២. ចរវគ្គោ

១. ចរសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ ចរតោតិ គច្ឆន្តស្ស, ចង្កមន្តស្ស វា. ឧប្បជ្ជតិ កាមវិតក្កោ វាតិ វត្ថុកាមេសុ អវីតរាគតាយ តាទិសេ បច្ចយេ កាមបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ ចេ, យទិ ឧប្បជ្ជតិ. ព្យាបាទវិតក្កោ វា វិហិំសាវិតក្កោ វាតិ អាឃាតវិនយេ វិសេសេន ចិត្តស្ស អទមិតត្តា អាឃាតនិមិត្តេ ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ, លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីតិ បរហិំសនវសេន វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ ចេតិ សម្ពន្ធោ. តំ ចេ ភិក្ខុ អធិវាសេតីតិ តំ យថាវុត្តំ កាមវិតក្កាទិំ យថាបច្ចយំ អត្តនោ ចិត្តេ ឧប្បន្នំ ‘‘ឥតិបាយំ វិតក្កោ បាបកោ, ឥតិបិ អកុសលោ, ឥតិបិ សាវជ្ជោ, សោ ច ខោ អត្តព្យាពាធាយ សំវត្តតី’’តិអាទិនា នយេន បច្ចវេក្ខណាយ អភាវតោ អធិវាសេតិ អត្តនោ ចិត្តំ អារោបេត្វា វាសេតិ. អធិវាសេន្តោយេវ ច នប្បជហតិ តទង្គាទិប្បហានវសេន ន បដិនិស្សជ្ជតិ. តតោ ឯវ ច ន វិនោទេតិ អត្តនោ ចិត្តសន្តានតោ ន នុទតិ ន នីហរតិ. តថា អវិនោទនតោ ន ព្យន្តីករោតិ ន វិគតន្តំ ករោតិ. អាតាបី បហិតត្តោ យថា តេសំ អន្តោបិ នាវសិស្សតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ, ឯវំ ករោតិ, អយំ បន តថា ន ករោតីតិ អត្ថោ. តថាភូតោ បន ន អនភាវំ គមេតិ អនុ អនុ អភាវំ ន គមេតិ. ន បជហតិ ចេ, ន វិនោទេតិ ចេតិ ឥតិអាទិនា ចេ-សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំភូតោតិ ឯវំ កាមវិតក្កាទីហិ បាបវិតក្កេហិ សមង្គិភូតោ. អនាតាបីតិ កិលេសានំ អាតាបយិកស្ស វីរិយស្ស អភាវេន អនាតាបី. បាបុត្រាសលក្ខណស្ស ឱត្តប្បស្ស អភាវេន អនោត្តាបី. សតតំ សមិតំ សព្ពកាលំ និរន្តរំ. កុសីតោ ហីនវីរិយោតិ កុសលេហិ ធម្មេហិ បរិហាបយិត្វា អកុសលបក្ខេ កុច្ឆិតំ សីទនតោ កោសជ្ជសមន្នាគមេន ច កុសីតោ, សម្មប្បធានវីរិយាភាវេន ហីនវីរិយោ វីរិយវិរហិតោតិ វុច្ចតិ កថីយតិ. ឋិតស្សាតិ គមនំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា តិដ្ឋតោ. សយនឥរិយាបថស្ស វិសេសតោ កោសជ្ជបក្ខិកត្តា យថា តំសមង្គិនោ ភាវិតត្តា សម្ភវន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាគរស្សា’’តិ វុត្តំ.

