១. ភណ្ឌគាមវគ្គោ

១-២. អនុពុទ្ធសុត្តាទិវណ្ណនា

១-២. ចតុក្កនិបាតស្ស បឋមេ អនុពោធោ បុព្ពភាគិយំ ញាណំ, បដិវេធោ អនុពោធេន អភិសមយោ. តត្ថ យស្មា អនុពោធបុព្ពកោ បដិវេធោ អនុពោធេន វិនា ន ហោតិ. អនុពោធោ ហិ ឯកច្ចោ បដិវេធសម្ពទ្ធោ, តទុភយាភាវហេតុកញ្ច វដ្ដេ សំសរណំ, តស្មា វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘អននុពោធា…បេ… តុម្ហាកញ្ចា’’តិ. បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ភវតោ ភវន្តរូបគមនំ សន្ធាវនំ, អបរាបរំ ចវនូបបជ្ជនវសេន សញ្ចរណំ សំសរណន្តិ អាហ ‘‘ភវតោ’’តិអាទិ. សន្ធាវិតសំសរិតបទានំ កម្មសាធនតំ សន្ធាយាហ ‘‘មយា ច តុម្ហេហិ ចា’’តិ បឋមវិកប្បេ. ទុតិយវិកប្បេ បន ភាវសាធនតំ ហទយេ កត្វា ‘‘មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចា’’តិ យថារុតវសេនេវ វុត្តំ. ទីឃរជ្ជុនា ពទ្ធសកុណំ វិយ រជ្ជុហត្ថោ បុរិសោ ទេសន្តរំ តណ្ហារជ្ជុនា ពទ្ធំ សត្តសន្តានំ អភិសង្ខារោ ភវន្តរំ នេតិ ឯតាយាតិ ភវនេត្តិ. តេនាហ ‘‘ភវរជ្ជូ’’តិអាទី.

វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តករោតិ សកលវដ្ដទុក្ខស្ស សកសន្តានេ បរសន្តានេ ច វិនាសករោ អភាវករោ. ពុទ្ធចក្ខុធម្មចក្ខុទិព្ពចក្ខុមំសចក្ខុសមន្តចក្ខុសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. សវាសនានំ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា សាតិសយំ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

អនុពុទ្ធសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. បឋមខតសុត្តាទិវណ្ណនា

៣-៤. តតិយេ កលិន្តិ អបរាធំ. វិចិនាតីតិ អាចិនោតិ បសវតិ. តេន ច កលិនា សុខំ ន បដិលភតីតិ តេន អបរាធេន សុខំ ន វិន្ទតិ. និន្ទិយប្បសំសាយ ហិ បសំសិយនិន្ទាយ ច សមកោវ វិបាកោ. បសំសិយនិន្ទាតិ ច សម្បន្នគុណបរិធំសនវសេន បវត្តិយា មហាសាវជ្ជតាយ កដុកតរវិបាកា. និន្ទិយប្បសំសា បន កថំ តាយ សមវិបាកាតិ ចេ? តស្មិំ អវិជ្ជមានគុណសមារោបនេន អត្តនោ បរេសញ្ច មិច្ឆាបដិបត្តិហេតុភាវតោ បសំសិយេន តស្ស សព្ភាវករណតោ ច. លោកេបិ ហិ អសូរំ សូរេន សមំ ករោន្តោ គារយ្ហោ ហោតិ, បគេវ ទុប្បដិបន្នំ សុប្បដិបន្នេន សមំ ករោន្តោតិ. សកេន ធនេនាតិ អត្តនោ សាបតេយ្យេន. អប្បមត្តកោវ កលីតិ ទិដ្ឋធម្មិកត្តា សប្បដិការត្តា ច អប្បមត្តកោ អបរាធោ. អយំ…បេ… មហន្តតរោ កលិ កតូបចិតត្តា សម្បរាយិកត្តា អប្បដិការត្តា ច.

