(២៤) ៤. កម្មវគ្គោ

១. សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

២៣២. ចតុត្ថស្ស បឋមេ កាឡកន្តិ មលីនំ, ចិត្តស្ស អប្បភស្សរភាវករន្តិ អត្ថោ. តំ បនេត្ថ កម្មបថប្បត្តមេវ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទសអកុសលកម្មបថ’’ន្តិ. កណ្ហាភិជាតិហេតុតោ វា កណ្ហំ. តេនាហ ‘‘កណ្ហវិបាក’’ន្តិ. អបាយូបបត្តិ មនុស្សេសុ ច ទោភគ្គិយំ កណ្ហវិបាកោ, យំ តស្ស តមភាវោ វុត្តោ. និព្ពត្តនតោតិ និព្ពត្តាបនតោ. បណ្ឌរកន្តិ ឱទាតំ, ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករន្តិ អត្ថោ. សុក្កាភិជាតិហេតុតោ វា សុក្កំ. តេនាហ ‘‘សុក្កវិបាក’’ន្តិ. សគ្គូបបត្តិ មនុស្សសោភគ្គិយញ្ច សុក្កវិបាកោ, យំ តស្ស ជោតិភាវោ វុត្តោ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន បន ‘‘សគ្គេ និព្ពត្តនតោ’’តិ វុត្តំ, និព្ពត្តាបនតោតិ អត្ថោ. មិស្សកកម្មន្តិ កាលេន កណ្ហំ កាលេន សុក្កន្តិ ឯវំ មិស្សកវសេន កតកម្មំ. សុខទុក្ខវិបាកន្តិ វត្វា តត្ថ សុខទុក្ខានំ បវត្តិអាការំ ទស្សេតុំ ‘‘មិស្សកកម្មំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កម្មស្ស កណ្ហសុក្កសមញ្ញា កណ្ហសុក្កាភិជាតិហេតុតាយាតិ អបចយគាមិតាយ តទុភយវិទ្ធំសកស្ស កម្មក្ខយករកម្មស្ស ឥធ សុក្កបរិយាយោបិ ឥច្ឆិតោតិ អាហ ‘‘ឧភយ…បេ… អយមេត្ថ អត្ថោ’’តិ. តត្ថ ឧភយវិបាកស្សាតិ យថាធិគតស្ស ឧភយវិបាកស្ស. សម្បត្តិភវបរិយាបន្នោ ហិ វិបាកោ ឥធ សុក្កំ សុក្កវិបាកោតិ អធិប្បេតោ, ន អច្ចន្តបរិសុទ្ធោ អរិយផលវិបាកោ.

សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិត្ថារសុត្តវណ្ណនា

២៣៣. ទុតិយេ សព្យាពជ្ឈន្តិ វា សទុក្ខំ, អត្តនា ឧប្បាទេតព្ពេន ទុក្ខេន សទុក្ខន្តិ អត្ថោ, ទុក្ខសំវត្តនិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កាយសង្ខារាទីសុ កាយទ្វារេ គហណាទិវសេន ចោបនប្បត្តា ទ្វាទស អកុសលចេតនា អព្យាពជ្ឈកាយសង្ខារោ នាម. វចីទ្វារេ ហនុសំចោបនវសេន វចីភេទប្បវត្តិកា តាយេវ ទ្វាទស វចីសង្ខារោ នាម. ឧភយចោបនំ អប្បត្វា រហោ ចិន្តេន្តស្ស មនោទ្វារេ បវត្តា មនោសង្ខារោ នាម. ឥតិ តីសុបិ ទ្វារេសុ កាយទុច្ចរិតាទិភេទា អកុសលា ចេតនាវ សង្ខារាតិ វេទិតព្ពា. អភិសង្ខរោតីតិ អាយូហតិ, តំ បន អាយូហនំ បច្ចយសមវាយសិទ្ធិតោ សង្កឌ្ឍិត្វា បិណ្ឌនំ វិយ ហោតិ. សទុក្ខំ លោកន្តិ អបាយលោកមាហ. វិបាកផស្សាតិ ផស្សសីសេន តត្ថ វិបាកប្បវត្តមាហ. វេមានិកបេតាតិ ឥទំ ពាហុល្លតោ វុត្តំ, ឥតរេសម្បិ វិនិបាតិកានំ កាលេន សុខំ, កាលេន ទុក្ខំ ហោតិ. តស្ស បហានាយាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស កម្មស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនាយ. យា ចេតនាតិ យា អបចយគាមិនិចេតនា. តេនេវាហ ‘‘វិវដ្ដគាមិនី មគ្គចេតនា វេទិតព្ពា’’តិ.