សុក្កបក្ខេ តញ្ចេ ភិក្ខុ នាធិវាសេតីតិ អារទ្ធវីរិយស្សបិ វិហរតោ អនាទិមតិ សំសារេ ចិរកាលភាវិតត្តា តថារូបបច្ចយសមាយោគេ សតិសម្មោសេន វា កាមវិតក្កាទិ ឧប្បជ្ជតិ ចេ, តំ ភិក្ខុ អត្តនោ ចិត្តំ អារោបេត្វា ន វាសេតិ, អព្ភន្តរេ ន វាសេតីតិ អត្ថោ. អនធិវាសេន្តោ កិំ ករោតិ? បជហតិ ឆឌ្ឌេតិ. កិំ កចវរំ វិយ បិដកេនាតិ? ន, អបិច ខោ តំ វិនោទេតិ នុទតិ នីហរតិ. កិំ ពលិពទ្ទំ វិយ បតោទេនាតិ? ន, អថ ខោ ព្យន្តីករោតិ វិគតន្តំ ករោតិ, យថា តេសំ អន្តោបិ នាវសិស្សតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ, តថា តេ ករោតិ. កថំ បន តេ តថា ករោតិ? អនភាវំ គមេតិ អនុ អនុ អភាវំ គមេតិ, វិក្ខម្ភនប្បហានេន យថា សុវិក្ខម្ភិតា ហោន្តិ, តថា នេ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំភូតោតិអាទីសុ ឯវំ កាមវិតក្កាទីនំ អនធិវាសេន សុវិសុទ្ធាសយោ សមានោ តាយ ច អាសយសម្បត្តិយា តន្និមិត្តាយ ច បយោគសម្បត្តិយា បរិសុទ្ធសីលោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ តទង្គាទិវសេន កិលេសានំ អាតាបនលក្ខណេន វីរិយេន សមន្នាគតត្តា អាតាបី. សព្ពសោ បាបុត្រាសេន សមន្នាគតត្តា ឱត្តាបី សតតំ រត្តិន្ទិវំ. សមិតំ និរន្តរំ សមថវិបស្សនានុយោគវសេន ចតុព្ពិធសម្មប្បធានសិទ្ធិយា អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ. និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោតិ វុច្ចតិ កថីយតីតិ អត្ថោ.

គាថាសុ គេហនិស្សិតន្តិ ឯត្ថ គេហវាសីហិ អបរិច្ចត្តត្តា គេហវាសិសភាវត្តា គេហធម្មត្តា វា គេហំ វុច្ចតិ វត្ថុកាមោ. អថ វា គេហប្បដិពទ្ធភាវតោ, កិលេសកាមានំ និវាសដ្ឋានភាវតោ វា គេហាតិ វុច្ចន្តិ, តំវត្ថុកត្តា កាមវិតក្កាទិ គេហនិស្សិតំ នាម. កុម្មគ្គបដិបន្នោតិ យស្មា អរិយមគ្គស្ស ឧប្បថភាវតោ អភិជ្ឈាទយោ តទេកដ្ឋធម្មា ច កុម្មគ្គោ, តស្មា កាមវិតក្កាទិពហុលោ កុម្មគ្គបដិបន្នោ. មោហនេយ្យេសុ មុច្ឆិតោតិ មោហសំវត្តនិយេសុ រូបាទីសុ មុច្ឆិតោ សម្មត្តោ អជ្ឈោបន្នោ. សម្ពោធិន្តិ អរិយមគ្គញាណំ. ផុដ្ឋន្តិ ផុសិតុំ បត្តុំ បាបោ សោ តាទិសោ មិច្ឆាសង្កប្បគោចរោ បុគ្គលោ អភព្ពោ, ន កទាចិ តំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

វិតក្កំ សមយិត្វានាតិ យថាវុត្តំ មិច្ឆាវិតក្កំ បដិសង្ខានភាវនាពលេន វូបសមេត្វា. វិតក្កូបសមេ រតោតិ នវន្នម្បិ មហាវិតក្កានំ អច្ចន្តូបសមភូតេ អរហត្តេ, និព្ពានេ ឯវ វា អជ្ឈាសយេន រតោ អភិរតោ. ភព្ពោ សោតិ សោ យថាវុត្តោ សម្មាបដិបជ្ជមានោ បុគ្គលោ បុព្ពភាគេ សមថវិបស្សនាពលេន សព្ពវិតក្កេ យថារហំ តទង្គាទិវសេន វូបសមេត្វា ឋិតោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តមគ្គញាណសង្ខាតំ និព្ពានសង្ខាតញ្ច អនុត្តរំ សម្ពោធិំ ផុដ្ឋុំ អធិគន្តុំ ភព្ពោ អរហា. ឯវមេត្ថ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា.

ចរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សីលសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សម្បន្នសីលាតិ ឯត្ថ តិវិធំ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណសមង្គិមធុរវសេន. តត្ថ –

‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;

បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នេ វារេតុមុស្សហេ’’តិ. (ជា. ១.១៤.១) –

ឥទំ បរិបុណ្ណសម្បន្នំ នាម. ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឥទំ សមង្គិសម្បន្នំ នាម. ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលំ សម្បន្នំ, សេយ្យថាបិ ខុទ្ទមធុំ អនីលកំ, ឯវមស្សាទ’’ន្តិ (បារា. ១៧) ឥទំ មធុរសម្បន្នំ នាម. ឥធ បរិបុណ្ណសម្បន្នវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា’’តិ អាហ. សមង្គិសម្បន្នវសេនបិ អត្ថោ យុជ្ជតិយេវ, តស្មា សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា ហុត្វាតិបិ សីលសមង្គិនោ ហុត្វាតិបិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ សីលស្ស អនវសេសសមាទានេន អខណ្ឌាទិភាវប្បត្តិយា បរិបុណ្ណសីលា, សមាទានតោ បដ្ឋាយ អវិច្ឆិន្ទនតោ សីលសមង្គិនោ. សមាទានវតោ ហិ អច្ចន្តវិរោធិធម្មានុប្បត្តិយា សីលសមង្គិតា វេទិតព្ពា, ចេតនាទីនំ បន សីលនលក្ខណានំ ធម្មានំ បវត្តិលក្ខណេន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

តត្ថ ‘‘បរិបុណ្ណសីលា’’តិ ឥមិនា អត្ថេន ខេត្តទោសវិគមេន ខេត្តបារិបូរី វិយ សីលទោសវិគមេន សីលបារិបូរី វុត្តា ហោតិ. យថា ហិ ខេត្តំ ពីជខណ្ឌំ, វប្បខណ្ឌំ, ឧទកខណ្ឌំ, ឩសខណ្ឌន្តិ ចតុទោសសមន្នាគតំ អបរិបូរំ ហោតិ. តត្ថ ពីជខណ្ឌំ នាម យត្ថ អន្តរន្តរា ពីជានិ ខណ្ឌានិ វា បូតីនិ វា ហោន្តិ, តានិ យត្ថ បតន្តិ, តត្ថ សស្សំ ន ឧដ្ឋេតិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ, អបរិបូរំ ហោតីតិ អត្ថោ. វប្បខណ្ឌំ នាម យត្ថ អកុសលោ ពីជានិ វបន្តោ អន្តរន្តរា និបាតេតិ. ឯវញ្ហិ សព្ពត្ថ សស្សំ ន ឧដ្ឋេតិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ. ឧទកខណ្ឌំ នាម យត្ថ កត្ថចិ ឧទកំ អតិពហុំ វា ហោតិ, ន វា ហោតិ. តត្រាបិ ហិ សស្សានិ ន ឧដ្ឋេន្តិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ. ឩសខណ្ឌំ នាម យត្ថ កស្សកោ កិស្មិញ្ចិ បទេសេ នង្គលេន ភូមិំ ចត្តារោ បញ្ច វារេ កសន្តោ អតិគម្ភីរំ ករោតិ, តតោ ឩសំ ឧប្បជ្ជតិ. តត្រាបិ ហិ សស្សំ ន ឧដ្ឋេតិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ, តាទិសញ្ច ខេត្តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ. តត្រាបិ ពហុម្បិ វបិត្វា អប្បំ លភតិ. ឥមេសំ បន ចតុន្នំ ទោសានំ វិគមា ខេត្តំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តាទិសញ្ច ខេត្តំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ. ឯវមេវ ខណ្ឌំ, ឆិទ្ទំ, សពលំ, កម្មាសន្តិ ចតុទោសសមន្នាគតំ សីលំ អបរិបូរំ ហោតិ, តាទិសញ្ច សីលំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ. ឥមេសំ បន ចតុន្នំ ទោសានំ វិគមា សីលំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តាទិសញ្ច សីលំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ.