និរព្ពុទោតិ គណនាវិសេសោ ឯសោតិ អាហ ‘‘និរព្ពុទគណនាយា’’តិ, សតសហស្សំ និរព្ពុទាតិ អត្ថោ. និរព្ពុទបរិមាណំ បន វស្សគណនាយ ឯវំ វេទិតព្ពំ. យថេវ ហិ សតំ សតសហស្សានំ កោដិ ហោតិ, ឯវំ សតំ សតសហស្សានំ កោដិយោ បកោដិ នាម ហោតិ, សតំ សតសហស្សានំ បកោដិយោ កោដិបកោដិ, សតំ សតសហស្សកោដិបកោដិយោ នហុតំ, សតំ សតសហស្សនហុតានិ និន្នហុតំ, សតំ សតសហស្សនិន្នហុតានិ ឯកំ អព្ពុទំ, តតោ វីសតិគុណិតំ និរព្ពុទំ. យំ អរិយេ គរហន្តោ និរយំ ឧបបជ្ជតីតិ អរិយេ គរហន្តោ យំ និរព្ពុទសង្ខាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ, និរព្ពុទោតិ ច បាដិយេក្កោ និរយោ នត្ថិ, អវីចិម្ហិយេវ បន និរព្ពុទគណនាយ បច្ចិតព្ពដ្ឋានស្សេតំ នាមំ. ចតុត្ថំ ឧត្តានមេវ.

បឋមខតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនុសោតសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ អនុសោតំ គច្ឆតីតិ សំសារសោតស្ស អនុកូលភាវេន គច្ឆតិ. បច្ចនីកបដិបត្តិយាតិ សំសារសោតស្ស បដិកូលវសេន បវត្តនិព្ពិទានុបស្សនាទិបដិបត្តិយា. ឋិតសភាវោតិ អចលប្បសាទាទិសមន្នាគមេន ឋិតសភាវោ. អនាគាមី ហិ អស្សទ្ធិយេហិ កាមរាគព្យាបាទេហិ អកម្បនិយចិត្តតាយ តម្ហា លោកា អនាវត្តិធម្មតាយ ច ឋិតសភាវោ នាម. ឱឃំ តរិត្វាតិ កាមោឃាទិចតុព្ពិធំ ឱឃំ អតិក្កមិត្វា. បរតីរំ គតោតិ និព្ពានបារំ គតោ. ព្រាហ្មណោតិ ពាហិតបាបតាយ ព្រាហ្មណោតិ សង្ខំ គតោ ខីណាសវោ. តេនាហ ‘‘សេដ្ឋោ និទ្ទោសោ’’តិ. បញ្ចវេរកម្មន្តិ បាណាតិបាតាទិបញ្ចទុច្ចរិតំ. សហាបិ ទុក្ខេន សហាបិ ទោមនស្សេនាតិ កិលេសបរិយុដ្ឋានេ សតិ ឧប្បន្នេន ទុក្ខទោមនស្សេន សទ្ធិម្បិ. បរិបុណ្ណន្តិ តិស្សន្នំ សិក្ខានំ ឯកាយបិ អនូនំ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សេដ្ឋចរិយំ. ឥមិនា វារេន សោតាបន្នសកទាគាមិនោ កថិតា. កិំ បន តេ រុទន្តា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តីតិ? អាម, កិលេសរោទនេន រោទន្តា ចរន្តិ នាម, សីលសម្បន្នោ បុថុជ្ជនភិក្ខុ ឯត្ថេវ សង្គហិតោ.

