(១៨) ៣. សញ្ចេតនិយវគ្គោ

១. ចេតនាសុត្តវណ្ណនា

១៧១. តតិយស្ស បឋមេ កាយសញ្ចេតនាហេតូតិ កាយកម្មនិមិត្តំ, កាយិកស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសសញ្ចេតនាទ្វយេបិ. ឧទ្ធច្ចសហគតចេតនា បវត្តិវិបាកំ ទេតិយេវាតិ ‘‘វីសតិវិធា’’តិ វុត្តំ. តថា វចីសញ្ចេតនា មនោសញ្ចេតនាតិ ឯត្ថ កាមាវចរកុសលាកុសលវសេន វីសតិ ចេតនា លព្ភន្តិ. ឥទំ តថា-សទ្ទេន ឧបសំហរតិ. អបិចេត្ថ នវ មហគ្គតចេតនាបិ លព្ភន្តីតិ ឥមិនា នវហិ រូបារូបកុសលចេតនាហិ សទ្ធិំ មនោទ្វារេ ឯកូនតិំសាតិ តីសុ ទ្វារេសុ ឯកូនសត្តតិ ចេតនា ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. អវិជ្ជាបច្ចយាវាតិ ឥទំ តាបិ ចេតនា អវិជ្ជាបច្ចយាវ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យថាវុត្តា ហិ ឯកូនសត្តតិ ចេតនា កុសលាបិ អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តិ, បគេវ ឥតរា អប្បហីនាវិជ្ជស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោ បហីនាវិជ្ជស្ស អនុប្បជ្ជនតោ.

យស្មា យំ តំ យថាវុត្តំ ចេតនាភេទំ កាយសង្ខារញ្ចេវ វចីសង្ខារញ្ច មនោសង្ខារញ្ច បរេហិ អនុស្សាហិតោ សាមម្បិ អសង្ខារិកចិត្តេន ករោតិ, បរេហិ ការិយមានោ សសង្ខារិកចិត្តេនបិ ករោតិ, ‘‘ឥទំ នាម កម្មំ ករោន្តោបិ តស្ស ឯវរូបោ នាម វិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ កម្មំ វិបាកញ្ច ជានន្តោបិ ករោតិ, មាតាបិតូសុ ចេតិយវន្ទនាទីនិ ករោន្តេសុ អនុករោន្តោ ទារកោ វិយ កេវលំ កម្មញ្ញេវ វិជ្ជានន្តោ ‘‘ឥមស្ស បន កម្មស្ស អយំ វិបាកោ’’តិ វិបាកំ អជានន្តោបិ ករោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ‘‘សាមំ វា ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បរេហិ អនាណត្តោតិ សរសេនេវ វត្តមានោ. ជានន្តោតិ អនុស្សវាទិវសេន ជានន្តោ.

ននុ ច ខីណាសវោ ចេតិយំ វន្ទតិ, ធម្មំ ភណតិ, កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, កថមស្ស កាយកម្មាទយោ ន ហោន្តីតិ? អវិបាកត្តា. ខីណាសវេន ហិ កតកម្មំ នេវ កុសលំ ហោតិ នាកុសលំ, អវិបាកំ ហុត្វា កិរិយាមត្តេ តិដ្ឋតិ. តេនស្ស តេ កាយាទយោ ន ហោន្តិ. តេនេវាហ ‘‘ខីណាសវស្ស កាយេន ករណកម្មំ បញ្ញាយតី’’តិអាទិ. តន្តិ កុសលាកុសលំ.

