ កថេន្តេន យោ អត្ថោ យស្មិំ កាលេ វត្តព្ពោ, តតោ បុព្ពេ បច្ឆា ច តស្ស អកាលោ, តស្មិំ អយុត្តកាលេ វត្តា. អបទេសរហិតន្តិ សុត្តាបទេសរហិតំ. សាបទេសំ សការណំ កត្វា ន កថេតីតិ ‘‘ភគវតា អសុកេ សុត្តេ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ ឯវំ សាបទេសំ ការណសហិតំ កត្វា ន កថេតិ.

បរិយន្តរហិតន្តិ បរិច្ឆេទរហិតំ, សុត្តំ វា ជាតកំ វា និក្ខិបិត្វា តស្ស អនុយោគំ ឧបមំ វា វត្ថុំ វា អាហរិត្វា យំ សុត្តំ ជាតកំ វា និក្ខិបិតំ, តស្ស សរីរភូតំ កថំ អនាមសិត្វា ពាហិរកថំយេវ កថេតិ, និក្ខិត្តំ និក្ខិត្តមត្តមេវ ហោតិ, ‘‘សុត្តំ នុ ខោ កថេតិ ជាតកំ នុ ខោ, នាស្ស អន្តំ វា កោដិំ វា បស្សាមា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. យថា វដរុក្ខសាខានំ គតគតដ្ឋានេ បារោហា ឱតរន្តិ, ឱតិណ្ណោ-តិណ្ណដ្ឋានេ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជិត្វា បុន វឌ្ឍន្តិយេវ, ឯវំ អឌ្ឍយោជនម្បិ យោជនម្បិ គច្ឆតិយេវ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ បន មូលរុក្ខោ វិនស្សតិ, អនុជាតបារោហមូលានិយេវ តិដ្ឋន្តិ, ឯវំ អយម្បិ និគ្រោធធម្មកថិកោ នាម ហោតិ. និក្ខិត្តំ និក្ខិត្តមេវ កត្វា បស្សេនេវ បរិហរន្តោ គច្ឆតិ. យោ បន ពហុម្បិ ភណន្តោ ‘‘ឯតទត្ថមិទំ វុត្ត’’ន្តិ និក្ខិត្តសុត្តតោ អញ្ញម្បិ អនុយោគូបមាវត្ថុវសេន តទុបយោគីនំ អាហរិត្វា អាហរិត្វា ជានាបេតុំ សក្កោតិ, តថារូបស្ស ធម្មកថិកស្ស ពហុម្បិ កថេតុំ វដ្ដតិ. ន លោកិយលោកុត្តរអត្ថនិស្សិតន្តិ អត្តនោ បរេសញ្ច ន លោកិយលោកុត្តរហិតាវហំ.

បកដ្ឋានំ ឧក្កដ្ឋានំ សីលាទិអត្ថានំ ពោធនតោ សភាវនិរុត្តិវសេន ច ពុទ្ធាទីហិ ភាសិតត្តា បកដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡីតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ. បុរិមស្ស អត្ថស្ស បច្ឆិមេន អត្ថេន អនុសន្ធានំ អនុសន្ធិ, អត្ថមុខេន បន បាឡិប្បទេសានម្បិ អនុសន្ធិ ហោតិយេវ. ស្វាយំ អនុសន្ធិ បុច្ឆានុសន្ធិអជ្ឈាសយានុសន្ធិយថានុសន្ធិអាទិវសេន ចតុព្ពិធោ, តំតំទេសនានំ បន បុព្ពាបរបាឡិវសេន អនុសន្ធិវសេន បុព្ពាបរវសេនាតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ឧគ្គហិតន្តិ ព្យញ្ជនសោ អត្ថសោ ច ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ គហិតំ, បរិយាបុណនវសេន ចេវ បរិបុច្ឆាវសេន ច ហទយេន គហិតន្តិ អត្ថោ. វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ សោតព្ពតោ សុតំ, បរិយត្តិធម្មោ. តំ ធារេតីតិ សុតធរោ. យោ ហិ សុតធរោ, សុតំ តស្មិំ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ សុប្បតិដ្ឋិតំ អរោគិកំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សុតស្ស អាធារភូតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ. ឯកំ បទំ ឯកក្ខរម្បិ អវិនដ្ឋំ ហុត្វា សន្និចីយតីតិ សន្និចយោ, សុតំ សន្និចយោ ឯតស្មិន្តិ សុតសន្និចយោ. អជ្ឈោសាយាតិ អនុប្បវិសិត្វា. តិដ្ឋតីតិ ន សម្មុស្សតិ.

បគុណាតិ វាចុគ្គតា. និច្ចលិកន្តិ អវិបរិវត្តំ. សំសន្ទិត្វាតិ អញ្ញេហិ សំសន្ទិត្វា. សមនុគ្គាហិត្វាតិ បរិបុច្ឆាវសេន អត្ថំ ឱគាហិត្វា. បពន្ធស្ស វិច្ឆេទាភាវតោ គង្គាសោតសទិសំ. ‘‘ភវង្គសោតសទិស’’ន្តិ វា បាឋោ, អកិត្តិមំ សុខប្បវត្តីតិ អត្ថោ. សុត្តេកទេសស្ស សុត្តមត្តស្ស ច វចសា បរិចយោ ឥធ នាធិប្បេតោ, វគ្គាទិវសេន បន អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សុត្តទសក…បេ… សជ្ឈាយិតា’’តិ, ‘‘ទសសុត្តានិ គតានិ, ទសវគ្គានិ គតានី’’តិអាទិនា សល្លក្ខេត្វា វាចាយ សជ្ឈាយិតាតិ អត្ថោ. មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា ភាគសោ និជ្ឈាយិតា ចិន្តិតា មនសានុបេក្ខិតា. រូបគតំ វិយ បញ្ញាយតីតិ រូបគតំ វិយ ចក្ខុស្ស វិភូតំ ហុត្វា បញ្ញាយតិ. សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា សុដ្ឋុ យាថាវតោ បដិវិទ្ធា.

អធិកំ ចេតោតិ អភិចេតោ, ឧបចារជ្ឈានចិត្តំ. តស្ស បន អធិកតា បាកតិកកាមាវចរចិត្តេហិ សុន្ទរតាយ, សា បដិបក្ខតោ សុទ្ធិយាតិ អាហ ‘‘អភិក្កន្តំ វិសុទ្ធំ ចិត្ត’’ន្តិ. អធិចិត្តន្តិ សមាធិមាហ. សោបិ ឧបចារសមាធិ ទដ្ឋព្ពោ. វិវេកជំ បីតិសុខំ, សមាធិជំ បីតិសុខំ, អបីតិជំ កាយសុខំ, សតិបារិសុទ្ធិជំ ញាណសុខន្តិ ចតុព្ពិធម្បិ ឈានសុខំ បដិបក្ខតោ និក្ខន្តតំ ឧបាទាយ នេក្ខម្មសុខន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘នេក្ខម្មសុខំ វិន្ទតី’’តិ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ ឥមិនា តេសុ ឈានេសុ សមាបជ្ជនវសីភាវមាហ. និកាមលាភីតិ បន វចនតោ អាវជ្ជនាធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណវសិយោបិ វុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. សុខេនេវ បច្ចនីកធម្មេ វិក្ខម្ភេត្វាតិ ឯតេន តេសំ ឈានានំ សុខប្បដិបទតំ ខិប្បាភិញ្ញតញ្ច ទស្សេតិ.

វិបុលានន្តិ វេបុល្លំ បាបិតានំ ឈានានំ. វិបុលតា នាម សុភាវិតភាវេន ចិរតរប្បវត្តិយា, សា ច បរិច្ឆេទានុរូបាវ ឥច្ឆិតព្ពាតិ ‘‘វិបុលាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋាតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. បរិច្ឆេទកាលញ្ហិ អប្បត្វាវ វុដ្ឋហន្តោ អកសិរលាភី ន ហោតិ យាវទិច្ឆិតំ បវត្តេតុំ អសមត្ថត្តា. ឥទានិ យថាវុត្តេ សមាបជ្ជនាទិវសីភាវេ ព្យតិរេកវសេន វិភាវេតុំ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ លាភីយេវ ហោតីតិ ឥទំ បដិលទ្ធមត្តស្ស ឈានស្ស វសេន វុត្តំ. តថាតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ. បារិបន្ថិកេតិ វសីភាវស្ស បច្ចនីកធម្មេ. ឈានាធិគមស្ស បន បច្ចនីកធម្មា បគេវ វិក្ខម្ភិតា, អញ្ញថា ឈានាធិគមោ ឯវ ន សិយា. កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតីតិ កិច្ឆេន វិសោធេតិ. កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ វិយ អញ្ញេសម្បិ សមាធិបារិបន្ថិកានំ ទូរសមុស្សារណំ ឥធ វិក្ខម្ភនំ វិសោធនញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. នាឡិកយន្តន្តិ កាលមាននាឡិកយន្តមាហ.