ចេតោវិមុត្តិន្តិ ផលសមាធិំ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ផលញាណំ. ឆហាការេហិ បារគតោតិ អភិញ្ញាបារគូ, បរិញ្ញាបារគូ, ភាវនាបារគូ, បហានបារគូ, សច្ឆិកិរិយាបារគូ, សមាបត្តិបារគូតិ ឯវំ ឆហិ អាការេហិ សព្ពធម្មានំ បារំ បរិយោសានំ គតោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុសោតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អប្បស្សុតសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ អប្បកំ សុតំ ហោតីតិ នវង្គសត្ថុសាសនេ កិញ្ចិទេវ សុតំ ហោតិ. តទេវ នវង្គសត្ថុសាសនំ ទស្សេតុំ ‘‘សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុត្តាទីនិ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឧភតោវិភង្គនិទ្ទេសក្ខន្ធកបរិវារា’’តិអាទិមាហ. កថំ បនាយំ វិភាគោ យុជ្ជេយ្យ. សគាថកញ្ហិ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណំ. តទុភយវិនិមុត្តញ្ច សុត្តំ ឧទានាទិវិសេសសញ្ញារហិតំ នត្ថិ, យំ សុត្តង្គំ សិយា. មង្គលសុត្តាទីនញ្ច (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. ២៦១ អាទយោ) សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា គាថាភាវតោ ធម្មបទាទីនំ វិយ. គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា សគាថកត្តា សគាថាវគ្គស្ស វិយ. តថា ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានន្តិ? វុច្ចតេ –

‘‘សុត្តន្តិ សាមញ្ញវិធិ, វិសេសវិធយោ បរេ;

សនិមិត្តា និរុឡ្ហត្តា, សហតាញ្ញេន នាញ្ញតោ’’. (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា)

សព្ពស្សបិ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សុត្តន្តិ អយំ សាមញ្ញវិធិ. តេនេវាហ អាយស្មា មហាកច្ចានោ នេត្តិយំ (នេត្តិ. សង្គហវារោ) ‘‘នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋី’’តិ. ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្នំ (បាចិ. ៦៥៥, ១២៤២) សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានីតិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) ឯវមាទិ ច ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ. វិសេសវិធយោ បរេ សនិមិត្តា តទេកទេសេសុ គេយ្យាទយោ វិសេសវិធយោ តេន តេន និមិត្តេន បតិដ្ឋិតា. តថា ហិ គេយ្យស្ស សគាថកត្តំ តព្ភាវនិមិត្តំ. លោកេបិ ហិ សសិលោកំ សគាថកំ វា ចុណ្ណិយគន្ថំ ‘‘គេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ. គាថាវិរហេ បន សតិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនញ្ហិ ‘‘ព្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ព្យាករណមេវ វេយ្យាករណំ. ឯវំ សន្តេ សគាថកាទីនម្បិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តានំ វេយ្យាករណភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ គេយ្យាទិសញ្ញានំ អនោកាសភាវតោ, ‘‘គាថាវិរហេ សតី’’តិ វិសេសិតត្តា ច. តថា ហិ ធម្មបទាទីសុ កេវលំ គាថាពន្ធេសុ សគាថកត្តេបិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាយុត្តេសុ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទីវចនសម្ពន្ធេសុ អព្ភុតធម្មប្បដិសំយុត្តេសុ ច សុត្តវិសេសេសុ យថាក្កមំ គាថាឧទានឥតិវុត្តកអព្ភុតធម្មសញ្ញា បតិដ្ឋិតា, តថា សតិបិ គាថាពន្ធភាវេ ភគវតោ អតីតាសុ ជាតីសុ ចរិយានុភាវប្បកាសកេសុ ជាតកសញ្ញា, សតិបិ បញ្ហវិស្សជ្ជនភាវេ សគាថកត្តេ ច កេសុចិ សុត្តន្តេសុ វេទស្ស លភាបនតោ វេទល្លសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ តេន តេន សគាថកត្តាទិនា និមិត្តេន តេសុ តេសុ សុត្តវិសេសេសុ គេយ្យាទិសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ វិសេសវិធយោ សុត្តង្គតោ បរេ គេយ្យាទយោ. យំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទិនិមិត្តរហិតំ, តំ សុត្តង្គំ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោ. ននុ ច សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណន្តិ សុត្តង្គំ ន សម្ភវតីតិ ចោទនា តទវត្ថាវាតិ? ន តទវត្ថា សោធិតត្តា. សោធិតញ្ហិ បុព្ពេ ‘‘គាថាវិរហេ សតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្ត’’ន្តិ.