ខិឌ្ឌាយ បទុស្សន្តីតិ ខិឌ្ឌាបទោសិនោ, ខិឌ្ឌាបទោសិនោ ឯវ ខិឌ្ឌាបទោសិកា. ខិឌ្ឌាបទោសោ វា ឯតេសំ អត្ថីតិ ខិឌ្ឌាបទោសិកា. តេ កិរ បុញ្ញវិសេសាធិគតេន មហន្តេន អត្តនោ សិរិវិភវេន នក្ខត្តំ កីឡន្តា តាយ សម្បត្តិយា មហន្តតាយ ‘‘អាហារំ បរិភុញ្ជិម្ហា ន បរិភុញ្ជិម្ហា’’តិបិ ន ជានន្តិ. អថ ឯកាហារាតិក្កមតោ បដ្ឋាយ និរន្តរំ ខាទន្តាបិ បិវន្តាបិ ចវន្តិយេវ ន តិដ្ឋន្តិ. កស្មា? កម្មជតេជស្ស ពលវតាយ ករជកាយស្ស មន្ទតាយ. មនុស្សានញ្ហិ កម្មជតេជោ មន្ទោ, ករជកាយោ ពលវា. តេសំ តេជស្ស មន្ទតាយ កាយស្ស ពលវតាយ សត្តាហម្បិ អតិក្កមិត្វា ឧណ្ហោទកអច្ឆយាគុអាទីហិ សក្កា ករជកាយំ ឧបត្ថម្ភេតុំ. ទេវានំ បន តេជោ ពលវា ហោតិ ឧឡារបុញ្ញនិព្ពត្តត្តា ឧឡារគរុសិនិទ្ធសុធាហារជីរណតោ ច. ករជំ មន្ទំ មុទុសុខុមាលភាវតោ. តេ ឯកំ អាហារវេលំ អក្កមិត្វាវ សណ្ឋាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. យថា នាម គិម្ហានំ មជ្ឈន្ហិកេ តត្តបាសាណេ ឋបិតំ បទុមំ វា ឧប្បលំ វា សាយន្ហសមយេ ឃដសតេនបិ សិញ្ចិយមានំ បាកតិកំ ន ហោតិ វិនស្សតិយេវ, ឯវមេវ បច្ឆា និរន្តរំ ខាទន្តាបិ បិវន្តាបិ ចវន្តិយេវ ន តិដ្ឋន្តិ. កតមេ បន តេ ទេវាតិ? ‘‘ឥមេ នាមា’’តិ អដ្ឋកថាយ វិចារណា នត្ថិ, ‘‘អាហារូបច្ឆេទេន អាតបេ ខិត្តមាលា វិយា’’តិ វុត្តត្តា យេ កេចិ កពឡីការាហារូបជីវិនោ ទេវា ឯវំ ករោន្តិ, តេ ឯវំ ចវន្តីតិ វេទិតព្ពា. អភយគិរិវាសិនោ បនាហុ ‘‘និម្មានរតិបរនិម្មិតវសវត្តិនោ តេ ទេវា, ខិឌ្ឌាយ បទុស្សនមត្តេនេវ ហេតេ ខិឌ្ឌាបទោសិកាតិ វុត្តា’’តិ. កោ បនេត្ថ ទេវានំ អាហារោ, កា អាហារវេលាតិ? ‘‘សព្ពេសម្បិ កាមាវចរទេវានំ សុធា អាហារោ, សា ហេដ្ឋិមេហិ ហេដ្ឋិមេហិ ឧបរិមានំ ឧបរិមានំ បណីតតមា ហោតិ. តំ យថាសកំ ទិវសវសេនេវ ទិវសេ ទិវសេ ភុញ្ជន្តិ. កេចិ បន ពទរប្បមាណំ សុធាហារំ បរិភុញ្ជន្តិ. សោ ជិវ្ហាយំ ឋបិតមត្តោយេវ យាវ កេសគ្គនខគ្គា កាយំ ផរតិ, តេសំយេវ ទិវសវសេន សត្តទិវសំ យាបនសមត្ថោវ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