‘‘សីលសមង្គិនោ’’តិ ឥមិនា បនត្ថេន សីលេន សមង្គិភូតា សមោធានគតា សមន្នាគតា ហុត្វា វិហរថាតិ ឥទមេវ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ទ្វីហិ ការណេហិ សម្បន្នសីលតា ហោតិ សីលវិបត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, សីលសម្បត្តិយា ច អានិសំសទស្សនេន. តទុភយម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤) វិត្ថារិតំ. តត្ថ ‘‘សម្បន្នសីលាតិ ឯត្តាវតា ច កិរ ភគវា ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតា’តិ ឥមិនា តត្ថ ជេដ្ឋកសីលំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតី’’តិ ទិវាវិហារវាសី សុមត្ថេរោ អាហ. អន្តេវាសិកោ បនស្ស តេបិដកចូឡនាគត្ថេរោ អាហ – ‘‘ឧភយត្ថាបិ បាតិមោក្ខសំវរោ ភគវតា វុត្តោ, បាតិមោក្ខសំវរោយេវ ហិ សីលំ, ឥតរានិ បន តីណិ សីលន្តិ វុត្តដ្ឋានំ នាម អត្ថី’’តិ វត្វា តំ អននុជានន្តោ អាហ – ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរោ នាម ឆទ្វាររក្ខាមត្តកមេវ, អាជីវបារិសុទ្ធិ ធម្មេន សមេន បច្ចយុប្បត្តិមត្តកំ, បច្ចយនិស្សិតំ បដិលទ្ធបច្ចយេ ឥទមត្ថន្តិ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនមត្តកំ. និប្បរិយាយេន បាតិមោក្ខសំវរោវ សីលំ. យស្ស សោ ភិន្នោ, អយំ ឆិន្នសីសោ វិយ បុរិសោ ហត្ថបាទេ, សេសានិ រក្ខិស្សតីតិ ន វត្តព្ពោ. យស្ស បន សោ អរោគោ, អយំ អច្ឆិន្នសីសោ វិយ បុរិសោ ជីវិតំ, សេសានិ បុន បាកតិកានិ កត្វា រក្ខិតុំ សក្កោតិ. តស្មា ‘សម្បន្នសីលា’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘សម្បន្នបាតិមោក្ខា’តិ តស្សេវ វេវចនំ វត្វា តំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេន្តោ ‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតា’តិអាទិមាហា’’តិ.

បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សំវុតាតិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហីតិ បាតិមោក្ខន្តិ លទ្ធនាមេន សិក្ខាបទសីលេន បិហិតកាយវចីទ្វារា. ឯវំភូតា ច តេន ឧបេតា សមន្នាគតា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧបេតា ហុត្វា’’តិ. អាចារេន ច គោចរេន ច សម្បន្នាតិ កាយិកវាចសិកអវីតិក្កមសង្ខាតេន អាចារេន, ន-វេសិយគោចរតាទិសង្ខាតេន គោចរេន ច សម្បន្នា, សម្បន្នអាចារគោចរាតិ អត្ថោ. អណុប្បមាណេសូតិ អតិបរិត្តកេសុ អនាបត្តិគមនីយេសុ. ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តេសូតិ អបរេ. ទោសេសូតិ គារយ្ហេសុ អកុសលធម្មេសុ. ភយតោ ទស្សនសីលាតិ បរមាណុមត្តម្បិ វជ្ជំ សិនេរុប្បមាណំ វិយ កត្វា ភាយនសីលា. សព្ពសិក្ខាកោដ្ឋាសេសូតិ មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិអាទិភេទេសុ. តំ តំ សមាទាតព្ពំ សមាទាយាតិ យំ កិញ្ចិ សិក្ខាកោដ្ឋាសេសុ មូលបញ្ញត្តិអាទិភេទេសុ សិក្ខិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ បូរិតព្ពំ កាយិកំ វាចសិកំ វា សីលំ, តំ សព្ពំ សម្មា អាទាយ, សម្មទេវ សក្កច្ចំ សព្ពសោ ច អាទិយិត្វាតិ អត្ថោ.

ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតីតិ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. តណ្ហាសមុទយា…បេ… កម្មសមុទយា…បេ… អាហារសមុទយា រូបសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ. តថា អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. តណ្ហាសមុទយា…បេ… កម្មសមុទយា…បេ… ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតី’’តិអាទិនា នយេន ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ច បញ្ច កត្វា វុត្តានិ បញ្ចវីសតិ ឧទយលក្ខណានិ បស្សតិ.

វយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតីតិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. តណ្ហានិរោធា…បេ… កម្មនិរោធា…បេ… អាហារនិរោធា រូបនិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ. អវិជ្ជានិរោធា…បេ… តណ្ហានិរោធា…បេ… ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតី. វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ’’តិអាទិនា នយេន ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ច បញ្ច កត្វា វុត្តានិ បញ្ចវីសតិ វយលក្ខណានិ បស្សតិ. បេសិតត្តោតិ និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោ. កថយន្តីតិ តថាវិធំ ភិក្ខុំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាចិក្ខន្តិ.