អដ្ឋបិតសង្កប្បោតិ ន សម្មាបណិហិតសង្កប្បោ. អភិញ្ញាបារគូតិ សព្ពេសំ លោកិយលោកុត្តរធម្មានំ អភិញ្ញាយ បារំ គតោ, សព្ពធម្មេ អភិវិសិដ្ឋាយ អគ្គមគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. បរិញ្ញាបារគូតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បរិញ្ញាយ បារំ គតោ, បញ្ចក្ខន្ធេ បរិជានិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. ភាវនាបារគូតិ ចតុន្នំ មគ្គានំ ភាវនាយ បារំ គតោ, ចត្តារោ មគ្គេ ភាវេត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. បហានបារគូតិ សព្ពកិលេសានំ បហានេន បារំ គតោ, សព្ពកិលេសេ បជហិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សច្ឆិកិរិយាបារគូតិ និរោធសច្ឆិកិរិយាយ បារំ គតោ, និរោធំ សច្ឆិកត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សមាបត្តិបារគូតិ សព្ពសមាបត្តីនំ សមាបជ្ជនេន បារំ គតោ, សព្ពា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលីតិ យំ ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលំ សកលភាវោ, តេន សមន្នាគតោ, សកលចតុមគ្គព្រហ្មចរិយវាសោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សកលព្រហ្មចរិយោ’’តិ, បរិបុណ្ណមគ្គព្រហ្មចរិយោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុតិយឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. លោកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ លោកោតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ. អត្ថតោ បុរិមស្មិំ អរិយសច្ចទ្វយំ, ឥធ បន ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘លោកោតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ. វិសំយុត្តោតិ វិសំសដ្ឋោ ន បដិពទ្ធោ, សព្ពេសំ សំយោជនានំ សម្មទេវ សមុច្ឆិន្នត្តា តតោ វិប្បមុត្តោតិ អត្ថោ. លោកសមុទយោតិ សុត្តន្តនយេន តណ្ហា, អភិធម្មនយេន បន អភិសង្ខារេហិ សទ្ធិំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ. លោកនិរោធោតិ និព្ពានំ. សច្ឆិកតោតិ អត្តបច្ចក្ខោ កតោ. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. សោ ហិ លោកនិរោធំ និព្ពានំ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតិ, តទត្ថំ អរិយេហិ បដិបជ្ជីយតិ ចាតិ លោកនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ វុច្ចតិ.

ឯត្តាវតា តថានិ អភិសម្ពុទ្ធោ យាថាវតោ គតោតិ តថាគតោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. ចត្តារិ ហិ អរិយសច្ចានិ តថានិ នាម. យថាហ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០; បដិ. ម. ២.៨) វិត្ថារោ.

អបិច តថាយ គតោតិ តថាគតោ, គតោតិ ច អវគតោ អតីតោ បត្តោ បដិបន្នោតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា ភគវា សកលលោកំ តីរណបរិញ្ញាយ តថាយ អវិបរីតាយ គតោ អវគតោ, តស្មា លោកោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ. លោកសមុទយំ បហានបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អតីតោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធំ សច្ឆិកិរិយាយ តថាយ គតោ បត្តោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ តថំ អវិបរីតំ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោតិ. ឯវំ ឥមិស្សា បាឡិយា តថាគតភាវទីបនវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា ចតុសច្ចាភិសម្ពោធវសេន អត្តនោ តថាគតភាវំ បកាសេត្វា ឥទានិ តត្ថ ទិដ្ឋាទិអភិសម្ពោធវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ចតូហិ សច្ចេហិ អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ កថេត្វា’’តិ វុត្តំ, តំ តថាគតសទ្ទពុទ្ធសទ្ទានំ អត្ថតោ និន្នានាករណតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តថា ចេវ ហិ បាឡិ បវត្តាតិ. ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ ទដ្ឋព្ពតោ. តេន យំ ទិដ្ឋំ យំ ទិស្សតិ, យំ ទក្ខតិ, យំ សមវាយេ បស្សេយ្យ, តំ សព្ពំ ទិដ្ឋន្តេវ គហិតំ កាលវិសេសស្ស អនាមដ្ឋភាវតោ យថា ‘‘ទុទ្ធ’’ន្តិ ទស្សេតិ. សុតន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ សោតព្ពតោ. មុតន្តិ សនិស្សយេ ឥន្ទ្រិយេ និស្សយំ មុញ្ចិត្វា បាបុណិត្វា គហេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘បត្វា គហេតព្ពតោ’’តិ. វិញ្ញាតន្តិ វិជានិតព្ពំ. តំ បន ទិដ្ឋាទិវិនិមុត្តំ វិញ្ញេយ្យន្តិ អាហ ‘‘សុខទុក្ខាទិ ធម្មារម្មណ’’ន្តិ. បត្តន្តិ យថា តថា បត្វា ហត្ថគតំ, អធិគតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា’’តិ. បរិយេសិតន្តិ បត្តិយា អត្ថំ បរិយិដ្ឋំ. តំ បន បត្តំ វា សិយា អប្បត្តំ វា, ឧភយថាបិ បរិយេសិតមេវាតិ អាហ ‘‘បត្តំ វា អប្បត្តំ វា’’តិ. ទ្វយេនបិ ទ្វិប្បការម្បិ បត្តំ ទ្វិប្បការម្បិ បរិយេសិតំ តេន តេន បការេន តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ ទស្សេតិ. ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតន្តិ តេ បន អបាបេត្វា ចិត្តេនេវ អនុ អនុ សញ្ចរិតំ, វិបរិតក្កិតន្តិ អត្ថោ.

បីតកន្តិអាទីតិ អាទិសទ្ទេន លោហិតឱទាតាទិសព្ពំ រូបារម្មណភាគំ សង្គណ្ហាតិ. សុមនោតិ រាគវសេន លោភវសេន សទ្ធាទិវសេន វា សុមនោ. ទុម្មនោតិ ព្យាបាទវិតក្កវសេន វា វិហិំសាវិតក្កវសេន វា ទុម្មនោ. មជ្ឈត្តោតិ អញ្ញាណវសេន, ញាណវសេន វា មជ្ឈត្តោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តត្ថ អាទិសទ្ទេន សង្ខសទ្ទោ, បណវសទ្ទោ, បត្តគន្ធោ, បុប្ផគន្ធោ, បុប្ផរសោ, ផលរសោ, ឧបាទិន្នំ, អនុបាទិន្នំ, មជ្ឈត្តវេទនា កុសលកម្មំ អកុសលកម្មន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អប្បត្តន្តិ ញាណេន អសម្បត្តំ, អវិទិតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ញាណេន អសច្ឆិកត’’ន្តិ. លោកេន គតន្តិ លោកេន ញាតំ. តថេវ គតត្តាតិ តថេវ ញាតត្តា អភិសម្ពុទ្ធត្តា, គតសទ្ទេន ឯកត្តំ ពុទ្ធិអត្ថន្តិ អត្ថោ. គតិអត្ថោ ហិ ធាតវោ ពុទ្ធិអត្ថា ភវន្តីតិ អក្ខរចិន្តកា.

យញ្ច, ភិក្ខវេ, រតិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតីតិ យស្សញ្ច វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយំ តថាអាគតត្តាទិអត្ថេន តថាគតោ ភគវា ពោធិមណ្ឌេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អាសវក្ខយញាណេន សទ្ធិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អធិគច្ឆតិ. យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតីតិ យស្សញ្ច វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយំយេវ កុសិនារាយំ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ យមកសាលានមន្តរេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេតិ ឥមាសំ ទ្វិន្នំ សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសនិព្ពានធាតូនំ មជ្ឈេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណកាលេ បឋមពោធិយម្បិ មជ្ឈិមពោធិយម្បិ បច្ឆិមពោធិយម្បិ យំ សុត្តគេយ្យាទិប្បភេទំ ធម្មំ ភាសតិ និទស្សនវសេន, លបតិ ឧទ្ទិសនវសេន, និទ្ទិសតិ បរិនិទ្ទិសនវសេន. សព្ពំ តំ តថេវ ហោតីតិ តំ ឯត្ថន្តរេ ទេសិតំ សព្ពំ សុត្តគេយ្យាទិនវង្គំ ពុទ្ធវចនំ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច អនូនំ អនធិកំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ រាគមទនិម្មទនំ ទោសមទនិម្មទនំ មោហមទនិម្មទនំ, នត្ថិ តត្ថ វាលគ្គមត្តម្បិ អវក្ខលិតំ, ឯកមុទ្ទិកាយ លញ្ឆិតំ វិយ ឯកាយ នាឡិយា មិតំ វិយ ឯកតុលាយ តុលិតំ វិយ ច តំ តថេវ ហោតិ យស្សត្ថាយ ភាសិតំ, ឯកន្តេនេវ តស្ស សាធនតោ, នោ អញ្ញថា, តស្មា តថំ អវិតថំ អនញ្ញថំ. ឯតេន តថាវាទិតាយ តថាគតោតិ ទស្សេតិ. គទអត្ថោ អយំ គតសទ្ទោ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា, តស្មា តថំ គទតីតិ តថាគតោតិ អត្ថោ. អថ វា អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តតោ អវិបរីតោ អាគទោ អស្សាតិ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា តថាគតោតិ ឯវមេត្ថ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

យថាវាទីតិ យេ ធម្មេ ភគវា ‘‘ឥមេ ធម្មា អកុសលា សាវជ្ជា វិញ្ញុគរហិតា សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តី’’តិ បរេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ វទតិ, តេ ធម្មេ ឯកន្តេនេវ សយំ បហាសិ. យេ បន ធម្មេ ភគវា – ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា អនវជ្ជា វិញ្ញុប្បសត្ថា សមត្តា សមាទិន្នា ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’’តិ វទតិ, តេ ធម្មេ ឯកន្តេនេវ សយំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តស្មា យថាវាទី ភគវា តថាការីតិ វេទិតព្ពោ. តថា សម្មទេវ សីលាទិបរិបូរណវសេន សម្មាបដិបទាយំ យថាការី ភគវា, តថេវ ធម្មទេសនាយ បរេសំ តត្ថ បតិដ្ឋាបនវសេន តថាវាទី. ភគវតោ ហិ វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ, កាយស្សបិ វាចា, តស្មា យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី ច ហោតិ. ឯវំភូតស្ស ច យថា វាចា, កាយោបិ តថា គតោ បវត្តោ. យថា ច កាយោ, វាចាបិ តថា គតា បវត្តាតិ អត្ថោ.