ឥស្សាបកតត្តា បទុដ្ឋេន មនសា បទុស្សន្តីតិ មនោបទោសិកា. ឧសូយវសេន វា មនសោ បទោសោ មនោបទោសោ, សោ ឯតេសំ អត្ថិ វិនាសហេតុភូតោតិ មនោបទោសិកា. អក្កុទ្ធោ រក្ខតីតិ កុទ្ធស្ស សោ កោធោ ឥតរស្មិំ អក្កុជ្ឈន្តេ អនុបាទានោ ឯកវារមេវ ឧប្បត្តិយា អនាសេវនោ ចាវេតុំ ន សក្កោតិ, ឧទកន្តំ បត្វា អគ្គិ វិយ និព្ពាយតិ, តស្មា អក្កុទ្ធោ តំ ចវនតោ រក្ខតិ. ឧភោសុ បន កុទ្ធេសុ ភិយ្យោ ភិយ្យោ អញ្ញមញ្ញម្ហិ បរិវឌ្ឍនវសេន តិខិណសមុទាចារោ និស្សយទហនរសោ កោធោ ឧប្បជ្ជមានោ ហទយវត្ថុំ និទហន្តោ អច្ចន្តសុខុមាលំ ករជកាយំ វិនាសេតិ, តតោ សកលោបិ អត្តភាវោ អន្តរធាយតិ. តេនាហ ‘‘ឧភោសុ បនា’’តិអាទិ. តថា ចាហ ភគវា ‘‘អញ្ញមញ្ញម្ហិ បទុដ្ឋចិត្តា កិលន្តកាយ…បេ… ចវន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៧).

កតមេ តេន ទេវា ទដ្ឋព្ពាតិ ឯត្ថ តេនាតិ បច្ចត្តេ ករណវចនន្តិ អាហ ‘‘កតមេ នាម តេ ទេវា ទដ្ឋព្ពា’’តិ. ករណត្ថេយេវ វា ឯតំ ករណវចនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេន វា អត្តភាវេនា’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ចេតនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិភត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៧២. ទុតិយេ អត្ថប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. អត្ថោតិ ចេត្ថ សង្ខេបតោ ហេតុផលំ. តញ្ហិ ហេតុវសេន អរណីយំ គន្តព្ពំ បត្តព្ពំ, តស្មា ‘‘អត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យំ កិញ្ចិ បច្ចយសមុប្បន្នំ, និព្ពានំ, ភាសិតត្ថោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ‘‘អត្ថោ’’តិ វេទិតព្ពា, តំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. តេនាហ ‘‘បញ្ចសុ អត្ថេសុ បភេទគតំ ញាណ’’ន្តិ. អាចិក្ខាមីតិអាទីសុ អាទិតោ កថេន្តោ អាចិក្ខតិ នាម, ឧទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. តមេវ ឧទ្ទេសំ បរិយោសាបេន្តោ ទេសេតិ. យថាឧទ្ទិដ្ឋមត្ថំ ឧទ្ទិសនវសេន បការេហិ ញាបេន្តោ ញាបេតិ. បការេហិ ឯវ តមត្ថំ បតិដ្ឋាបេន្តោ បដ្ឋបេតិ. យថាឧទ្ទិដ្ឋំ បដិនិទ្ទិសនវសេន វិវរតិ. វិវដំ វិភជតិ. វិភត្តអត្ថំ ហេតូទាហរណទស្សនេហិ បាកដំ ករោន្តោ ឧត្តានិំ ករោតិ.

តិស្សោ បដិសម្ភិទាតិ ធម្មនិរុត្តិបដិភានបដិសម្ភិទា. តត្ថ ធម្មបដិសម្ភិទា នាម ធម្មប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ ញាណំ. ធម្មោតិ ច សង្ខេបតោ បច្ចយោ. សោ ហិ យស្មា តំ តំ វិទហតិ បវត្តេតិ ចេវ បាបេតិ ច, តស្មា ‘‘ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលំ, អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ‘‘ធម្មោ’’តិ វេទិតព្ពា, តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. និរុត្តិប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ និរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អត្ថេ ច ធម្មេ ច យា សភាវនិរុត្តិ, តំ សភាវនិរុត្តិំ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ.

ឯវមយំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណា នាម ជាតា, ន បញ្ញត្តិអារម្មណា. កស្មា? យស្មា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានន្តិ. បដិសម្ភិទាប្បត្តោ ហិ ‘‘ផស្សោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, ‘‘ផស្សា’’តិ វា ‘‘ផស្ស’’ន្តិ វា វុត្តេ បន ‘‘អយំ អសភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អញ្ញំ បនេស នាមាខ្យាតឧបសគ្គព្យញ្ជនសទ្ទំ ជានាតិ ន ជានាតីតិ? យទគ្គេន សទ្ទំ ជានិត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ អសភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, តទគ្គេន តម្បិ ជានិស្សតីតិ. តំ បន ‘‘នយិទំ បដិសម្ភិទាកិច្ច’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វត្ថុ កថិតំ –

តិស្សទត្តត្ថេរោ កិរ ពោធិមណ្ឌេ សុវណ្ណសលាកំ គហេត្វា ‘‘អដ្ឋារសសុ ភាសាសុ កតរភាសាយ កថេមី’’តិ បវារេសិ. តំ បន តេន អត្តនោ ឧគ្គហេ ឋត្វា បវារិតំ, ន បដិសម្ភិទាយ ឋិតេន. សោ ហិ មហាបញ្ញតាយ តំ តំ ភាសំ កថាបេត្វា ឧគ្គហេត្វា ឯវំ បវារេសិ. ‘‘ភាសំ នាម សត្តា ឧគ្គណ្ហន្តី’’តិ វត្វា បនេត្ថ ឥទំ កថិតំ. មាតាបិតរោ ហិ ទហរកាលេ កុមារកេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា និបជ្ជាបេត្វា តំ តំ កថយមានា តានិ តានិ កិច្ចានិ ករោន្តិ. ទារកា តេសំ តំ តំ ភាសំ វវត្ថាបេន្តិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ សព្ពម្បិ ភាសំ ជានន្តិ. មាតា ទមិឡី, បិតា អន្ធកោ. តេសំ ជាតោ ទារកោ សចេ មាតុកថំ បឋមំ សុណាតិ, ទមិឡភាសំ ភាសិស្សតិ. សចេ បិតុកថំ បឋមំ សុណាតិ, អន្ធកភាសំ ភាសិស្សតិ. ឧភិន្នម្បិ បន កថំ អស្សុណន្តោ មាគធភាសំ ភាសិស្សតិ. យោបិ អគាមកេ មហាអរញ្ញេ និព្ពត្តោ, តត្ថ អញ្ញោ កថេន្តោ នាម នត្ថិ. សោបិ អត្តនោ ធម្មតាយ វចនំ សមុដ្ឋាបេន្តោ, មាគធភាសមេវ ភាសិស្សតិ. និរយេ, តិរច្ឆានយោនិយំ, បេត្តិវិសយេ, មនុស្សលោកេ, ទេវលោកេតិ សព្ពត្ថ មាគធភាសាវ ឧស្សន្នា, សេសា ឱដ្ដកិរាតអន្ធកយោនកទមិឡភាសាទិកា អដ្ឋារស ភាសា បរិវត្តន្តិ, កាលន្តរេន អញ្ញថា ហោន្តិ ច នស្សន្តិ ច.

អយមេវេកា យថាភុច្ចព្រហ្មវោហារអរិយវោហារសង្ខាតា មាគធភាសា ន បរិវត្តតិ. សា ហិ កត្ថចិ កទាចិ បរិវត្តន្តីបិ ន សព្ពត្ថ សព្ពទា សព្ពថាវ បរិវត្តតិ, កប្បវិនាសេបិ តិដ្ឋតិយេវ. សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ ហិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ តន្តិំ អារោបេន្តោ មាគធភាសាយ ឯវ អារោបេសិ. កស្មា? ឯវញ្ហិ អាហរិតុំ សុខំ ហោតិ. មាគធភាសាយ ហិ តន្តិំ អារុឡ្ហស្ស ពុទ្ធវចនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ សោតបថាគមនមេវ បបញ្ចោ. តេន សង្ឃដិតមត្តេនេវ នយសតេន នយសហស្សេន អត្ថោ ឧបដ្ឋាតិ. អញ្ញាយ ភាសាយ តន្តិំ អារុឡ្ហកំ សោធេត្វា ឧគ្គហេតព្ពំ ហោតិ, ពហុម្បិ ឧគ្គហេត្វា បន បុថុជ្ជនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តិ នាម នត្ថិ, អរិយសាវកោ នោបដិសម្ភិទាប្បត្តោ នាម នត្ថិ.