វិត្ថារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៩. សោណកាយនសុត្តាទិវណ្ណនា

២៣៤-២៤០. តតិយេ បុរិមានិ, ភន្តេ, ទិវសានិ បុរិមតរានីតិ ឯត្ថ ហិយ្យោ ទិវសំ បុរិមំ នាម, តតោ បរំ បុរិមតរន្តិ អាហ ‘‘អតីតានន្តរទិវសតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ បវត្តិតោ យថាក្កមំ បុរិមបុរិមតរភាវោ ទស្សិតោ. ឯវំ សន្តេបិ យទេត្ថ ‘‘បុរិមតរ’’ន្តិ វុត្តំ, តតោ បភុតិ យំ យំ ឱរំ, តំ តំ បុរិមំ. យំ យំ បរំ, តំ តំ បុរិមតរំ ឱរបារភាវស្ស វិយ បុរិមតរភាវស្ស ច អបេក្ខាសិទ្ធត្តា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ចតុត្ថាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

សោណកាយនសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០-១១. សមណសុត្តាទិវណ្ណនា

២៤១-២. ទសមេ សេសបទេសុបីតិ ‘‘ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិអាទីសុ សេសបទេសុបិ. យថា ហិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (ទី. និ. ១.២២៦; ម. និ. ១.២៧១, ២៨៧, ២៩៧; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣) ឯត្ថ កតោ និយមោ ‘‘វិវិច្ច អកុសលេហី’’តិ ឯត្ថាបិ កតោយេវ ហោតិ សាវធារណអត្ថស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា, ឯវមិធាបីតិ. តេនាហ ‘‘ទុតិយាទយោបិ ហី’’តិអាទិ. សាមញ្ញផលាធិគមវសេន និប្បរិយាយតោ សមណភាវោតិ តេសំ វសេនេត្ថ ចត្តារោ សមណា ទេសិតា. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ ចត្តារោ ផលដ្ឋកសមណាវ អធិប្បេតា សមិតបាបសមណគ្គហណតោ. កស្មា បនេត្ថ មហាបរិនិព្ពានេ វិយ មគ្គដ្ឋា តទត្ថាយ បដិបន្នាបិ ន គហិតាតិ? វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ. តត្ថ ហិ មគ្គាធិគមត្ថាយ វិបស្សនាបិ ឥតោ ពហិទ្ធា នត្ថិ, កុតោ មគ្គផលានីតិ ទស្សេន្តេន ភគវតា ‘‘ញាយស្ស ធម្មស្ស បទេសវត្តី, ឥតោ ពហិទ្ធា សមណោបិ នត្ថី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤) វុត្តំ. ឥធ បន និដ្ឋានប្បត្តមេវ តំតំសមណភាវំ គណ្ហន្តេន ផលដ្ឋកសមណាវ គហិតា, មគ្គដ្ឋតោ ផលដ្ឋោ សវិសេសំ ទក្ខិណេយ្យោតិ. ស្វាយមត្ថោ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ទេសនាភេទេនេវ វិញ្ញាយតីតិ. រិត្តាតិ វិវិត្តា. តុច្ឆាតិ និស្សារា បដិបន្នកសារាភាវតោ.

បវទន្តិ ឯតេហីតិ បវាទា. ទិដ្ឋិគតិកានំ នានាទិដ្ឋិទីបកសមយាតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ សស្សតវាទា’’តិអាទិ. តត្ថ ចត្តារោ សស្សតវាទាតិ លាភិវសេន តយោ, តក្កិវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ សស្សតវាទា. បុព្ពេនិវាសញាណលាភី តិត្ថិយោ មន្ទបញ្ញោ អនេកជាតិសតសហស្សមត្តំ អនុស្សរតិ, មជ្ឈបញ្ញោ ទស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, តិក្ខបញ្ញោ ចត្តាលីស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, ន តតោ បរំ. សោ ឯវំ អនុស្សរន្តោ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ អភិវទតិ, តក្កី បន តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ អភិវទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘លាភិវសេន តយោ, តក្កិវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ សស្សតវាទា’’តិ.

សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច ឯកច្ចំ សស្សតន្តិ បវត្តោ វាទោ ឯកច្ចសស្សតវាទោ. សោ បន ព្រហ្មកាយិកខិឌ្ឌាបទោសិកមនោបទោសិកត្តភាវតោ ចវិត្វា ឥធាគតានំ តក្កិនោ ច ឧប្បជ្ជនវសេន ចតុព្ពិធោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា’’តិ.