អភិភូ អនភិភូតោតិ ឧបរិ ភវគ្គំ, ហេដ្ឋា អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ កត្វា តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ភគវា សព្ពសត្តេ អភិភវតិ សីលេនបិ សមាធិនាបិ បញ្ញាយបិ វិមុត្តិយាបិ, ន តស្ស តុលា វា បមាណំ វា អត្ថិ. អសមោ អសមសមោ អប្បដិមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោ អតុលោ អប្បមេយ្យោ អនុត្តរោ ធម្មរាជា ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា, តតោ ឯវ អយំ ន កេនចិ អភិភូតោ. ទក្ខតីតិ សព្ពំ បស្សតិ. វិសេសវចនិច្ឆាយបិ អភាវតោ អនវសេសវិសយោ ទសសទ្ទោ. តេន យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម, សព្ពំ តំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បស្សតីតិ ទីបេតិ. អវិបរីតំ អាសយាទិអវពោធេន ហិតូបសំហារាទិនា ច សត្តេ, ភាវញ្ញត្ថត្តូបនយវសេន សង្ខារេ, សព្ពាការេន សុចិណ្ណវសិតាយ សមាបត្តិយោ, ចិត្តញ្ច វសេ វត្តេតីតិ វសវត្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិសំយុត្តោតិ ចតូហិ យោគេហិ វិសំយុត្តោ. តេនាហ ‘‘ចតុន្នំ យោគានំ បហានេន វិសំយុត្តោ’’តិ. តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយេហិ វិរហិតោតិ សព្ពស្មិម្បិ លោកេ តណ្ហាទិដ្ឋិសង្ខាតេហិ ឧបយេហិ វិរហិតោ.

អភិភវិត្វា ឋិតោតិ តព្ពិសយកិលេសប្បហានេន អភិភុយ្យ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ. ចត្តារោបិ គន្ថេ មោចេត្វា ឋិតោតិ សព្ពេ អភិជ្ឈាកាយគន្ថាទិកេ សកសន្តានតោ មោចេត្វា ឋិតោ. វេនេយ្យសន្តានេ វា អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន តេសំ បមោចនោតិ សព្ពគន្ថប្បមោចនោ. ផុដ្ឋស្ស បរមា សន្តីតិ អស្ស អនេន ខីណាសវេន ពុទ្ធេន បរមា សន្តិ ញាណផុសនេន ផុដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ផុដ្ឋស្សា’’តិអាទិ. និព្ពានេ កុតោចិ ភយំ នត្ថីតិ កុតោចិ ភយការណតោ និព្ពានេ ភយំ នត្ថិ អសង្ខតភាវេន សព្ពសោ ខេមត្តា. តេនាហ ភគវា – ‘‘ខេមញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ ខេមគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.៣៧៩-៤០៨). និព្ពានប្បត្តស្ស វា កុតោចិ ភយំ នត្ថីតិ និព្ពានំ អកុតោភយន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ន កុតោចិ ភយំ ឯត្ថ ឯតស្មិំ អធិគតេតិ អកុតោភយំ, និព្ពានន្តិ ឯវមេត្ថ និព្ពចនញ្ច ទដ្ឋព្ពំ.

អនីឃោ និទ្ទុក្ខោ. សព្ពកម្មក្ខយំ បត្តោតិ សព្ពេសំ កម្មានំ ខយំ បរិយោសានំ អច្ចន្តភាវំ បត្តោ. ឧបធី សម្មទេវ ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបធិសង្ខយោ, និព្ពានន្តិ អាហ ‘‘ឧបធិសង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ’’តិ. ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. បវត្តយីតិ តេបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ បវត្តេសិ. មហន្តេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតត្តា មហន្តំ. វីតសារទន្តិ ចតុវេសារជ្ជយោគេន វីតសារទំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

លោកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាឡការាមសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ ពាឡ្ហំ ខោ នេ បសំសសីតិ នេ សមណេ ពាឡ្ហំ កត្វា បសំសសិ វណ្ណយសិ. កីទិសំ សីលំ ឯតេសន្តិ កិំសីលា. កោ សមាចារោ ឯតេសន្តិ កិំសមាចារា. គុណមគ្គសណ្ឋិតាតិ គុណគ្គសណ្ឋិតា. ម-ការោ បទសន្ធិករោ, អគ្គគុណេ បតិដ្ឋិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. សន្តិន្ទ្រិយា សន្តមានសា, ‘‘សន្តំ តេសំ គតំ ឋិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ឯកកិយាតិ ឯកកា, ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកា ហុត្វា វិហរន្តីតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘អទុតិយា’’តិ. តាទិសា សមណា មមាតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន –

‘‘កាយកម្មំ សុចិ នេសំ, វាចាកម្មំ អនាវិលំ;

មនោកម្មំ សុវិសុទ្ធំ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘វិមលា សង្ខមុត្តាភា, សុទ្ធា អន្តរពាហិរា;

បុណ្ណា សុទ្ធេហិ ធម្មេហិ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘លាភេន ឧន្នតោ លោកោ, អលាភេន ច ឱនតោ;

លាភាលាភេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘យសេន ឧន្នតោ លោកោ, អយសេន ច ឱនតោ;

យសាយសេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘បសំសាយុន្នតោ លោកោ, និន្ទាយបិ ច ឱនតោ;

សមា និន្ទាបសំសាសុ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘សុខេន ឧន្នតោ លោកោ, ទុក្ខេនបិ ច ឱនតោ;

អកម្បា សុខទុក្ខេសុ, តាទិសា សមណា មមា’’តិ. (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣០៣ ចូឡសុភទ្ទាវត្ថុ) –

ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

‘‘ទូរេ សន្តោ’’តិអាទិគាថាយ អយមត្ថោ. សន្តោតិ រាគាទីនំ សន្តតាយ ពុទ្ធាទយោ សន្តោ នាម, ឥធ បន បុព្ពពុទ្ធេសុ កតាធិការា ឧស្សន្នកុសលមូលា ភាវិតភាវនា សត្តា សន្តោតិ អធិប្បេតា. បកាសន្តីតិ ទូរេ ឋិតាបិ ពុទ្ធានំ ញាណបថំ អាគច្ឆន្តា បាកដា ហោន្តិ. ហិមវន្តោវាតិ យថា តិយោជនសហស្សវិត្ថតោ បញ្ចយោជនសតុព្ពេធោ ចតុរាសីតិយា កូដសហស្សេហិ បដិមណ្ឌិតោ ហិមវន្តបព្ពតោ ទូរេ ឋិតានម្បិ អភិមុខេ ឋិតោ វិយ បកាសតិ, ឯវំ បកាសន្តីតិ អត្ថោ. អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តីតិ លាភគរុកា, វិត្ថិណ្ណបរលោកា, អាមិសចក្ខុកា, ជីវិកត្ថាយ បព្ពជិតា, ពាលបុគ្គលា អសន្តោ នាម. តេ ឯត្ថ ពុទ្ធានំ ទក្ខិណស្ស ជាណុមណ្ឌលស្ស សន្តិកេ និសិន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ ន បញ្ញាយន្តិ. រត្តិំ ខិត្តា យថា សរាតិ រត្តិំ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ ខិត្តា សរា វិយ តថារូបស្ស ឧបនិស្សយភូតស្ស បុព្ពហេតុនោ អភាវេន ន បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ.

ព្រហ្មទេយ្យន្តិ សេដ្ឋទេយ្យំ, យថា ទិន្នំ ន បុន គហេតព្ពំ ហោតិ និស្សដ្ឋំ បរិច្ចត្តំ, ឯវំ ទិន្នន្តិ អត្ថោ.

ទិដ្ឋំ ន មញ្ញតីតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋន្តិ មំសចក្ខុនាបិ ទិដ្ឋំ, ទិព្ពចក្ខុនាបិ ទិដ្ឋំ, រូបាយតនស្សេតំ អធិវចនំ. យញ្ហិ ចក្ខុទ្វយេន កតទស្សនកិរិយាសមាបនំ, យំ ចក្ខុទ្វយំ បស្សតិ អបស្សិ បស្សិស្សតិ, សមវាយេ បស្សេយ្យ, តំ សព្ពំ កាលវិសេសវចនិច្ឆាយ អភាវតោ ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តេវ វុត្តំ យថា ‘‘ទុទ្ធ’’ន្តិ. តេនេវាហ ‘‘ទិដ្ឋំ រូបាយតន’’ន្តិ. ឯវរូបានិ ហិ វចនានីតិ ‘‘ទដ្ឋព្ពំ សោតព្ព’’ន្តិអាទីនិ.

លាភេបិ តាទី, អលាភេបិ តាទីតិ យថា អលាភកាលេ លាភស្ស លទ្ធកាលេបិ តថេវាតិ តាទិសោ. យសេបីតិ យសេ សតិបិ មហាបរិវារកាលេបិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

កាឡការាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ព្រហ្មចរិយសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ នយិទន្តិ ឯត្ថ ន-ឥតិ បដិសេធេ និបាតោ, តស្ស ‘‘វុស្សតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ ‘‘ន វុស្សតី’’តិ, យ-ការោ បទសន្ធិករោ. ឥទំ-សទ្ទោ ‘‘ឯកមិទាហំ, ភិក្ខវេ, សមយំ ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរាមិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩១; ម. និ. ១.៥០១) និបាតមត្តំ, ‘‘ឥទំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តកំ សីលមត្តក’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៧) យថាវុត្តេ អាសន្នបច្ចក្ខេ អាគតោ.

‘‘ឥទញ្ហិ តំ ជេតវនំ, ឥសិសង្ឃនិសេវិតំ;

អាវុត្ថំ ធម្មរាជេន, បីតិសញ្ជននំ មមា’’តិ. (ម. និ. ៣.៣៨៧-៣៨៨; សំ. និ. ១.៤៨, ១០១) –

អាទីសុ វក្ខមានេ អាសន្នបច្ចក្ខេ. ឥធាបិ វក្ខមានេយេវ អាសន្នបច្ចក្ខេ ទដ្ឋព្ពោ.