យញ្ច វុត្តំ – ‘‘គាថាភាវតោ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា’’តិ, តំ ន, និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តភាវោ. ន ហិ តានិ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទយោ វិយ គាថាភាវេន បញ្ញាតានិ, អថ ខោ សុត្តភាវេនេវ, តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុត្តនាមក’’ន្តិ នាមគ្គហណំ កតំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘សគាថកត្តា គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ នត្ថិ, យស្មា សហតាញ្ញេន. សហ គាថាហីតិ ហិ សគាថកំ. សហភាវោ នាម អត្ថតោ អញ្ញេន ហោតិ, ន ច មង្គលសុត្តាទីសុ គាថាវិនិមុត្តោ កោចិ សុត្តប្បទេសោ អត្ថិ, យោ ‘‘សហ គាថាហី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ន ច សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. យទបិ វុត្តំ – ‘‘ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានំ គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ ន, អញ្ញតោ. អញ្ញា ឯវ ហិ តា គាថា ជាតកាទិបរិយាបន្នត្តា. អតោ ន តាហិ ឧភតោវិភង្គាទីនំ គេយ្យង្គភាវោតិ. ឯវំ សុត្តាទីនំ អង្គានំ អញ្ញមញ្ញំ សង្ករាភាវោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ សារត្ថទីបនិយា (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) អម្ហេហិ បកាសិតោ, ឥច្ឆន្តេហិ តតោយេវ គហេតព្ពោ.

ន អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតីតិ អដ្ឋកថាញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា លោកុត្តរធម្មស្ស អនុរូបធម្មំ បុព្ពភាគប្បដិបទំ បដិបន្នោ ន ហោតីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘ន អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយាតិ អដ្ឋកថញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា…បេ… ន បដិបន្នោ ហោតី’’តិ.

អប្បស្សុតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សោភនសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ បញ្ញាវេយ្យត្តិយេនាតិ សច្ចសម្បដិវេធាទិបញ្ញាវេយ្យត្តិយេន. វិនយំ ឧបេតាតិ តទង្គាទិវសេន កិលេសានំ វិនយំ ឧបេតា. វេសារជ្ជេនាតិ សារជ្ជករានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិបាបធម្មានំ វិគមនតោ វេសារជ្ជេន, សារជ្ជរហិតេនាតិ អត្ថោ. តេបិដកវសេន ពហុ សុតំ ឯតេសន្តិ ពហុស្សុតា. តមេវ បរិយត្តិធម្មំ ធារេន្តិ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសំ វិយ វិនស្សន្តំ អកត្វា សុប្បគុណសុប្បវត្តិភាវេន ហទយេ ឋបេន្តីតិ ធម្មធរា. ឯទិសា ច អត្តនា សុតស្ស ធម្មស្ស អាធារភូតា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សុតធម្មានំ អាធារភូតា’’តិ.

សោភនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេសារជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ ព្យាមោហវសេន សរណបរិយេសនំ សារជ្ជនំ សារទោ, ព្យាមោហភយំ. វិគតោ សារទោ ឯតស្សាតិ វិសារទោ, តស្ស ភាវោ វេសារជ្ជំ. តំ បន ញាណសម្បទំ, បហានសម្បទំ, ទេសនាវិសេសសម្បទំ ខេមញ្ច និស្សាយ បវត្តំ ចតុព្ពិធបច្ចវេក្ខណញាណំ. តេនាហ ‘‘ចតូសុ ឋានេសូ’’តិអាទិ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ, សេដ្ឋដ្ឋានំ. សព្ពញ្ញុតបដិជាននវសេន អភិមុខំ គច្ឆន្តិ, អដ្ឋ វា បរិសា ឧបសង្កមន្តីតិ អាសភា, បុព្ពពុទ្ធា. ឥទំ បនាតិ ពុទ្ធានំ ឋានំ សព្ពញ្ញុតមេវ វទតិ. តិដ្ឋមានោវាតិ អវទន្តោបិ តិដ្ឋមានោវ បដិជានាតិ នាមាតិ អត្ថោ. ឧបគច្ឆតីតិ អនុជានាតិ.