បដិភានប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ បដិភានេ បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា. អត្ថធម្មាទិវិសយេសុ ហិ តីសុ ញាណេសុ ‘‘ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានី’’តិ (វិភ. ៧២៥-៧៣១) ឯវំ បវត្តញាណស្សេតំ អធិវចនំ. ឥមា បន ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ទ្វីសុ ឋានេសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ, បញ្ចហិ ការណេហិ វិសទា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. កតមេសុ ទ្វីសុ? សេក្ខភូមិយញ្ច អសេក្ខភូមិយញ្ច, តត្ថ សារិបុត្តត្ថេរស្ស មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស មហាកោដ្ឋិកត្ថេរស្សាតិ អសីតិយាបិ មហាថេរានំ បដិសម្ភិទា អសេក្ខភូមិយំ បភេទគតា. អានន្ទត្ថេរស្ស, ចិត្តស្ស គហបតិនោ, ធម្មិកស្ស ឧបាសកស្ស, ឧបាលិស្ស គហបតិនោ, ខុជ្ជុត្តរាយ ឧបាសិកាយាតិ ឯវមាទីនំ បដិសម្ភិទា សេក្ខភូមិយំ បភេទគតាតិ ឥមាសុ ទ្វីសុ ភូមីសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ. បភេទោ នាម មគ្គេហិ អធិគតានំ បដិសម្ភិទានំ បភេទគមនំ.

កតមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តីតិ? អធិគមេន, បរិយត្តិយា, សវនេន, បរិបុច្ឆាយ, បុព្ពយោគេន. តត្ថ អធិគមោ នាម អរហត្តំ. តញ្ហិ បត្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. សវនំ នាម ធម្មស្សវនំ. សក្កច្ចំ សុណន្តស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. បរិបុច្ឆា នាម អដ្ឋកថា. ឧគ្គហិតបាឡិយា អត្ថំ កថេន្តស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. បុព្ពយោគោ នាម បុព្ពយោគាវចរតា ហរណបច្ចាហរណនយេន បរិហដកម្មដ្ឋានតា. បុព្ពយោគាវចរស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ.

ឯតេសុ បន បរិយត្តិ, សវនំ, បរិបុច្ឆាតិ ឥមានិ តីណិ បភេទស្សេវ ពលវការណានិ, បុព្ពយោគោ អធិគមស្ស ពលវបច្ចយោ. បភេទស្ស ហោតិ ន ហោតីតិ? ហោតិ, ន បន យថា អធិគមស្ស ពលវបច្ចយោ ហោតិ, តថា បភេទស្ស. បរិយត្តិសវនបរិបុច្ឆា ហិ បុព្ពេ ហោន្តុ វា មា វា, បុព្ពយោគេន បន បុព្ពេ ចេវ ឯតរហិ ច សង្ខារសម្មសនំ វិនា បដិសម្ភិទាធិគមោ នាម នត្ថិ. ឥមេ បន ទ្វេបិ ឯកតោ ហុត្វា បដិសម្ភិទា ឧបត្ថម្ភេត្វា វិសទា ហោន្តីតិ.