ព្រហ្មចរិយ-សទ្ទោ –

‘‘កិំ តេ វតំ កិំ បន ព្រហ្មចរិយំ,

កិស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

ឥទ្ធី ជុតី ពលវីរិយូបបត្តិ,

ឥទញ្ច តេ នាគ មហាវិមានំ.

‘‘អហញ្ច ភរិយា ច មនុស្សលោកេ,

សទ្ធា ឧភោ ទានបតី អហុម្ហា;

ឱបានភូតំ មេ ឃរំ តទាសិ,

សន្តប្បិតា សមណព្រាហ្មណា ច.

‘‘តំ មេ វតំ តំ បន ព្រហ្មចរិយំ,

តស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

ឥទ្ធី ជុតី ពលវីរិយូបបត្តិ,

ឥទញ្ច មេ វីរ មហាវិមាន’’ន្តិ. –

ឥមស្មិំ បុណ្ណកជាតកេ (ជា. ២.២២.១៥៩៥) ទានេ អាគតោ.

‘‘កេន បាណិ កាមទទោ, កេន បាណិ មធុស្សវោ;

កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតី’’តិ. –

ឥមស្មិំ អង្កុរបេតវត្ថុស្មិំ (បេ. វ. ២៧៥, ២៧៧) វេយ្យាវច្ចេ.

‘‘ឯវំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, តិត្តិរិយំ នាម ព្រហ្មចរិយំ អហោសី’’តិ ឥមស្មិំ តិត្តិរជាតកេ (ចូឡវ. ៣១១) បញ្ចសិក្ខាបទសីលេ.

‘‘តំ ខោ បន មេ, បញ្ចសិខ, ព្រហ្មចរិយំ នេវ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ…បេ… យាវទេវ ព្រហ្មលោកូបបត្តិយា’’តិ ឥមស្មិំ មហាគោវិន្ទសុត្តេ (ទី. និ. ២.៣២៩) ព្រហ្មវិហារេ.

‘‘បរេ អព្រហ្មចារី ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ ព្រហ្មចារី ភវិស្សាមា’’តិ ឥមស្មិំ សល្លេខសុត្តេ (ម. និ. ១.៨៣) មេថុនវិរតិយំ.

‘‘មយញ្ច ភរិយា នាតិក្កមាម,

អម្ហេ ច ភរិយា នាតិក្កមន្តិ;

អញ្ញត្រ តាហិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាម,

តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា ន មីយរេ’’តិ. –

ឥមស្មិំ មហាធម្មបាលជាតកេ (ជា. ១.១០.៩៧) សទារសន្តោសេ.

‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, ចតុរង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតា, តបស្សី សុទំ ហោមី’’តិ លោមហំសសុត្តេ (ម. និ. ១.១៥៥) វីរិយេ.

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតី’’តិ. –

និមិជាតកេ (ជា. ២.២២.៤២៩) អត្តទមនវសេន កតេ អដ្ឋង្គិកេ ឧបោសថេ.

‘‘ឥទំ ខោ បន មេ, បញ្ចសិខ, ព្រហ្មចរិយំ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ…បេ… អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ មហាគោវិន្ទសុត្តេយេវ (ទី. និ. ២.៣២៩) អរិយមគ្គេ.

‘‘តយិទំ ព្រហ្មចរិយំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ បុថុភូតំ យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិត’’ន្តិ បាសាទិកសុត្តេ (ទី. និ. ៣.១៧៤) សិក្ខត្តយសង្គហិតេ សកលស្មិំ សាសនេ. ឥធាបិ អរិយមគ្គេ សាសនេ ច វត្តតិ.

វុស្សតីតិ វុសីយតិ, ចរីយតីតិ អត្ថោ. ជនកុហនត្ថន្តិ ‘‘អហោ អយ្យោ សីលវា វត្តសម្បន្នោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិអាទិនា ជនស្ស សត្តលោកស្ស វិម្ហាបនត្ថំ. កេចិ បន ‘‘កុហនត្ថន្តិ បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស សតោ សាមន្តជប្បនឥរិយាបថនិស្សិតបច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេន តិវិធេន កុហនវត្ថុនា កុហកភាវេន ជនស្ស វិម្ហាបនត្ថ’’ន្តិ វទន្តិ. ឥធាបិ អយមេវត្ថោ ទស្សិតោ. តេនេវាហ ‘‘តីហិ កុហនវត្ថូហិ ជនស្ស កុហនត្ថាយា’’តិ, ជនស្ស វិម្ហាបនត្ថាយាតិ អត្ថោ. ជនលាបនត្ថន្តិ ‘‘ឯវរូបស្ស នាម អយ្យស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ បសន្នចិត្តេហិ ‘‘កេនត្ថោ, កិំ អាហរីយតូ’’តិ វទាបនត្ថំ. ‘‘ជនលបនត្ថ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តស្ស បាបិច្ឆស្ស សតោ បច្ចយត្ថំ បរិកថោភាសាទិវសេន លបនភាវេន ឧបលាបកភាវេន ជនស្ស លបនត្ថន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ន ជនលបនត្ថន្តិ ន ជនស្ស ឧបលាបនត្ថ’’ន្តិ.

ន ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសត្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘ន លាភសក្ការសិលោកានិសំសត្ថ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. តត្ថ យ្វាយំ ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘លាភី អស្សំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’ន្តិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥) សីលានិសំសភាវេន វុត្តោ ចតុបច្ចយលាភោ ច. ចតុន្នំ បច្ចយានំ សក្កច្ចទានសង្ខាតោ អាទរពហុមានគរុករណសង្ខាតោ ច សក្ការោ, យោ ច ‘‘សីលសម្បន្នោ ពហុស្សុតោ សុតធរោ អារទ្ធវីរិយោ’’តិអាទិនា នយេន ឧគ្គច្ឆនកថុតិឃោសសង្ខាតោ សិលោកោ ព្រហ្មចរិយំ វសន្តានំ ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ, តទត្ថន្តិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘លាភសក្ការសិលោកានិសំសត្ថន្តិ បាបិច្ឆស្សេវ សតោ លាភាទិគរុតាយ លាភសក្ការសិលោកសង្ខាតស្ស អានិសំសស្ស ឧទយស្ស និប្ផាទនត្ថ’’ន្តិ ឯវមត្ថំ វទន្តិ.

ន ឥតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ឯវំ ព្រហ្មចរិយវាសេ សតិ ‘‘សីលវា កល្យាណធម្មោ’’តិអាទិនា មំ លោកោ ជានាតុ សម្ភាវេតូតិ អត្តនោ សន្តគុណវសេន សម្ភាវនត្ថម្បិ ន ឥទំ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. កេចិ បន ‘‘បាបិច្ឆស្ស សតោ អសន្តគុណសម្ភាវនាធិប្បាយេន ‘ឥតិ ឯវំគុណោតិ មំ លោកោ ជានាតូ’តិ ន ឥទំ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ. សព្ពត្ថាបិ បនេត្ថ បុរិមោ បុរិមោយេវ អត្ថវិកប្បោ សុន្ទរតរោ.

អថ ខោតិ ឯត្ថ អថាតិ អញ្ញត្ថេ និបាតោ, ខោតិ អវធារណេ. តេន កុហនាទិតោ អញ្ញទត្ថំយេវ ឥទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតីតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តំ បយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘សំវរត្ថំ បហានត្ថ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ បញ្ចវិធោ សំវរោ – បាតិមោក្ខសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ. ‘‘ឥតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១១) នយេន អាគតោ អយំ បាតិមោក្ខសំវរោ, សីលសំវរោតិបិ វុច្ចតិ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) អាគតោ អយំ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៤; នេត្តិ. ៤.១១, ៤៥) –

អាគតោ អយំ ញាណសំវរោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ អយំ ខន្តិសំវរោ.

‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ អយំ វីរិយសំវរោ.

អត្ថតោ បន បាណាតិបាតាទីនំ បជហនវសេន វត្តប្បដិវត្តានំ បូរណវសេន ច បវត្តា ចេតនា ចេវ វិរតិ ច. សង្ខេបតោ សព្ពោ កាយវចីសំយមោ, វិត្ថារតោ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមោ សីលសំវរោ. សតិ ឯវ សតិសំវរោ, សតិប្បធានា វា កុសលា ខន្ធា. ញាណមេវ ញាណសំវរោ. អធិវាសនវសេន អទោសោ, អទោសប្បធានា វា តថាបវត្តា កុសលា ខន្ធា ខន្តិសំវរោ, បញ្ញាតិ ឯកេ. កាមវិតក្កាទីនំ អភិភវនវសេន បវត្តំ វីរិយមេវ វីរិយសំវរោ. តេសុ បឋមោ កាយទុច្ចរិតាទីសុ ទុស្សីលស្ស សំវរណតោ សំវរោ, ទុតិយោ មុដ្ឋស្សច្ចស្ស, តតិយោ អញ្ញាណស្ស, ចតុត្ថោ អក្ខន្តិយា, បញ្ចមោ កោសជ្ជស្ស សំវរណតោ បិទហនតោ សំវរោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវមេតស្ស សំវរស្ស អត្ថាយ សំវរត្ថំ សំវរនិប្ផាទនត្ថន្តិ អត្ថោ.

តីហិ បហានេហីតិ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទសង្ខាតេហិ តីហិ បហានេហិ. បញ្ចវិធប្បហានម្បិ ឥធ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. បញ្ចវិធញ្ហិ បហានំ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវសេន. តត្ថ យំ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស បដិបក្ខភាវតោ អលោភាទីហិ លោភាទិកស្ស នាមរូបបរិច្ឆេទាទិវិបស្សនាញាណេហិ តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បហានំ, សេយ្យថិទំ – បរិច្ចាគេន លោភាទិមលស្ស, សីលេន បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យស្ស, សទ្ធាទីហិ អស្សទ្ធិយាទិកស្ស, នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន អហំមមាតិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនេន អភិរតិសញ្ញាយ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុច្ចិតុកម្យតាយ, ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស បហានំ, ឯតំ តទង្គប្បហានំ នាម.

យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិភាវនិវារណតោ ឃដប្បហារេនេវ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស, តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឯតំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧; វិភ. ៦២៨) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគហណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន សមុច្ឆិន្ទនំ, ឯតំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្ថំ កិលេសានំ, ឯតំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម. យំ សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ និស្សរណប្បហានំ នាម. តស្ស បញ្ចវិធស្សបិ តថា តថា រាគាទិកិលេសានំ បដិនិស្សជ្ជនដ្ឋេន សមតិក្កមនដ្ឋេន វា បហានស្ស អត្ថាយ, បហានសាធនត្ថន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តត្ថ សំវរេន កិលេសានំ ចិត្តសន្តានេ បវេសនិវារណំ បហានេន ច បវេសនិវារណមេវ សមុគ្ឃាតោ ចាតិ វទន្តិ. ឧភយេនបិ បន យថារហំ ឧភយំ សម្បជ្ជតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សីលាទិធម្មា ឯវ ហិ សំវរណតោ សំវរំ, បជហនតោ បហានន្តិ.

អនីតិហន្តិ ឦតិយោ វុច្ចន្តិ ឧបទ្ទវា ទិដ្ឋធម្មិកា សម្បរាយិកា ច. ឦតិយោ ហន្តីតិ ឦតិហំ, អនុ ឦតិហន្តិ អនីតិហំ, សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច. អថ វា ឦតីហិ អនត្ថេហិ សទ្ធិំ ហនន្តិ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ឦតិហា, តណ្ហាទិឧបក្កិលេសា. នត្ថិ ឯត្ថ ឦតិហាតិ អនីតិហំ. ឦតិហា វា យថាវុត្តេនត្ថេន តិត្ថិយសមយា, តប្បដិបក្ខតោ ឥទំ អនីតិហំ. ‘‘អនិតិហ’’ន្តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – ‘‘ឥតិហាយ’’ន្តិ ធម្មេសុ អនេកំសគ្គាហភាវតោ វិចិកិច្ឆា ឥតិហំ នាម, សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតត្តា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជន្តានំ និក្កង្ខភាវសាធនតោ ច នត្ថិ ឯត្ថ ឥតិហន្តិ អនិតិហំ, អបរបត្តិយន្តិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ, ‘‘អតក្កាវចរោ’’តិ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧-៨) ច. គាថាពន្ធសុខត្ថំ បន ‘‘អនីតិហ’’ន្តិ ទីឃំ កត្វា បឋន្តិ. បច្ឆិមំ បនេត្ថ អត្ថវិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិហបរិវជ្ជិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

និព្ពានសង្ខាតំ ឱគធំ បតិដ្ឋំ បារំ គច្ឆតីតិ និព្ពានោគធគាមី, វិមុត្តិរសត្តា ឯកន្តេនេវ និព្ពានសម្បាបកោតិ អត្ថោ, តំ និព្ពានោគធគាមិនំ ព្រហ្មចរិយំ. និព្ពានោគធោតិ វា អរិយមគ្គោ វុច្ចតិ តេន វិនា និព្ពានាវគាហណស្ស អសម្ភវតោ តស្ស ច និព្ពានំ អនាលម្ពិត្វា អប្បវត្តនតោ, តញ្ចេតំ ឯកន្តសម្បាទនេន គច្ឆតីតិ និព្ពានោគធគាមី. អថ វា និព្ពានោគធគាមិនន្តិ និព្ពានស្ស អន្តោគាមិនំ. មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ហិ និព្ពានំ អារម្មណំ ករិត្វា តស្ស អន្តោ ឯវ បវត្តតីតិ. ឥមមេវ ច អត្ថវិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពានស្ស អន្តោគាមិន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សោតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, សោ ភគវា អទេសយិ ទេសេសិ. មហន្តេហីតិ មហាអាតុមេហិ ឧឡារជ្ឈាសយេហិ. មហន្តំ និព្ពានំ, មហន្តេ វា សីលក្ខន្ធាទិកេ ឯសន្តិ គវេសន្តីតិ មហេសិនោ, ពុទ្ធាទយោ អរិយា. តេហិ អនុយាតោ បដិបន្នោ.

យថា ពុទ្ធេន ទេសិតន្តិ យថា អភិញ្ញេយ្យាទិភាវេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន មយា ទេសិតំ, ឯវំ យេ ឯតំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ តទត្ថំ សាសនព្រហ្មចរិយញ្ច បដិបជ្ជន្តិ. តេ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសន្តស្ស សត្ថុ មយ្ហំ សាសនការិនោ ឱវាទប្បដិករា សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ បរិយន្តំ អប្បវត្តិំ ករិស្សន្តិ, ទុក្ខស្ស វា អន្តំ និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សន្តីតិ.

ព្រហ្មចរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុហសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ កុហកាតិ សាមន្តជប្បនាទិនា កុហនវត្ថុនា កុហកា, អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ កោហញ្ញំ កត្វា បរេសំ វិទ្ធំសកាតិ អត្ថោ. ថទ្ធាតិ ‘‘កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតី’’តិ (អ. និ. ៣.២៥, ២៧) ឯវំ វុត្តេន កោធេន ច, ‘‘ទុព្ពចោ ហោតិ ទោវចស្សករណេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អក្ខមោ អប្បទក្ខិណគ្គាហី អនុសាសនិ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨១; បារា. ៤២៦). ឯវំ វុត្តេន ទោវចស្សេន ច, ‘‘ជាតិមទោ, គោត្តមទោ, លាភមទោ, អារោគ្យមទោ, យោព្ពនមទោ, ជីវិតមទោ’’តិ (វិភ. ៨៣២) ឯវំ វុត្តជាតិមទាទិភេទេន មានេន ច គរុកាតព្ពេសុ គរូសុបិ និបច្ចការំ អកត្វា អយោសលាកំ គិលិត្វា ឋិតា វិយ អនោនតា ហុត្វា វិចរណកា. តេនាហ ‘‘កោធេន ចា’’តិអាទិ.

ឧបលាបកាតិ មិច្ឆាជីវវសេន កុលសង្គណ្ហកា. លបាតិ បច្ចយត្ថំ បយុត្តវាចាវសេន និប្បេសិកតាវសេន លបកាតិ អត្ថោ. សិង្គន្តិ សិង្គារំ. តញ្ហិ កុសលស្ស វិជ្ឈនតោ សុដ្ឋុ អាសេវិតតាយ សីសេ បរិក្ខិត្តំ សុនិព្ពត្តំ វិសាណំ វិយ ថិរត្តា ច សិង្គំ វិយាតិ សិង្គំ, នាគរិកភាវសង្ខាតស្ស កិលេសសិង្គស្សេតំ នាមំ. សិង្គារភាវោ សិង្គារតា, សិង្គារករណកអាការោ វា. ចាតុរភាវោ ចាតុរតា. តថា ចាតុរិយំ. បរិក្ខតភាវោ បរិក្ខតតា, បរិខណិត្វា ឋបិតស្សេវ ទឡ្ហសិង្គារស្សេតំ នាមំ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. ឯវំ សព្ពេហិ វារេហិ កិលេសសិង្គារតាវ កថិតា.

ឧគ្គតនឡាតិ នឡសទិសំ តុច្ឆមានំ ឧក្ខិបិត្វា វិចរណកា. តេនាហ ‘‘តុច្ឆមានំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតា’’តិ. យស្មា តេ កុហនាទិយោគតោ ន សម្មាបដិបន្នា, តស្មា ‘‘មម សន្តកា ន ហោន្តី’’តិ វុត្តំ. អបគតាតិ យទិបិ តេ មម សាសនេ បព្ពជិតា, យថានុសិដ្ឋំ បន អប្បដិបជ្ជនតោ អបគតា ឯវ ឥមស្មា ធម្មវិនយា, ឥតោ តេ សុវិទូរេ ឋិតាតិ ទស្សេតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នភញ្ច ទូរេ បថវី ច ទូរេ,

បារំ សមុទ្ទស្ស តទាហុ ទូរេ;

តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ,

សតញ្ច ធម្មោ អសតញ្ច រាជា’’តិ. (ជា. ២.២១.៤១៤);

សព្ពត្ថ បត្ថដតាយ វេបុល្លំ បាបុណន្តីតិ សព្ពត្ថ បត្ថដភាវេន សីលាទិធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា វេបុល្លំ បាបុណន្តិ.

កុហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សន្តុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ និទ្ទោសានីតិ អវជ្ជរហិតានិ អាគមនសុទ្ធិតោ កាយមណ្ឌនាទិកិលេសវត្ថុភាវាភាវតោ ច. តត្ថ សុលភតាយ បរិយេសនទុក្ខស្ស អភាវោ ទស្សិតោ, អប្បតាយ បរិហរណទុក្ខស្សបិ អភាវោ ទស្សិតោ, អនវជ្ជតាយ អគរហិតព្ពតាយ ភិក្ខុសារុប្បភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. អប្បតាយ វា បរិត្តាសស្ស អវត្ថុតា, សុលភតាយ គេធាទីនំ អវត្ថុតា, អនវជ្ជតាយ អាទីនវទស្សននិស្សរណបញ្ញានំ អត្ថិតា ទស្សិតា ហោតិ. អប្បតាយ វា លាភេន ន សោមនស្សំ ជនយន្តិ, អលាភេន ន ទោមនស្សំ ជនយន្តិ, អនវជ្ជតាយ វិប្បដិសារនិមិត្តំ អញ្ញាណុបេក្ខំ ន ជនយន្តិ អវិប្បដិសារវត្ថុភាវតោ.