អដ្ឋសុ បរិសាសូតិ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, អនេកសតំ ខត្តិយបរិសំ ឧបសង្កមិតា…បេ… ព្រាហ្មណបរិសំ គហបតិបរិសំ, សមណបរិសំ, ចាតុមហារាជិកបរិសំ, តាវតិំសបរិសំ, មារបរិសំ, ព្រហ្មបរិសំ ឧបសង្កមិតា, តត្របិ មយា សន្និសិន្នបុព្ពញ្ចេវ សល្លបិតបុព្ពញ្ច សាកច្ឆា ច សមាបជ្ជិតបុព្ពា. តត្រ វត មំ ‘ភយំ វា សារជ្ជំ វា ឱក្កមិស្សតី’តិ និមិត្តមេតំ, សារិបុត្ត, ន សមនុបស្សាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥១) ឯវំ វុត្តបរិសាសុ. អភីតនាទំ នទតីតិ បរតោ ទស្សិតញាណយោគេន វិសារទោ អហន្តិ អភីតនាទំ នទតិ. សីហនាទសុត្តេនាតិ ខន្ធវគ្គេ អាគតេន សីហនាទសុត្តេន.

‘‘ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) សុត្តសេសេន សប្បុរិសូបនិស្សយាទិផលសម្បត្តិបវត្តិ វុត្តា, បុរិមសប្បុរិសូបនិស្សយាទិឧបនិស្សយា បច្ឆិមសប្បុរិសូបនិស្សយាទិសម្បត្តិបវត្តិ វា វុត្តា. អាទិ-សទ្ទេន តត្ថ ច ចក្កសទ្ទស្ស គហណំ វេទិតព្ពំ. វិចក្កសណ្ឋានា អសនិ ឯវ អសនិវិចក្កំ. ឧរចក្កាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន អាណាសមូហាទីសុបិ ចក្កសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) ហិ អាណា ‘‘ចក្ក’’ន្តិ វុត្តា. ‘‘ទេវចក្កំ អសុរចក្ក’’ន្តិអាទីសុ សមូហោតិ.

បដិវេធនិដ្ឋត្តា អរហត្តមគ្គញាណំ បដិវេធោតិ ‘‘ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តេន បដិលទ្ធស្សបិ ទេសនាញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ បរស្ស ពុជ្ឈនមត្តេន ហោតីតិ ‘‘អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិ…បេ… ផលក្ខណេ បវត្តំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តតោ បរំ បន យាវ បរិនិព្ពានា ទេសនាញាណប្បវត្តិ តស្សេវ បវត្តិតស្ស ធម្មចក្កស្ស ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទស្សិតធម្មេសូតិ វុត្តធម្មេសុ. វចនមត្តមេវ ហិ តេសំ, ន បន ទស្សនំ តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស អភាវតោ. ភគវតោ ឯវ វា ‘‘ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ បរស្ស វចនវសេន ទស្សិតធម្មេសុ. ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧១៨-៧២១) វិយ ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សហធម្មេនាតិ សហេតុនា’’តិ. ហេតូតិ ច ឧបបត្តិសាធនហេតុ វេទិតព្ពោ, ន ការកោ, សម្បាបកោ វា. និមិត្តន្តិ ចោទនាយ ការណំ. តត្ថ ចោទកោ ចោទនំ ករោតីតិ ការណំ, ធម្មោ ចោទនំ ករោតិ ឯតេនាតិ ការណំ. តេនាហ ‘‘បុគ្គលោបី’’តិអាទិ. ខេមន្តិ កេនចិ អប្បដិពាហិយភាវេន អនុបទ្ទុតំ.