យតំ ចរេតិ វាយមមានោ ចរេយ្យ, ចង្កមនាទិវសេន គមនំ កប្បេន្តោបិ ‘‘អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៣២) នយេន វុត្តប្បធានវីរិយំ ករោន្តោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ យថា អកុសលធម្មា បហីយន្តិ, កុសលធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ គមនំ កប្បេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. យតមេនំ បសារយេតិ ឯតំ បសារេតព្ពំ ហត្ថបាទាទិំ យតំ យតមានោ យថាវុត្តវីរិយសមង្គី ហុត្វា បសារេយ្យ, សព្ពត្ថ បធានំ ន ជហេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ យថា បដិបជ្ជន្តោ យតំ យតន្តោ នាម ហោតិ, តំ បដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ. តិរិយន្តិ បរិតោ, បុរត្ថិមទិសាទិវសេន សមន្តតោ ទិសាភាគេសូតិ អត្ថោ. អបាចីនន្តិ ហេដ្ឋា. យាវតា ជគតោ គតីតិ យត្តកា សត្តសង្ខារភេទស្ស លោកស្ស បវត្តិ, តត្ថ សព្ពត្ថាតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា អនវសេសតា សម្មសនញាណស្ស វិសយំ សង្គហេត្វា ទស្សេតិ. សមវេក្ខិតាតិ សមា ហេតុនា ញាយេន អវេក្ខិតា, អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មានន្តិ សត្តសុញ្ញានំ. ខន្ធានន្តិ រូបាទីនំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ. ឧទយព្ពយន្តិ ឧទយញ្ច វយញ្ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឧបរិ តិរិយំ អធោតិ តិធា សង្គហិតេ សព្ពស្មិំ លោកេ អតីតាទិភេទភិន្នានំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធសង្ខាតានំ សព្ពេសំ រូបារូបធម្មានំ អនិច្ចាទិសម្មសនាធិគតេន ឧទយព្ពយញាណេន បញ្ចវីសតិយា អាការេហិ ឧទយំ, បញ្ចវីសតិយា អាការេហិ វយំ សមវេក្ខិតា សមនុបស្សិតា ភវេយ្យាតិ.

ចេតោសមថសាមីចិន្តិ ចិត្តសំកិលេសានំ អច្ចន្តវូបសមនតោ ចេតោសមថសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស អនុច្ឆវិកំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ. សិក្ខមានន្តិ បដិបជ្ជមានំ ភាវេន្តំ ញាណបរម្បរា និព្ពត្តេន្តំ. សទាតិ សព្ពកាលំ រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច. សតន្តិ ចតុសម្បជញ្ញសមន្នាគតាយ សតិយា សតោការី. ឯវម្បេត្ថ គាថាវណ្ណនា ទដ្ឋព្ពា. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សីលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បធានសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ ឧត្តមវីរិយានីតិ សេដ្ឋវីរិយានិ វិសិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស សាធនតោ. មារោ ធិយ្យតិ ឯត្ថាតិ មារធេយ្យំ, កិលេសមារស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតំ, តំ តេភូមកវដ្ដន្តិ អាហ ‘‘តេភូមកវដ្ដសង្ខាតំ មារធេយ្យ’’ន្តិ. ជាតិមរណតោ ជាតំ ភយំ ជាតិមរណភយំ, ជាតិមរណមេវ វា ភយហេតុតោ ភយន្តិ ជាតិមរណភយំ. តេនាហ ‘‘ជាតិញ្ច មរណញ្ច…បេ… ភយស្សា’’តិ សេសំ ឧត្តានមេវ.

បធានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សំវរសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ សំវរាទីនំ សាធនវសេន បទហតិ ឯតេហីតិ បធានានិ. សំវរន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយន្តិ យថា អភិជ្ឈាទយោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ សតិយា ឧបដ្ឋានេ ចក្ខាទីនំ បិទហនេ អនលសស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. បជហន្តស្សាតិ វិនោទេន្តស្ស. ឧប្បន្នវីរិយន្តិ តស្សេវ បហានស្ស សាធនវសេន បវត្តវីរិយំ. ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សមាធិនិមិត្តន្តិ សមាធិ ឯវ. បុរិមុប្បន្នសមាធិ ហិ បរតោ ឧប្បជ្ជនកសមាធិស្ស ការណំ ហោតីតិ ‘‘សមាធិនិមិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

ឧបធិវិវេកត្តាតិ ខន្ធូបធិអាទិឧបធីហិ វិវិត្តត្តា វិនិស្សដត្តា. តំ អាគម្មាតិ តំ និព្ពានំ មគ្គេន អធិគមហេតុ. រាគាទយោ វិរជ្ជន្តិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វិរាគោ. ឯវំ និរោធោបិ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា ឥធ ពោជ្ឈង្គមិស្សកវសេន ឥច្ឆិតា, តស្មា ‘‘អារម្មណវសេន វា អធិគន្តព្ពវសេន វា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អធិគន្តព្ពវសេនាតិ តន្និន្នតាវសេន. វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ វោស្សគ្គវសេន បរិណាមិតំ បរិច្ចជនវសេន ចេវ បក្ខន្ទនវសេន ច បរិណាមនសីលំ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ វោស្សគ្គា’’តិអាទិ. ខន្ធានំ បរិច្ចជនំ នាម តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានវសេនាតិ យេនាការេន វិបស្សនា កិលេសេ បជហតិ, តេនេវាការេន តន្និមិត្តក្ខន្ធេ ច បជហតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អាហ ‘‘វិបស្សនា…បេ… បរិច្ចជតី’’តិ. យស្មា វិបស្សនា វុដ្ឋានគាមិនិភាវំ បាបុណន្តី និន្នបោណបព្ភារភាវេន ឯកំសតោ និព្ពានំ បក្ខន្ទតីតិ វត្តព្ពតំ លភតិ, មគ្គោ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ ខន្ធេ ច រាគំ បរិច្ចជតិ, តស្មា យថាក្កមំ វិបស្សនាមគ្គានំ វសេន បក្ខន្ទនបរិច្ចាគវោស្សគ្គា វេទិតព្ពា. វោសគ្គត្ថាយាតិ បរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថាយ ចេវ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថាយ ច. បរិណមតីតិ បរិច្ចជតិ. តំ បន បរិណាមនំ វុដ្ឋានគាមិនិភាវប្បត្តិយា ចេវ អរិយមគ្គភាវប្បត្តិយា ច ឥច្ឆិតន្តិ អាហ ‘‘វិបស្សនាភាវញ្ច មគ្គភាវញ្ច បាបុណាតី’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ សេសសម្ពោជ្ឈង្គកោដ្ឋាសេសុ.

ភទ្ទកន្តិ អភទ្ទកានំ នីវរណាទិបាបធម្មានំ វិក្ខម្ភនេន រាគវិគមនេន ឯកន្តហិតត្តា ទុល្លភត្តា ច ភទ្ទកំ សុន្ទរំ. ន ហិ អញ្ញំ សមាធិនិមិត្តំ ឯវំ ទុល្លភំ រាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតំ អត្ថិ. អនុរក្ខតីតិ ឯត្ថ អនុរក្ខនា នាម អធិគតសមាធិតោ យថា បរិហានិ ន ហោតិ, ឯវំ បដិបត្តិសាសន-តប្បដិបក្ខវិគមនេនាតិ អាហ ‘‘សមាធី’’តិអាទិ. អដ្ឋិកសញ្ញាទិកាតិ អដ្ឋិកជ្ឈានាទិកា. សញ្ញាសីសេន ហិ ឈានំ វទតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

សំវរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ញត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ អត្តភាវោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អត្តភាវិនោ, តេសំ អត្តភាវីនំ. តេនាហ ‘‘អត្តភាវវន្តាន’’ន្តិ. យាវ ឆត្តិំសាយ ឥន្ទានំ អាយុប្បមាណំ, តាវ បណីតេ កាមេ បរិភុញ្ជីតិ មន្ធាតុរាជា កិរ ឯកទិវសំ អត្តនោ បរិណាយករតនំ បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មនុស្សលោកតោ រមណីយតរំ ឋាន’’ន្តិ. កស្មា ទេវ ឯវំ ភណសិ, កិំ ន បស្សសិ ចន្ទិមសូរិយានំ អានុភាវំ, ននុ ឯតេសំ ឋានំ ឥតោ រមណីយតរន្តិ? រាជា ចក្ករតនំ បុរក្ខត្វា តត្ថ អគមាសិ.