បំសុកូលន្តិ សង្ការកូដាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ បំសូនំ ឧបរិ ឋិតត្តា អព្ភុគ្គតដ្ឋេន បំសុកូលំ វិយាតិ បំសុកូលំ, បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលន្តិ ឯវំ លទ្ធនាមំ រថិកាទីសុ បតិតនន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា កតចីវរំ. រុក្ខមូលន្តិ វិវេកានុរូបំ យំ កិញ្ចិ រុក្ខសមីបំ. យំ កិញ្ចិ មុត្តន្តិ យំ កិញ្ចិ គោមុត្តំ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘គោមុត្តបរិភាវិតហរីតកខណ្ឌំ បូតិមុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘បូតិភាវេន អាបណាទិតោ វិស្សដ្ឋំ ឆឌ្ឌិតំ អបរិគ្គហិតំ យំ កិញ្ចិ ភេសជ្ជំ បូតិមុត្តន្តិ អធិប្បេត’’ន្តិ អបរេ.

យតោ ខោតិ បច្ចត្តេ និស្សក្កវចនំ, យំ ខោតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន តុដ្ឋោ ហោតីតិ វុត្តកិរិយំ បរាមសតិ. តុដ្ឋោតិ សន្តុដ្ឋោ. ឥទមស្សាហន្តិ យ្វាយំ ចតុព្ពិធេន យថាវុត្តេន បច្ចយេន អប្បេន សុលភេន សន្តោសោ, ឥទំ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សីលសំវរាទីសុ អញ្ញតរំ ឯកំ សាមញ្ញង្គំ សមណភាវការណន្តិ អហំ វទាមិ. សន្តុដ្ឋស្ស ហិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, សមថវិបស្សនា ច ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. អថ វា សាមញ្ញំ នាម អរិយមគ្គោ, តស្ស សង្ខេបតោ ទ្វេ អង្គា ពាហិរំ អជ្ឈត្តិកន្តិ. តត្ថ ពាហិរំ សប្បុរិសូបនិស្សយោ សទ្ធម្មស្សវនញ្ច. អជ្ឈត្តិកំ បន យោនិសោមនសិការោ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិ ច. តេសុ យស្មា យថារហំ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិភូតា តស្ស មូលភូតា ចេតេ ធម្មា, យទិទំ អប្បិច្ឆតា សន្តុដ្ឋិតា បវិវិត្តតា អសំសដ្ឋតា អារទ្ធវីរិយតាតិ ឯវមាទយោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឥទមស្សាហំ អញ្ញតរំ សាមញ្ញង្គន្តិ វទាមី’’តិ.

សេនាសនមារព្ភាតិ វិហារាទិំ មញ្ចបីឋាទិញ្ច សេនាសនំ និស្សាយ. ចីវរំ បានភោជនន្តិ និវាសនាទិចីវរំ អម្ពបានកាទិបានំ ខាទនីយភោជនីយាទិភុញ្ជិតព្ពវត្ថុញ្ច អារព្ភាតិ សម្ពន្ធោ. វិឃាតោតិ វិឃាតភាវោ, ចិត្តស្ស ទុក្ខំ ន ហោតីតិ យោជនា. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ‘‘អមុកស្មិំ នាម អាវាសេ បច្ចយា សុលភា’’តិ លភិតព្ពដ្ឋានគមនេន វា ‘‘មយ្ហំ បាបុណាតិ, ន តុយ្ហ’’ន្តិ វិវាទាបជ្ជនេន វា នវកម្មករណាទិវសេន វា សេនាសនាទីនិ បរិយេសន្តានំ អសន្តុដ្ឋានំ ឥច្ឆិតាលាភាទិនា យោ វិឃាតោ ចិត្តស្ស ហោតិ, សោ តត្ថ សន្តុដ្ឋស្ស ន ហោតិ. ទិសា នប្បដិហញ្ញតីតិ សន្តុដ្ឋិយា ចាតុទ្ទិសភាវេន ទិសា ន បដិហនតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ, សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេនា’’តិ (សុ. និ. ៤២).

សមណធម្មស្ស អនុលោមាតិ សមណធម្មស្ស សមថវិបស្សនាភាវនាយ, អរិយមគ្គស្សេវ វា អនុច្ឆវិកា អប្បិច្ឆតាទយោ. តុដ្ឋចិត្តស្ស ភិក្ខុនោតិ តុដ្ឋចិត្តេន ភិក្ខុនា. អធិគ្គហិតា ហោន្តីតិ បដិបក្ខធម្មេ អភិភវិត្វា គហិតា ហោន្តិ. អន្តោគតាតិ អព្ភន្តរគតា. ន បរិពាហិរាតិ ន ពាហិរា កតា.

សន្តុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អរិយវំសសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ វំស-សទ្ទោ ‘‘បិដ្ឋិវំសំ អតិក្កមិត្វា និសីទតី’’តិអាទីសុ ទ្វិន្នំ គោបានសីនំ សន្ធានដ្ឋានេ ឋបេតព្ពទណ្ឌកេ អាគតោ.

‘‘វំសោ វិសាលោ ច យថា វិសត្តោ,

បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា;

វំសក្កឡីរោវ អសជ្ជមានោ,

ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. –

អាទីសុ កដ្ឋកេ. ‘‘ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោ វំសតាលសទ្ទោ’’តិអាទីសុ តូរិយវិសេសេ, វេណូតិបិ វុច្ចតិ. ‘‘ភិន្នេន បិដ្ឋិវំសេន មតោ ហត្ថី’’តិអាទីសុ ហត្ថិអាទីនំ បិដ្ឋិវេមជ្ឈេ បទេសេ. ‘‘កុលវំសំ ឋបេស្សាមី’’តិអាទីសុ កុលន្វយេ. ‘‘វំសានុរក្ខកោ បវេណីបាលកោ’’តិអាទីសុ គុណានុបុព្ពិយំ គុណានំ បពន្ធប្បវត្តិយំ. ឥធ បន ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមតាសង្ខាតគុណានំ បពន្ធេ ទដ្ឋព្ពោ. តស្ស បន វំសស្ស កុលន្វយំ គុណន្វយញ្ច និទស្សនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខត្តិយវំសោតិ ខត្តិយកុលវំសោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. សមណវំសោ បន សមណតន្តិ សមណបវេណី. មូលគន្ធាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន យថា សារគន្ធាទីនំ សង្គហោ, ឯវមេត្ថ គោរសាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, ទុតិយេន បន អាទិ-សទេន កាសិកវត្ថសប្បិមណ្ឌាទីនំ.

អរិយ-សទ្ទោ អមិលក្ខេសុបិ មនុស្សេសុ បវត្តតិ, យេសំ និវសនដ្ឋានំ អរិយំ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘យាវតា, អានន្ទ, អរិយំ អាយតន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.១៥២; ឧទា. ៧៦). លោកិយសាធុជនេសុបិ ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយសមាចារា, តេសំ អហំ អញ្ញតរោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥). ឥធ បន យេ ‘‘អារកា កិលេសេហី’’តិអាទិនា លទ្ធនិព្ពចនា បដិវិទ្ធអរិយសច្ចា, តេ ឯវ អធិប្បេតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘កេ បន តេ អរិយា’’តិ បុច្ឆំ កត្វា ‘‘អរិយា វុច្ចន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យេ មហាបណិធានកប្បតោ បដ្ឋាយ យាវាយំ កប្បោ, ឯត្ថន្តរេ ឧប្បន្នា សម្មាសម្ពុទ្ធា. តេ តាវ សរូបតោ ទស្សេត្វា តទញ្ញេបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ បច្ចេកពុទ្ធេ ពុទ្ធសាវកេ ច សង្គហេត្វា អនវសេសតោ អរិយេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យាវ សាសនំ អន្តរធាយតិ, តាវ សត្ថា ធរតិ ឯវ នាមាតិ ឥមមេវ ភគវន្តំ. យេ ចេតរហិ ពុទ្ធសាវកា, តេ ច សន្ធាយ បច្ចុប្បន្នគ្គហណំ. តស្មិំ តស្មិំ កាលេ តេ តេ បច្ចុប្បន្នាតិ ចេ, អតីតានាគតគ្គហណំ ន កត្តព្ពំ សិយា.

ឥទានិ យថា ភគវា ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេស្សាមិ, យទិទំ ឆ ឆក្កានី’’តិ ឆឆក្កទេសនាយ (ម. និ. ៣.៤២០) អដ្ឋហិ បទេហិ វណ្ណំ អភាសិ. ឯវំ មហាអរិយវំសទេសនាយ អរិយានំ វំសំ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អរិយវំសា អគ្គញ្ញា រត្តញ្ញា វំសញ្ញា បោរាណា, អសំកិណ្ណា អសំកិណ្ណបុព្ពា ន សំកីយន្តិ ន សំកីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋា សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហី’’តិ យេហិ នវហិ បទេហិ វណ្ណំ អភាសិ, តានិ តាវ អានេត្វា ថោមនាវសេនេវ វណ្ណេន្តោ ‘‘តេ ខោ បនេតេ’’តិអាទិមាហ. អគ្គាតិ ជានិតព្ពា សព្ពវំសេហិ សេដ្ឋភាវតោ សេដ្ឋភាវសាធនតោ ច.

រត្តញ្ញា ចិររត្តាតិ ជានិតព្ពា រត្តញ្ញូហិ ពុទ្ធាទីហិ តេហិ ច តថា អនុដ្ឋិតត្តា. វំសាតិ ជានិតព្ពាតិ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ វំសាតិ ជានិតព្ពា. បោរាណាតិ បុរាតនា. ន អធុនប្បត្តិកាតិ ន អធុនាតនា. អវិកិណ្ណាតិ ន ខិត្តា ន ឆឌ្ឌិតា. តេនាហ ‘‘អនបនីតា’’តិ. ន អបនីតបុព្ពាតិ ន ឆឌ្ឌិតបុព្ពា, តិស្សន្នម្បិ សិក្ខានំ បរិបូរណូបាយភាវតោ ន បរិច្ចត្តបុព្ពា. តតោ ឯវ ឥទានិបិ ន អបនីយន្តិ, អនាគតេបិ ន អបនីយិស្សន្តិយេវ. ធម្មសភាវស្ស វិជាននេន វិញ្ញូ. សមិតបាបា សមណា ចេវ ពាហិតបាបា ព្រាហ្មណា ច. តេហិ អប្បដិកុដ្ឋា អប្បដិក្ខិត្តា. យេ ហិ ន បដិក្កោសិតព្ពា, តេ អនិន្ទិតព្ពា. អគរហិតព្ពា អបរិច្ចជិតព្ពតាយ អប្បដិក្ខិបិតព្ពា ហោន្តីតិ.