អន្តរាយោ ឯតេសំ អត្ថិ, អន្តរាយេ វា និយុត្តាតិ អន្តរាយិកា. ឯវំភូតា បន តេ យស្មា អន្តរាយករា នាម ហោន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ. អសញ្ចិច្ច វីតិក្កមេ នាតិសាវជ្ជាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា’’តិ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធាតិអាទិ និទស្សនមត្តំ ឥតរេសម្បិ ចតុន្នំ ‘‘អន្តរាយិកា’’តិ វុត្តធម្មានំ តព្ភាវេ ព្យភិចារាភាវតោ. ឥធ បន មេថុនធម្មោ អធិប្បេតោតិ ឥទំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន វុត្តំ អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ (បាចិ. ៤១៧) វិយ. យស្មា តំខណម្បិ កាមានំ អាទីនវំ ទិស្វា វិរតោ ហោតិ ចេ, វិសេសំ អធិគច្ឆតិ, ន កាមេសុ អាសត្តោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេថុន…បេ…អន្តរាយោ ហោតី’’តិ. តត្ថ យស្ស កស្សចីតិ ន កេវលំ បព្ពជិតស្សេវ, អថ ខោ យស្ស កស្សចិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘មេថុនមនុយុត្តស្ស, មុស្សតេវាបិ សាសន’’ន្តិ (សុ. និ. ៨២០).

តស្មិំ អនិយ្យានិកធម្មេតិ តស្មិំ បរេហិ បរិកប្បិតអនិយ្យានិកធម្មនិមិត្តំ. និមិត្តត្ថេ ហិ ឥទំ កម្មសំយោគេ ភុម្មំ.

ឧបនិពទ្ធាតិ វិរចិតា. តេនាហ ‘‘អភិសង្ខតា’’តិ. បុថុភាវន្តិ ពហុភាវំ. បុថូហិ វា សិតាតិ ពហូហិ សមណព្រាហ្មណេហិ សិតា ឧបនិពទ្ធា.

វេសារជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. តណ្ហុប្បាទសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ ភវតិ ឯតេន អារោគ្យន្តិ ភវោ, គិលានបច្ចយោ. បរិវុទ្ធោ ភវោ អភវោ. វុទ្ធិអត្ថោ ហិ អយមការោ យថា ‘‘សំវរាសំវរោ, ផលាផល’’ន្តិ ច. សប្បិនវនីតាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន តេលមធុផាណិតាទីនំ គហណំ. សប្បិនវនីតាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ, សព្ពស្សបិ គិលានបច្ចយស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភវាភវោតិ វា ខុទ្ទកោ ចេវ មហន្តោ ច ឧបបត្តិភវោ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘សម្បត្តិភវេសូ’’តិអាទិ. ភវោតិ វា សម្បត្តិ, អភវោតិ វិបត្តិ. ភវោតិ វុទ្ធិ, អភវោតិ ហានិ. តំនិមិត្តញ្ច តណ្ហា ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘ភវាភវហេតុ វា’’តិ.

តណ្ហាទុតិយោតិ តណ្ហាសហាយោ. តណ្ហា ហិ និរុទកកន្តារេ មរីចិកាយ ឧទកសញ្ញា វិយ បិបាសាភិភូតំ តសិតំ សត្តំ អស្សាសទស្សនវសេន សហាយកិច្ចំ ករោន្តី ភវាទីសុ អនិព្ពិន្នំ កត្វា បរិព្ភមាបេតិ. តថា ហិ តំ បបាតកំ អចិន្តេត្វា មធុគ្គណ្ហនកលុទ្ទកា វិយ អនេកាទីនវាកុលេសុ ភវេសុ អានិសំសមេវ ទស្សេន្តី អនត្ថជាលេ សា បរិព្ភមាបេតិ, តស្មា តណ្ហា ‘‘បុរិសស្ស ទុតិយា’’តិ វុត្តា. ននុ ច អញ្ញេបិ កិលេសាទយោ ភវនិព្ពត្តិបច្ចយាតិ? សច្ចមេតំ, ន បន តថា វិសេសបច្ចយោ, យថា តណ្ហា. តថា ហិ សា កុសលេហិ វិនា អកុសលេហិ, កាមាវចរាទិកុសលេហិ ច វិនា រូបាវចរាទិកុសលេហិ ភវនិព្ពត្តិយា វិសេសបច្ចយោ. យតោ សមុទយសច្ចន្តិ វុច្ចតីតិ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឥត្ថភាវោ ច អញ្ញថាភាវោ ច ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ, សំសារោ, តំ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ. តត្ថ ឥត្ថភាវោ មនុស្សត្តំ, អញ្ញថាភាវោ តតោ អវសិដ្ឋសត្តាវាសា. ឥត្ថភាវោ វា តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, អញ្ញថាភាវោ អនាគតត្តភាវោ. ឯវរូបោ វា អញ្ញោបិ អត្តភាវោ ឥត្ថភាវោ, ន ឯវរូបោ អញ្ញថាភាវោ. តេនេវាហ ‘‘ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឯត្ថ ឥត្ថភាវោ នាម អយំ អត្តភាវោ’’តិអាទិ. សំសរណំ សំសារោ.