ចត្តារោ អន្តានន្តិកាតិ ឯត្ថ អមតិ គច្ឆតិ ឯត្ថ វោសានន្តិ អន្តោ, មរិយាទា. តប្បដិសេធេន អនន្តោ. អន្តោ ច អនន្តោ ច អន្តានន្តោ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសេន វា ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; ឧទា. ១) វិយ. អន្តានន្តសហចរិតោ វាទោ អន្តានន្តោ យថា ‘‘កុន្តា ចរន្តី’’តិ. អន្តានន្តសន្និស្សយោ វា យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តី’’តិ. សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អន្តានន្តិកា. ‘‘អន្តវា អត្តា ច លោកោ ច, អនន្តវា អត្តា ច លោកោ ច, អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ច លោកោ ច, នេវន្តវា នានន្តវា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា ចត្តារោ. អវឌ្ឍិតកសិណស្ស តំ កសិណំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គណ្ហន្តស្ស វសេន បឋមោ វុត្តោ, ទុតិយោ វឌ្ឍិតកសិណស្ស វសេន វុត្តោ, តតិយោ តិរិយំ វឌ្ឍេត្វា ឧទ្ធមធោ អវឌ្ឍិតកសិណស្ស, ចតុត្ថោ តក្កិវសេន វុត្តោ. ឯត្ថ ច យុត្តំ តាវ បុរិមានំ តិណ្ណំ វាទានំ អន្តញ្ច អនន្តញ្ច អន្តានន្តញ្ច អារព្ភ បវត្តវាទត្តា អន្តានន្តិកត្តំ, បច្ឆិមស្ស បន តទុភយនិសេធនវសេន បវត្តវាទត្តា កថមន្តានន្តិកត្តន្តិ? តទុភយប្បដិសេធនវសេន បវត្តវាទត្តា ឯវ. អន្តានន្តិកប្បដិសេធវាទោបិ ហិ អន្តានន្តវិសយោ ឯវ តំ អារព្ភ បវត្តត្តា.

ន មរតីតិ អមរា. កា សា? ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៦២) នយេន បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា ច. វិវិធោ ខេបោតិ វិក្ខេបោ, អមរាយ ទិដ្ឋិយា, វាចាយ វា វិក្ខេបោតិ អមរាវិក្ខេបោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អមរាវិក្ខេបិកោ. អថ វា អមរា នាម មច្ឆជាតិ, សា ឧម្មុជ្ជនាទិវសេន ឧទកេ សន្ធាវមានា គាហំ ន គច្ឆតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ វាទោ ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ, គាហំ ន ឧបគច្ឆតីតិ អមរាវិក្ខេបោតិ វុច្ចតិ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អមរាវិក្ខេបិកា. ស្វាយំ វាទោ មុសាវាទានុយោគឆន្ទរាគភយមោហភាវហេតុកតាយ ចតុធា បវត្តោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា’’តិ.

អធិច្ច យថិច្ឆកំ យំ កិញ្ចិ ការណំ កស្សចិ ពុទ្ធិបុព្ពំ វា វិនា សមុប្បន្នោតិ អត្តលោកសញ្ញិតានំ ខន្ធានំ អធិច្ច បវត្តិអាការារម្មណំ ទស្សនំ តទាការសន្និស្សយេន បវត្តិតោ តទាការសហចរិតតាយ ច ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តិ’’, ‘‘កុន្តា ចរន្តី’’តិ ច. តំ ឯតេសំ អត្ថីតិ អធិច្ចសមុប្បន្និកា. លាភិវសេន តក្កិវសេន ច ‘‘ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា’’តិ វុត្តំ.

សញ្ញីតិ បវត្តោ វាទោ សញ្ញិវាទោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សញ្ញិវាទា. រូបិចតុក្កំ ឯកន្តសុខចតុក្កន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡស សញ្ញិវាទា. ឥមេសុយេវ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ ចតុក្កានំ វសេន អដ្ឋ សញ្ញិវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញិនាសញ្ញិវាទា វេទិតព្ពា. កេវលញ្ហិ តត្ថ ‘‘សញ្ញី អត្តា’’តិ គណ្ហន្តានំ តា ទិដ្ឋិយោ, ឥធ អសញ្ញីតិ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ ច.

សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ មនុស្សត្តភាវេ កាមាវចរទេវត្តភាវេ រូបាវចរត្តភាវេ ចតុព្ពិធារូបត្តភាវេ ច ឋត្វា សត្តស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា.

បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ បញ្ចកាមគុណឧបភោគវសេន ចតុព្ពិធរូបជ្ឈានសុខបរិភោគវសេន ច ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពូតិបញ្ញាបនវាទា. ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធត្តភាវស្សេតំ អធិវចនំ. ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្ខវូបសមន្តិ អត្ថោ. តំ វទន្តីតិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា.