សន្តុដ្ឋោតិ ឯត្ថ យថាធិប្បេតសន្តោសមេវ ទស្សេន្តេន បច្ចយសន្តោសវសេន សន្តុដ្ឋោតិ វុត្តំ, ឈានវិបស្សនាទិវសេនបិ ឥធ ភិក្ខុនោ សន្តុដ្ឋតា ហោតីតិ. ឥតរីតរេនាតិ ឥតរេន ឥតរេន. ឥតរសទ្ទោ អនិយមវចនោ ទ្វិក្ខត្តុំ វុច្ចមានោ យំ-កិញ្ចិសទ្ទេហិ សមានត្ថោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘យេន កេនចី’’តិ. ស្វាយំ អនិយមវាចិតាយ ឯវ យថា ថូលាទីនំ អញ្ញតរវចនោ, ឯវំ យថាលទ្ធាទីនម្បិ អញ្ញតរវចនោតិ. តត្ថ ទុតិយបក្ខស្សេវ ឥធ ឥច្ឆិតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិមាហ. ននុ ច យថាលទ្ធាទយោបិ ថូលាទយោ ឯវ? សច្ចមេតំ, តថាបិ អត្ថិ វិសេសោ. យោ ហិ យថាលទ្ធេសុ ថូលាទីសុ សន្តោសោ, សោ យថាលាភសន្តោសោវ, ន ឥតរោ. ន ហិ សោ បច្ចយមត្តសន្និស្សយោ ឥច្ឆិតោ, អថ ខោ អត្តនោ កាយពលសារុប្បភាវសន្និស្សយោបិ. ថូលទុកាទយោ តយោបិ ចីវរេ លព្ភន្តិ, មជ្ឈិមោ ចតុបច្ចយសាធារណោ, បច្ឆិមោ បន ចីវរេ សេនាសនេ ច លព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមេ តយោ សន្តោសេតិ ឥទំ សព្ពសង្គាហិកនយេន វុត្តំ. យេ ហិ បរតោ គិលានបច្ចយំ បិណ្ឌបាតេ ឯវ បក្ខិបិត្វា ចីវរេ វីសតិ, បិណ្ឌបាតេ បន្នរស, សេនាសនេ បន្នរសាតិ សមបញ្ញាស សន្តោសា វុច្ចន្តិ, តេ សព្ពេបិ យថារហំ ឥមេសុ ឯវ តីសុ សន្តោសេសុ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆន្តីតិ.

ចីវរំ ជានិតព្ពន្តិ ‘‘ឥទំ នាម ចីវរំ កប្បិយ’’ន្តិ ជាតិតោ ចីវរំ ជានិតព្ពំ. ចីវរខេត្តន្តិ ចីវរស្ស ឧប្បត្តិក្ខេត្តំ. បំសុកូលន្តិ បំសុកូលចីវរំ, បំសុកូលលក្ខណប្បត្តំ ចីវរំ ជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ចីវរសន្តោសោតិ ចីវរេ លព្ភមានោ សព្ពោ សន្តោសោ ជានិតព្ពោ. ចីវរប្បដិសំយុត្តានិ ធុតង្គានិ ជានិតព្ពានិ, យានិ គោបេន្តោ ចីវរសន្តោសេន សម្មទេវ សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ. ខោមកប្បាសិកកោសេយ្យកម្ពលសាណភង្គានិ ខោមាទីនិ. តត្ថ ខោមំ នាម ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដ្ដចីវរំ. តថា សេសានិបិ. សាណន្តិ សាណវាកសុត្តេហិ កតចីវរំ. ភង្គន្តិ បន ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ, ឯកច្ចានិ វា មិស្សេត្វា កតចីវរំ. ភង្គម្បិ វាកមយមេវាតិ កេចិ. ឆាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. យទិ ឯវំ ឥតោ អញ្ញា វត្ថជាតិ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ. សា បន ឯតេសំ អនុលោមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទុកូលាទីនី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន បត្តុណ្ណំ, សោមារបដ្ដំ, ចីនបដ្ដំ, ឥទ្ធិជំ, ទេវទិន្នន្តិ តេសំ សង្គហោ. តត្ថ ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បត្តុណ្ណទេសេ សញ្ជាតវត្ថំ បត្តុណ្ណំ. ‘‘កោសេយ្យវិសេសោ’’តិ ហិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. សោមារទេសេ ចីនទេសេ ច ជាតវត្ថានិ សោមារចីនបដ្ដានិ. បត្តុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជំ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ, តំ ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំ ឯវ អនុលោមំ. ទេវតាហិ ទិន្នចីវរំ ទេវទិន្នំ, តំ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថសទិសំ, តម្បិ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមំ ហោតិ តេសុ អញ្ញតរភាវតោ.

ឥមានីតិ អន្តោគធាវធារណវចនំ, ឥមានិ ឯវាតិ អត្ថោ. ពុទ្ធាទីនំ បរិភោគយោគ្គតាយ កប្បិយចីវរានិ. ឥទានិ អវធារណេន និវត្តិតានិ ឯកទេសេន ទស្សេតុំ ‘‘កុសចីរ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កុសតិណេហិ អញ្ញេហិ វា តាទិសេហិ តិណេហិ កតចីវរំ កុសចីរំ. អក្កវាកាទីហិ វាកេហិ កតចីវរំ វាកចីរំ. ចតុក្កោណេហិ តិកោណេហិ វា ផលកេហិ កតចីវរំ ផលកចីរំ. មនុស្សានំ កេសេហិ កតកម្ពលំ កេសកម្ពលំ. ចាមរិវាលអស្សវាលាទីហិ កតំ វាលកម្ពលំ. មកចិតន្តូហិ វាយិតោ បោត្ថកោ. ចម្មន្តិ មិគចម្មាទិ យំ កិញ្ចិ ចម្មំ. ឧលូកបក្ខេហិ គន្ថិត្វា កតចីវរំ ឧលូកបក្ខំ. ភុជបត្តតចាទិមយំ រុក្ខទុស្សំ. តិរីដកន្តិ អត្ថោ. សុខុមតរាហិ លតាហិ លតាវាកេហិ វា វាយិតំ លតាទុស្សំ. ឯរកវាកេហិ កតំ ឯរកទុស្សំ. តថា កទលិទុស្សំ. សុខុមេហិ វេឡុវិលីវេហិ កតំ វេឡុទុស្សំ. អាទិ-សទ្ទេន វក្កលាទីនំ សង្គហោ. អកប្បិយចីវរានិ តិត្ថិយទ្ធជភាវតោ.

អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ វសេនាតិ ‘‘សីមាយ ទេតិ, កតិកាយ ទេតី’’តិអាទិនា (មហាវ. ៣៧៩) អាគតានំ អដ្ឋន្នំ ចីវរុប្បត្តិមាតិកានំ វសេន. ចីវរានំ បដិលាភក្ខេត្តទស្សនត្ថញ្ហិ ភគវតា ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា’’តិអាទិនា មាតិកា ឋបិតា. មាតិកាតិ ហិ មាតរោ ចីវរុប្បត្តិជនិកាតិ.

សោសានិកន្តិ សុសានេ បតិតំ. បាបណិកន្តិ អាបណទ្វារេ បតិតំ. រថិយន្តិ បុញ្ញត្ថិកេហិ វាតបានន្តរេន រថិកាយ ឆឌ្ឌិតចោឡកំ. សង្ការកូដកន្តិ សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតចោឡកំ. សិនានន្តិ នហានចោឡកំ, យំ ភូតវេជ្ជេហិ សសីសំ នហាយិត្វា កាលកណ្ណិចោឡន្តិ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆន្តិ. តិត្ថន្តិ តិត្ថចោឡំ, សិនានតិត្ថេ ឆឌ្ឌិតបិលោតិកា. អគ្គិទឌ្ឍន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍប្បទេសំ. តញ្ហិ មនុស្សា ឆឌ្ឌេន្តិ. គោខាយិតាទីនិ បាកដានេវ. តានិបិ ហិ មនុស្សា ឆឌ្ឌេន្តិ. ធជំ ឧស្សាបេត្វាតិ នាវំ អារោហន្តេហិ វា យុទ្ធំ បវិសន្តេហិ វា ធជយដ្ឋិំ ឧស្សាបេត្វា, តត្ថ ពទ្ធំ វាតេន អានីតំ តេហិ ឆឌ្ឌិតន្តិ អធិប្បាយោ.

សាទកភិក្ខុនាតិ គហបតិចីវរស្ស សាទិយនភិក្ខុនា. ឯកមាសមត្តន្តិ ចីវរមាសសញ្ញិតំ ឯកមាសមត្តំ វិតក្កេតុំ វដ្ដតិ, ន តតោ បរន្តិ អធិប្បាយោ. សព្ពស្សបិ ហិ តណ្ហានិគ្គហត្ថា សាសនេ បដិបត្តីតិ. បំសុកូលិកោ អទ្ធមាសេនេវ ករោតិ អបរប្បដិពទ្ធត្តា បដិលាភស្ស, ឥតរស្ស បន បរប្បដិពទ្ធត្តា មាសមត្តំ អនុញ្ញាតំ. ឥទំ មាសឌ្ឍមាសមត្តំ…បេ… វិតក្កសន្តោសោ វិតក្កេន្តស្ស បរិមិតកាលិកត្តា. មហាថេរំ តត្ថ អត្តនោ សហាយំ ឥច្ឆន្តោបិ គរុគារវេន ‘‘គាមទ្វារំ, ភន្តេ, គមិស្សាមិ’’ឥច្ចេវាហ. ថេរោបិ តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា ‘‘អហម្បាវុសោ, គមិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វិតក្កស្ស អវសរោ មា ហោតូ’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆមានោ គាមំ បាវិសិ. ឧច្ចារបលិពុទ្ធោតិ ឧច្ចារេន បីឡិតោ. តទា ភគវតោ ទុក្ករកិរិយានុស្សរណមុខេន តថាគតេ ឧប្បន្នស្ស បីតិសោមនស្សវេគស្ស ពលវភាវេន កិលេសានំ វិក្ខម្ភិតត្តា តស្មិំយេវ…បេ… តីណិ ផលានិ បត្តោ.