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតិ’’. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេសោ; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤);

តេនាហ ‘‘ខន្ធធាតុអាយតនានំ បដិបាដិ’’ន្តិ, ខន្ធធាតុអាយតនានំ ហេតុផលភាវេន អបរាបរប្បវត្តិន្តិ អត្ថោ.

ឯវមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯត្ថ ឯតមាទីនវំ ញត្វាតិបិ បឋន្តិ, ឯតំ សកលវដ្ដទុក្ខស្ស សម្ភវំ សមុទយំ តណ្ហំ អាទីនវំ ញត្វាតិ អត្ថោ. អថ វា ឯវមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯតំ យថាវុត្តំ សំសារានតិវត្តនអាទីនវំ ទោសំ ញត្វា. និគ្គហណោតិ ចតុរូបាទានសង្ខាតស្ស សព្ពស្ស គហណស្ស បដិនិស្សជ្ជនេន និគ្គហណោ, ខន្ធបរិនិព្ពានេន សង្ខារប្បវត្តិតោ អបគច្ឆេយ្យាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តណ្ហុប្បាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. យោគសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ យោជេន្តីតិ កម្មំ វិបាកេន ភវាទិំ, ភវន្តរាទីហិ ទុក្ខេន សត្តំ យោជេន្តិ ឃដេន្តីតិ យោគា. កាមនដ្ឋេន កាមោ ច សោ យថាវុត្តេនត្ថេន យោគោ ចាតិ កាមយោគោ. ភវយោគោ នាម ភវរាគោតិ ទស្សេតុំ ‘‘រូបារូបភវេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បឋមោ ឧបបត្តិភវេសុ រាគោ, ទុតិយោ កម្មភវេសុ, តតិយោ ភវទិដ្ឋិសហគតោ យថា រជ្ជនដ្ឋេន រាគោ, ឯវំ យុជ្ជនដ្ឋេន យោគោតិ វុត្តោ. ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណន្តិ ឥទំ សុត្តន្តនយំ និស្សាយ វុត្តំ. សុត្តន្តសំវណ្ណនា ហេសាតិ, តទន្តោគធត្តា វា បុព្ពន្តាទីនំ.

សមុទយន្តិ ទ្វេ សមុទយា ខណិកសមុទយោ បច្ចយសមុទយោ ច. ឧប្បាទក្ខណោ ខណិកសមុទយោ, បច្ចយោវ បច្ចយសមុទយោ. សមុទយតេ សមុទយនំ សមុទយោ, សមុទេតិ ឯតស្មាតិ សមុទយោតិ ឯវំ ឧភិន្នំ សមុទយានំ សទ្ទត្ថតោបិ ភេទោ វេទិតព្ពោ. បច្ចយសមុទយំ បជានន្តោបិ ភិក្ខុ ខណិកសមុទយំ បជានាតិ, ខណិកសមុទយំ បជានន្តោបិ បច្ចយសមុទយំ បជានាតិ. បច្ចយតោ ហិ សង្ខារានំ ឧទយំ បស្សតោ ខណតោ ច នេសំ ឧទយទស្សនំ សុខំ ហោតិ, ខណតោ ច នេសំ ឧទយំ បស្សតោ បគេវ បច្ចយានំ សុគ្គហិតត្តា បច្ចយតោ ទស្សនំ សុខេន ឥជ្ឈតិ. ឥធ បន ខណិកសមុទយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមុទយន្តិ ឧប្បត្តិ’’ន្តិ.