វិភត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. មហាកោដ្ឋិកសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧៣-៤. តតិយេ ផស្សាយតនានន្តិ ឯត្ថ អាករដ្ឋោ អាយតនសទ្ទោតិ អាហ ‘‘ផស្សាករាន’’ន្តិអាទិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ, រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោបិ ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុត្តោ, សញ្ជាតិសមោសរណាទិវសេនបិ អាយតនដ្ឋោ លព្ភតិយេវ. មា-ឥតិ បដិសេធេ និបាតោ. ស្វាយំ ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ អសេសំ វិរាគនិរោធា អត្ថញ្ញំ វចនំ កិញ្ចីតិ សន្ធាយាហាតិ អាហ ‘‘មា ភណីតិ អត្ថោ’’តិ. បញ្ចផស្សាយតនានិ និរុទ្ធានីតិ ចក្ខាទីនញ្ច តត្ថ អភាវំ សន្ធាយ វទតិ. ឆដ្ឋស្សាតិ មនាយតនស្ស. ចតុត្ថេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

មហាកោដ្ឋិកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. ឧបវាណសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧៥-៦. បញ្ចមេ វិជ្ជាយាតិ ទិព្ពចក្ខុបុព្ពេនិវាសានុស្សតិអាសវក្ខយញាណសង្ខាតាយ តិវិធាយ វិជ្ជាយ, អដ្ឋវិធាយ វា. អដ្ឋវិធាបិ ហិ វិជ្ជា វិបស្សនាញាណេន មនោមយិទ្ធិយា ច សហ អភិញ្ញា បរិគ្គហេត្វា វុត្តា. បន្នរសធម្មភេទេន ចរណេន សមន្នាគតោតិ សីលសំវរោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ជាគរិយានុយោគោ, សទ្ធា, ហិរី, ឱត្តប្បំ, ពាហុសច្ចំ, វីរិយំ, សតិ, បញ្ញា, ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានីតិ ឯវំ បន្នរសភេទេន ចរណធម្មេន សមន្នាគតោ. ឥមេយេវ ហិ បន្នរស ធម្មា យស្មា ឯតេហិ ចរតិ អរិយសាវកោ គច្ឆតិ អមតំ ទិសំ, តស្មា ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តា. ឆដ្ឋេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ឧបវាណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. រាហុលសុត្តវណ្ណនា

១៧៧. សត្តមេ បថវីធាតុរេវេសាតិ ទុវិធាបេសា ថទ្ធដ្ឋេន, កក្ខឡដ្ឋេន, ផរុសដ្ឋេន ឯកលក្ខណា បថវីធាតុ ឯវាតិ អជ្ឈត្តិកំ ពាហិរាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា ទស្សេតិ. កស្មា? ពាហិរាយ បថវីធាតុយា អចេតនាភាវោ បាកដោ, ន អជ្ឈត្តិកាយ, តស្មា ពាហិរាយ សទ្ធិំ ឯកសទិសា អចេតនាយេវាតិ គណ្ហន្តស្ស សុខបរិគ្គាហា ហោតិ, យថា កិំ? ទន្តេន គោណេន សទ្ធិំ យោជិតោ អទន្តោ កតិបាហមេវ វិសុកាយតិ វិប្ផន្ទតិ, អថ ន ចិរស្សេវ ទមថំ ឧបេតិ, ឯវំ អជ្ឈត្តិកំ ពាហិរាយ សទ្ធិំ ឯកសទិសាតិ គណ្ហន្តស្ស កតិបាហមេវ អចេតនភាវេន ឧបដ្ឋាតិ, អថ ន ចិរេនេវស្សា អចេតនភាវោ បាកដោ ហោតិ ធាតុមត្តតាយ ទស្សនតោ. នេតំ មម…បេ… ទដ្ឋព្ពន្តិ តំ ឧភយម្បិ ‘‘ន ឯតំ មម, ន ឯសោហមស្មិ, ន ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យថាភូតន្តិ យថាសភាវំ. តញ្ហិ អនិច្ចាទិសភាវំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អត្ថោ. យស្មា ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ បស្សន្តោ នេវ កត្ថចិ អត្តានំ បស្សតិ, ន តំ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ អត្តនោ កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចតុកោដិកសុញ្ញតា នាម កថិតា’’តិ.

រាហុលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ជម្ពាលីសុត្តវណ្ណនា

១៧៨. អដ្ឋមេ សន្តន្តិ អង្គសន្តតាយ ចេវ អារម្មណសន្តតាយ ច កមនីយំ មនោហរំ. ចេតោវិមុត្តិន្តិ រូបារូបាវចរំ ចិត្តវិមុត្តិំ. តេនេវាហ ‘‘អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ អញ្ញតរំ សមាបត្តិ’’ន្តិ. លេបមក្ខិតេនាតិ លាខាមក្ខិតេន. បារិបន្ថិកេ អសោធេត្វាតិ កាមច្ឆន្ទាទិបារិបន្ថិកេ អសោធេត្វា. យោ ហិ កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហិ កាមច្ឆន្ទំ ន សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភេត្វា កាយប្បស្សទ្ធិវសេន ទុដ្ឋុល្លំ សុប្បដិប្បស្សទ្ធំ អកត្វា អារម្ភធាតុមនសិការាទិវសេន ថិនមិទ្ធំ ន សុដ្ឋុ បដិវិនោទេត្វា សមថនិមិត្តមនសិការាទិវសេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ន សមូហតំ កត្វា អញ្ញេបិ សមាធិបរិបន្ថេ ធម្មេ ន សុដ្ឋុ សោធេត្វា ឈានំ សមាបជ្ជតិ. សោ អសោធិតំ អាសយំ បវិដ្ឋភមរោ វិយ អសុទ្ធំ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋរាជា វិយ ច ខិប្បមេវ និក្ខមតិ. យោ បន សមាធិបរិបន្ថេ ធម្មេ សុដ្ឋុ វិសោធេត្វា ឈានំ សមាបជ្ជតិ, សោ សុវិសោធិតំ អាសយំ បវិដ្ឋភមរោ វិយ សុបរិសុទ្ធំ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋរាជា វិយ ច សកលម្បិ ទិវសភាគំ អន្តោសមាបត្តិយំយេវ ហោតិ.

អាយមុខានីតិ នទិតឡាកកន្ទរបទរាទិតោ អាគមនមគ្គា. តេ ច កន្ទរាយេវាតិ អាហ ‘‘ចតស្សោ បវិសនកន្ទរា’’តិ. អបាយមុខានីតិ អបគមនមគ្គា. អបេន្តិ អបគច្ឆន្តិ ឯតេហីតិ ហិ អបាយា, តេ ឯវ មុខានីតិ អបាយមុខានិ. តានិ ច ឧទកនិក្ខមនច្ឆិទ្ទានីតិ អាហ ‘‘អបវាហនច្ឆិទ្ទានី’’តិ, អបាយសង្ខាតានិ ឧទកនិក្ខមនច្ឆិទ្ទានីតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ជម្ពាលីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. និព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៧៩. នវមេ អភិធម្មេ វុត្តនយេនាតិ –

‘‘កតមា ហានភាគិនី បញ្ញា? បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិំ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា, តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. អវិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៩៩) –

អាទិនា វិភង្គេ វុត្តនយេន ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិន្តិ យ្វាយំ អប្បគុណស្ស បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី, តំ. កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តីតិ តតោ វុដ្ឋិតំ អារម្មណវសេន កាមសហគតា ហុត្វា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ តុទន្តិ ចោទេន្តិ. តស្ស កាមានុបក្ខន្ទានំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា ហាយតិ បរិហាយតិ, តស្មា ‘‘ហានភាគិនី បញ្ញា’’តិ វុត្តា. តទនុធម្មតាតិ តទនុរូបសភាវា. សតិ សន្តិដ្ឋតីតិ ឥទំ មិច្ឆាសតិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សម្មាសតិំ. យស្ស ហិ បឋមជ្ឈានានុរូបសភាវា បឋមជ្ឈានំ សន្តតោ បណីតតោ ទិស្វា អស្សាទយមានា អភិនន្ទមានា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស និកន្តិវសេន បឋមជ្ឈានបញ្ញា នេវ ហាយតិ ន វឌ្ឍតិ, ឋិតិកោដ្ឋាសិកា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឋិតិភាគិនី បញ្ញា’’តិ. អវិតក្កសហគតាតិ អវិតក្កំ ទុតិយជ្ឈានំ សន្តតោ បណីតតោ មនសិករោតោ អារម្មណវសេន អវិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា. សមុទាចរន្តីតិ បគុណតោ បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតំ ទុតិយជ្ឈានាធិគមត្ថាយ តុទន្តិ ចោទេន្តិ, តស្ស ឧបរិ ទុតិយជ្ឈានានុបក្ខន្ទានំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា វិសេសភូតស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស ឧប្បត្តិបទដ្ឋានតាយ ‘‘វិសេសភាគិនី’’តិ វុត្តា.