កត្ថ លភិស្សាមីតិ ចិន្តនាបិ លាភាសាបុព្ពិកាតិ តថា ‘‘អចិន្តេត្វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សុន្ទរំ លភិស្សាមិ, មនាបំ លភិស្សាមី’’តិឯវមាទិចិន្តនាយ កា នាម កថា, កថំ បន គន្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសីសេនេវ គមន’’ន្តិ. តេន ចីវរំ បដិច្ច កិញ្ចិបិ ន ចិន្តេតព្ពមេវាតិ ទស្សេតិ. អបេសលោ អប្បតិរូបាយបិ បរិយេសនាយ បច្ចយោ ភវេយ្យាតិ ‘‘បេសលំ ភិក្ខុំ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. អាហរិយមានន្តិ សុសានាទីសុ បតិតំ វត្ថំ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ បំសុកូលបរិយេសនំ ចរន្តី’’តិ ញត្វា កេនចិ បុរិសេន តតោ អានីយមានំ. ឯវំ លទ្ធំ គណ្ហន្តស្សបីតិ ឯវំ បដិលាភសន្តោសំ អកោបេត្វា លទ្ធំ គណ្ហន្តស្សបិ. អត្តនោបហោនកមត្តេនេវាតិ យថាលទ្ធានំ បំសុកូលានំ ឯកបដ្ដទុបដ្ដានំ អត្ថាយ អត្តនោ បហោនកប្បមាណេនេវ. អវធារណេន ឧបរិ បច្ចាសំ និវត្តេតិ. គាមេ ភិក្ខាយ អាហិណ្ឌន្តេន សបទានចារិនា វិយ ទ្វារប្បដិបាដិយា ចរណំ លោលុប្បវិវជ្ជនំ នាម លោលុប្បស្ស ទូរសមុស្សារិតត្តា.

យាបេតុន្តិ អត្តភាវំ បវត្តេតុំ. ធោវនុបគេនាតិ ធោវនយោគ្គេន. បណ្ណានីតិ អម្ពជម្ពាទិបណ្ណានិ. អកោបេត្វាតិ សន្តោសំ អកោបេត្វា. បហោនកនីហារេនេវាតិ អន្តរវាសកាទីសុ យំ កាតុកាមោ, តស្ស បហោនកនិយាមេនេវ យថាលទ្ធំ ថូលសុខុមាទិំ គហេត្វា ករណំ. តិមណ្ឌលប្បដិច្ឆាទនមត្តស្សេវាតិ និវាសនំ ចេ នាភិមណ្ឌលំ, ជាណុមណ្ឌលំ, ឥតរញ្ចេ គលវាដមណ្ឌលំ, ជាណុមណ្ឌលន្តិ តិមណ្ឌលប្បដិច្ឆាទនមត្តស្សេវ ករណំ. តំ បន អត្ថតោ តិណ្ណំ ចីវរានំ ហេដ្ឋិមន្តេន វុត្តបរិមាណំយេវ ហោតិ. អវិចារេត្វា ន វិចារេត្វា.

កុសិពន្ធនកាលេតិ មណ្ឌលានិ យោជេត្វា សិព្ពនកាលេ. សត្ត វារេតិ សត្ត សិព្ពនវារេ. កប្បពិន្ទុអបទេសេន កស្សចិ វិការស្ស អករណំ កប្បសន្តោសោ.

សីតប្បដិឃាតនាទិ អត្ថាបត្តិតោ សិជ្ឈតីតិ មុខ្យមេវ ចីវរបរិភោគេ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘ហិរិកោបីនប្បដិច្ឆាទនមត្តវសេនា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘យាវទេវ ហិរិកោបីនប្បដិច្ឆាទនត្ថ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; មហានិ. ២០៦). វដ្ដតិ, ន តាវតា សន្តោសោ កុប្បតិ សម្ភារានំ ទក្ខិណេយ្យានំ អលាភតោ. សារណីយធម្មេ ឋត្វាតិ សីលវន្តេហិ ភិក្ខូហិ សាធារណភោគិភាវេ ឋត្វា. ឥតីតិអាទិនា បឋមស្សេវ អរិយវំសស្ស បំសុកូលិកង្គតេចីវរិកង្គានំ តេសញ្ចស្ស បច្ចយតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិ ឥមេ ធម្មា អញ្ញមញ្ញស្ស សមុដ្ឋាបកា ឧបត្ថម្ភកា ចា’’តិ ទីបេតិ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុ.

សន្តុដ្ឋោ ហោតិ វណ្ណវាទីតិ ឯត្ថ ចតុក្កោដិកំ សម្ភវតិ. តត្ថ ចតុត្ថោយេវ បក្ខោ វណ្ណិតថោមិតោតិ តថា ទេសនា កតា. ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ ន កថេតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ នាឡកោ. ឯកោ ន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ សេយ្យថាបិ ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ. ឯកោ នេវ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, ន សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ លាឡុទាយិ. ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ចេវ ហោតិ, សន្តោសស្ស ច វណ្ណំ កថេតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ មហាកស្សបោ.

អនេសនន្តិ អយុត្តំ ឯសនំ. តេនាហ ‘‘អប្បតិរូប’’ន្តិ, សាសនេ ឋិតានំ អប្បតិរូបំ អយោគ្គំ. កោហញ្ញំ ករោន្តោតិ ចីវរុប្បាទននិមិត្តំ បរេសំ កុហនំ វិម្ហាបនំ ករោន្តោ. ឧត្តសតីតិ តណ្ហាសន្តាសេន ឧបរូបរិ តសតិ. បរិតស្សតីតិ បរិតោ តស្សតិ. យថា សព្ពេ កាយវចិប្បយោគា តទត្ថា ឯវ ជាយន្តិ, ឯវំ សព្ពភាគេហិ តសតិ. គធិតំ វុច្ចតិ គិទ្ធោ, សោ ចេត្ថ អភិជ្ឈាលក្ខណោ អធិប្បេតោ. គធិតំ ឯតស្ស នត្ថីតិ អគធិតោតិ អាហ ‘‘វិគតលោភគិទ្ធោ’’តិ. មុច្ឆន្តិ តណ្ហាវសេន មុយ្ហនំ. តស្ស សមុស្សយស្ស អធិគតំ អនាបន្នោ អនុបគតោ. អនោត្ថតោ អនជ្ឈោត្ថតោ. អបរិយោនទ្ធោតិ តណ្ហច្ឆទនេន អច្ឆាទិតោ. អាទីនវំ បស្សមានោតិ ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច ទោសំ បស្សន្តោ. គធិតបរិភោគតោ និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, ឥទមដ្ឋិកតា. តំ បជានាតីតិ និស្សរណបញ្ញោ. តេនាហ ‘‘យាវទេវ…បេ… ជានន្តោ’’តិ.

នេវត្តានុក្កំសេតីតិ អត្តានំ នេវ ឧក្កំសេតិ ន ឧក្ខិបតិ ន ឧក្កដ្ឋតោ ទហតិ. អហន្តិអាទិ ឧក្កំសនាការទស្សនំ. ន វម្ភេតិ ន ហីឡេតិ ន និហីនតោ ទហតិ. តស្មិំ ចីវរសន្តោសេតិ តស្មិំ យថាវុត្តេ វីសតិវិធេ ចីវរសន្តោសេ. កាមញ្ចេត្ថ វុត្តប្បការសន្តោសគ្គហណេនេវ ចីវរហេតុ អនេសនាបជ្ជនាទិបិ គហិតមេវ តស្មិំ សតិ តស្ស ភាវតោ, អសតិ ច អភាវតោ. វណ្ណវាទិតាអត្តុក្កំសនបរវម្ភនានិ បន គហិតានិ ន ហោន្តីតិ ‘‘វណ្ណវាទាទីសុ វា’’តិ វិកប្បោ វុត្តោ. ឯត្ថ ច ទក្ខោតិអាទិ យេសំ ធម្មានំ វសេនស្ស យថាវុត្តសន្តោសាទី ឥជ្ឈន្តិ, តំទស្សនំ. តត្ថ ទក្ខោតិ ឥមិនា តេសំ សមុដ្ឋាបនបញ្ញំ ទស្សេតិ. អនលសោតិ ឥមិនា បគ្គណ្ហនវីរិយំ, សម្បជានោតិ ឥមិនា បារិហារិយបញ្ញំ, បដិស្សតោតិ ឥមិនា តត្ថ អសម្មោសវុត្តិំ ទស្សេតិ.

បិណ្ឌបាតោ ជានិតព្ពោតិ បភេទតោ បិណ្ឌបាតោ ជានិតព្ពោ. បិណ្ឌបាតក្ខេត្តន្តិ បិណ្ឌបាតស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. បិណ្ឌបាតសន្តោសោ ជានិតព្ពោតិ បិណ្ឌបាតសន្តោសប្បភេទោ ជានិតព្ពោ. ឥធ ភេសជ្ជម្បិ បិណ្ឌបាតគតិកមេវ. អាហរិតព្ពតោ ហិ សប្បិអាទីនម្បិ គហណំ កតំ.