ញាយតិ កមតិ បដិវិជ្ឈតីតិ ញាយោ, សោ ឯវ និព្ពានសម្បាបកហេតុតាយ ធម្មោតិ អាហ ‘‘ញាយស្ស ធម្មស្សា’’តិ. ឥតោ ពហិទ្ធា សមណោបិ នត្ថីតិអាទីសុ កស្មា បនេតេ អញ្ញត្ថ នត្ថីតិ? អក្ខេត្តតាយ. យថា ហិ ន អារគ្គេ សាសបោ តិដ្ឋតិ, ន ឧទកបិដ្ឋេ អគ្គិ ជលតិ, ន បិដ្ឋិបាសាណេ ពីជានិ វិរុហន្តិ, ឯវមេវំ ពាហិរេសុ តិត្ថាយតនេសុ ន ឥមេ សមណា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមស្មិំយេវ សាសនេ ឧប្បជ្ជន្តិ. កស្មា? សុក្ខេត្តតាយ. សា បន នេសំ អក្ខេត្តតា សុក្ខេត្តតា ច អរិយមគ្គស្ស អភាវតោ ភាវតោ ច វេទិតព្ពា. តេនាហ ភគវា –

‘‘យស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ន ឧបលព្ភតិ, សមណោបិ តត្ថ ន ឧបលព្ភតិ, ទុតិយោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ, តតិយោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ, ចតុត្ថោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ. យស្មិញ្ច ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតិ, សមណោបិ តត្ថ ឧបលព្ភតិ, ទុតិយោបិ តត្ថ… តតិយោបិ តត្ថ… ចតុត្ថោបិ តត្ថ សមណោ ឧបលព្ភតិ. ឥមស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតិ. ឥធេវ, សុភទ្ទ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ, ឥធ តតិយោ សមណោ, ឥធ ចតុត្ថោ សមណោ, សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤).

អរិយមគ្គស្ស ច អភាវោ ភាវោ ច សុបរិសុទ្ធស្ស សីលស្ស សុបរិសុទ្ធាយ សមថវិបស្សនាភាវនាយ អភាវតោ ភាវតោ ច វេទិតព្ពោ. តទុភយញ្ច ទុរក្ខាតស្វាក្ខាតភាវហេតុកំ. សោ ច អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតត្តា. យស្មា តិត្ថាយតនំ អក្ខេត្តំ, សាសនំ ខេត្តំ, តស្មា យថា សុរត្តហត្ថបាទោ ភាសុរកេសរភារោ សីហោ មិគរាជា ន សុសានេ វា សង្ការកូដេ វា បដិវសតិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតំ បន ហិមវន្តំ អជ្ឈោគាហេត្វា មណិគុហាយមេវ វសតិ, យថា ច ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា ន គោចរិយហត្ថិកុលាទីសុ នវសុ កុលេសុ ឧប្បជ្ជតិ, យថា ច វលាហកោ អស្សរាជា ន គទ្រភកុលេ វា ឃោដកកុលេ វា ឧប្បជ្ជតិ, សិន្ធុតីរេ បន សិន្ធវកុលេយេវ ឧប្បជ្ជតិ, យថា ច សព្ពកាមទទំ មនោហរំ មណិរតនំ ន សង្ការកូដេ វា បំសុបព្ពតាទីសុ វា ឧប្បជ្ជតិ, វិបុលបព្ពតព្ភន្តរេយេវ ឧប្បជ្ជតិ, យថា ច តិមិរបិង្គលោ មច្ឆរាជា ន ខុទ្ទកបោក្ខរណីសុ ឧប្បជ្ជតិ, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ មហាសមុទ្ទេយេវ ឧប្បជ្ជតិ, យថា ច ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ សុបណ្ណរាជា ន គាមទ្វារេ ឯរណ្ឌវនាទីសុ បដិវសតិ, មហាសមុទ្ទំ បន អជ្ឈោគាហេត្វា សិម្ពលិទហវនេយេវ បដិវសតិ, យថា ច ធតរដ្ឋោ សុវណ្ណហំសោ ន គាមទ្វារេ អាវាដកាទីសុ បដិវសតិ, នវុតិហំសសហស្សបរិវារោ បន ហុត្វា ចិត្តកូដេយេវ បដិវសតិ, យថា ច ចតុទ្ទីបិស្សរោ ចក្កវត្តិរាជា ន នីចកុលេ ឧប្បជ្ជតិ, អសម្ភិន្នជាតិយខត្តិយកុលេយេវ បន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវមេវំ ឥមេសុ សមណេសុ ឯកសមណោបិ ន អញ្ញត្ថ តិត្ថាយតនេ ឧប្បជ្ជតិ, អរិយមគ្គបរិក្ខតេ បន ពុទ្ធសាសនេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩-១៤០; អ. និ. ៤.២៤១). ឯកាទសមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

សមណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.