ចត្តារោ មហារាជានោ ‘‘មន្ធាតុមហារាជា អាគតោ’’តិ សុត្វា ‘‘តាវមហិទ្ធិកោ មហារាជា ន សក្កា យុទ្ធេន បដិពាហិតុ’’ន្តិ សករជ្ជំ និយ្យាតេសុំ. សោ តំ គហេត្វា បុន បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥតោ រមណីយតរំ ឋាន’’ន្តិ. អថស្ស តាវតិំសភវនំ កថយិំសុ. ‘‘តាវតិំសភវនំ, ទេវ, រមណីយំ, តត្ថ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ ឥមេ ចត្តារោ មហារាជានោ បារិចារិកា ទោវារិកភូមិយំ តិដ្ឋន្តិ. សក្កោ ទេវរាជា មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. តស្សិមានិ ឧបភោគដ្ឋានានិ – យោជនសហស្សុព្ពេធោ វេជយន្តបាសាទោ, បញ្ចយោជនសតុព្ពេធា សុធម្មទេវសភា, ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ វេជយន្តរថោ, តថា ឯរាវណោ ហត្ថី, ទិព្ពរុក្ខសហស្សប្បដិមណ្ឌិតំ នន្ទនវនំ, ចិត្តលតាវនំ, ផារុសកវនំ, យោជនសតុព្ពេធោ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ, តស្ស ហេដ្ឋា សដ្ឋិយោជនាយាមា បញ្ញាសយោជនវិត្ថារា បញ្ចទសយោជនុព្ពេធា ជយសុមនបុប្ផវណ្ណា បណ្ឌុកម្ពលសិលា, យស្សា មុទុតាយ សក្កស្ស និសីទតោ ឧបឌ្ឍកាយោ អនុប្បវិសតី’’តិ.

តំ សុត្វា រាជា តត្ថ គន្តុកាមោ ចក្ករតនំ អព្ភុក្កិរិ. តំ អាកាសេ ឧដ្ឋហិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ. អថ ទ្វិន្នំ ទេវលោកានំ វេមជ្ឈតោ ចក្ករតនំ ឱតរិត្វា បថវិយា អាសន្នេ ឋានេ អដ្ឋាសិ សទ្ធិំ បរិណាយករតនប្បមុខាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ. រាជា ឯកកោវ អត្តនោ អានុភាវេន តាវតិំសភវនំ អគមាសិ. សក្កោ ‘‘មន្ធាតា អាគតោ’’តិ សុត្វា តស្ស បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ‘‘ស្វាគតំ, មហារាជ, សកំ, តេ មហារាជ, អនុសាស មហារាជា’’តិ វត្វា សទ្ធិំ នាដកេហិ រជ្ជំ ទ្វេ ភាគេ កត្វា ឯកំ ភាគមទាសិ. រញ្ញោ តាវតិំសភវនេ បតិដ្ឋិតមត្តស្សេវ មនុស្សគន្ធសរីរនិស្សន្ទាទិមនុស្សភាវោ វិគច្ឆិ, ទេវលោកេ បវត្តិវិបាកទាយិនោ អបរបរិយាយវេទនីយស្ស កម្មស្ស កតោកាសត្តា សព្ពទា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកតាមាលាមិលាយនាទិទេវភាវោ បាតុរហោសិ. តស្ស សក្កេន សទ្ធិំ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយ និសិន្នស្ស អក្ខិនិមិសនមត្តេន នានត្តំ បញ្ញាយតិ. តំ អសល្លក្ខេន្តា ទេវា សក្កស្ស ច តស្ស ច នានត្តេ មុយ្ហន្តិ. សោ តត្ថ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានោ តទា មនុស្សានំ អសង្ខ្យេយ្យាយុកតាយ យាវ ឆត្តិំស សក្កា ឧបបជ្ជិត្វា ចុតា, តាវ សក្ករជ្ជំ ការេត្វា ‘‘កិំ មេ ឥមិនា ឧបឌ្ឍរជ្ជេនា’’តិ អតិត្តោ កាមេហិ តតោ ចវិត្វា អត្តនោ ឧយ្យានេ បតិតោ មនុស្សលោកេ ឧតុកក្ខឡតាយ វាតាតបេន ផុសិតគត្តោ កាលមកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទេវលោកេ បន យាវ ឆត្តិំសាយ ឥន្ទានំ អាយុប្បមាណំ, តាវ បណីតេ កាមេ បរិភុញ្ជី’’តិ.