អត្ថង្គមោបិ ទុវិធោ អច្ចន្តត្ថង្គមោ, ភេទត្ថង្គមោតិ. អច្ចន្តត្ថង្គមោ អប្បវត្តិនិរោធោ, និព្ពានន្តិ កេចិ. ភេទត្ថង្គមោ ខណិកនិរោធោ. តទុភយំ បុព្ពភាគេ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន បស្សតោ អញ្ញតរទស្សនេន ឥតរទស្សនម្បិ សិទ្ធមេវ ហោតិ. បុព្ពភាគេយេវ អារម្មណវសេន ខយតោ វយតោ សម្មសនាទិកាលេ ភេទត្ថង្គមំ បស្សន្តោ ព្យតិរេកវសេន អនុស្សវាទិតោ អច្ចន្តត្ថង្គមំ បស្សតិ, មគ្គក្ខណេ បន អារម្មណតោ អច្ចន្តត្ថង្គមំ បស្សន្តោ អសម្មោហតោ ឥតរម្បិ បស្សតិ. ឥធ បន ភេទត្ថង្គមំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថង្គមន្តិ ភេទ’’ន្តិ. កាមានំ ឧប្បត្តិភេទគ្គហណេនេវ ចេត្ថ យថា កាមានំ បដិច្ចសមុប្បន្នតា វិភាវិតា, ឯវំ កាមវត្ថុនោបីតិ ឧភយេសម្បិ អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតា ច វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មធុរភាវន្តិ ឥមិនា កាមសន្និស្សិតំ សុខំ សោមនស្សំ ទស្សេតិ. ‘‘យំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦) ហិ វុត្តំ. អមធុរភាវន្តិ ឥមិនា បន កាមហេតុកំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ ទស្សេតិ.

ផស្សាយតនានន្តិ ឆទ្វារិកស្ស ផស្សស្ស ការណភូតានំ ចក្ខាទិអាយតនានំ. តេនាហ ‘‘ចក្ខាទីនំ ចក្ខុសម្ផស្សាទិការណាន’’ន្តិ. បុនព្ភវករណំ បុនោភវោ ឧត្តរបទលោបេន, មនោ-សទ្ទស្ស វិយ ច បុរិមបទស្ស ឱការន្តតា ទដ្ឋព្ពា. បុនោភវោ សីលមេតេសន្តិ បោនោភវិកា. អថ វា សីលត្ថេន ឥកសទ្ទេន គមិតត្ថត្តា កិរិយាវាចកសទ្ទស្ស អទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ យថា អបូបភក្ខនសីលោ អាបូបិកោ. អថ វា បុនព្ភវំ ទេន្តិ, បុនព្ភវាយ សំវត្តន្តិ, បុនប្បុនព្ភវេ និព្ពត្តេន្តីតិ បោនោភវិកា. ‘‘តទ្ធិតា’’តិ ហិ ពហុវចននិទ្ទេសា វិចិត្តត្តា វា តទ្ធិតានំ អភិធានលក្ខណត្តា វា ‘‘បុនព្ភវំ ទេន្តី’’តិអាទីសុបិ អត្ថេសុ បោនោភវិកសទ្ទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា.

វិសំយោជេន្តិ បដិបន្នំ បុគ្គលំ កាមយោគាទិតោ វិយោជេន្តីតិ វិសំយោគា, អសុភជ្ឈានាទីនិ វិសំយោជនការណានិ. តេនាហ ‘‘វិសំយោគាតិ វិសំយោជនការណានី’’តិអាទិ.

យោគសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភណ្ឌគាមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.