បញ្ញត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សោខុម្មសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ សុខុមលក្ខណប្បដិវិជ្ឈនកានីតិ អនិច្ចាទិសុខុមលក្ខណានំ បដិវិជ្ឈនកានិ. សុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកញាណេនាតិ សុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកេន ញាណេន. បរតោ ជានិត្វាតិ អវសវត្តនេន អញ្ញតោ ជានិត្វា. សង្ខារា ហិ ‘‘មា ភិជ្ជិំសូ’’តិ ឥច្ឆិតាបិ ភិជ្ជន្តេវ, តស្មា តេ អវសវត្តិតាយ បរេ នាម. សា ច នេសំ បរតា អនិច្ចទស្សនេ បាកដា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥមិនា ហិ បទេន អនិច្ចានុបស្សនា កថិតា’’តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

សោខុម្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១០. បឋមអគតិសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-២០. សត្តមេ ឆន្ទាគតិន្តិ ឯត្ថ សន្ធិវសេន សរលោបោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆន្ទេន អគតិ’’ន្តិ. ឆន្ទាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘ឆន្ទេនា’’តិ, បេមេនាតិ អត្ថោ. ឆន្ទសទ្ទោ ហេត្ថ តណ្ហាបរិយាយោ, អកុសលច្ឆន្ទបរិយាយោ វា. សេសេសូតិ ‘‘ទោសាគតិំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ.

ឯត្ថ ច យោ ‘‘អយំ មេ មិត្តោតិ វា, សន្ទិដ្ឋោតិ វា, ញាតកោតិ វា, លញ្ចំ វា បន មេ ទេតី’’តិ ឆន្ទវសេន អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ ឆន្ទេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម. យោ ‘‘អយំ មេ វេរី’’តិ ចិរកាលានុពទ្ធវេរវសេន វា, តង្ខណុប្បន្នកោធវសេន វា សាមិកំ អស្សាមិកំ ករោតិ, អយំ ទោសេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម. យោ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា យំ វា តំ វា អយុត្តំ អការណំ វត្វា អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ មោហេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម. យោ បន ‘‘អយំ រាជវល្លភោតិ វា វិសមេ ចោរាទិកេ វិសមានិ វា កាយទុច្ចរិតាទីនិ សមាទាយ វត្តនេន វិសមនិស្សិតោ វា, អនត្ថម្បិ មេ ករេយ្យា’’តិ ភីតោ អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ ភយេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម.

យោ បន កិញ្ចិ ភាជេន្តោ ‘‘អយំ មេ សន្ទិដ្ឋោ វា សម្ភត្តោ វា’’តិ បេមវសេន អតិរេកំ ទេតិ, ‘‘អយំ មេ វេរី’’តិ ទោសវសេន ឩនកំ ទេតិ, យោ មុយ្ហន្តោ ទិន្នាទិន្នំ អជានមានោ កស្សចិ ឩនំ, កស្សចិ អធិកំ ទេតិ, ‘‘អយំ ឥមស្មិំ អទីយមានេ មយ្ហំ អនត្ថម្បិ ករេយ្យា’’តិ សីតោ កស្សចិ អតិរេកំ ទេតិ, សោ ចតុព្ពិធោបិ យថានុក្កមេន ឆន្ទាគតិអាទីនិ គច្ឆន្តោ អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម.

និហីយតិ តស្ស យសោតិ តស្ស អគតិគាមិនោ កិត្តិយសោបិ បរិវារយសោបិ និហីយតិ បរិហាយតិ. យស្សតិ តេន កិត្តីយតីតិ ហិ យសោ, កិត្តិ ថុតិឃោសោ. យស្សតិ តេន បុរេចរានុចរភាវេន បរិវារយតីតិ យសោ, បរិវារោ. អដ្ឋមនវមទសមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

ចរវគ្គោ ទុតិយោ.