និព្ពិទាសហគតាតិ តំយេវ បឋមជ្ឈានលាភិំ ឈានតោ វុដ្ឋិតំ និព្ពិទាសង្ខាតេន វិបស្សនាញាណេន សហគតា. វិបស្សនាញាណញ្ហិ ឈានង្គភេទេ វត្តន្តេ និព្ពិន្ទតិ ឧក្កណ្ឋតិ, តស្មា ‘‘និព្ពិទា’’តិ វុច្ចតិ. សមុទាចរន្តីតិ និព្ពានសច្ឆិកិរិយត្ថាយ តុទន្តិ ចោទេន្តិ. វិរាគូបសញ្ហិតាតិ វិរាគសង្ខាតេន និព្ពានេន ឧបសំហិតា. វិបស្សនាញាណញ្ហិ សក្កា ឥមិនា មគ្គេន វិរាគំ និព្ពានំ សច្ឆិកាតុន្តិ បវត្តិតោ ‘‘វិរាគូបសំហិត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំសម្បយុត្តសញ្ញាមនសិការាបិ វិរាគូបសំហិតា ឯវ នាម. តស្ស តេសំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា អរិយមគ្គប្បដិវេធស្ស បទដ្ឋានតាយ ‘‘និព្ពេធភាគិនី’’តិ វុត្តាតិ.

និព្ពានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. មហាបទេសសុត្តវណ្ណនា

១៨០. ទសមេ មហាឱកាសេតិ មហន្តេ ឱកាសេ មហន្តានិ ធម្មស្ស បតិដ្ឋាបនដ្ឋានានិ. យេសុ បតិដ្ឋាបិតោ ធម្មោ និច្ឆីយតិ អសន្ទេហតោ. កានិ បន តានិ? អាគមនវិសិដ្ឋានិ សុត្តោតរណាទីនិ. ទុតិយវិកប្បេ អបទិសីយន្តីតិ អបទេសា, មហន្តា អបទេសា ឯតេសន្តិ មហាបទេសា. ‘‘សម្មុខា មេតំ, អាវុសោ, ភគវតោ សុត’’ន្តិអាទិនា កេនចិ អាភតស្ស ធម្មោតិ វិនិច្ឆយនេ ការណំ. កិំ បន តន្តិ? តស្ស យថាភតស្ស សុត្តោតរណាទិ ឯវ. យទិ ឯវំ កថំ ចត្តារោតិ? យស្មា ធម្មស្ស ទ្វេ សម្បទាយោ សត្ថា សាវកោ ច. តេសុ សាវកា សង្ឃគណបុគ្គលវសេន តិវិធា. ឯវមិមម្ហា មយាយំ ធម្មោ បដិគ្គហិតោតិ អបទិសិតព្ពានំ ភេទេន ចត្តារោ. តេនាហ ‘‘សម្មុខា មេតំ, អាវុសោ, ភគវតោ សុត’’ន្តិអាទិ. តថា ច វុត្តំ នេត្តិយំ (នេត្តិ. ៤.១៨) ‘‘ចត្តារោ មហាបទេសា ពុទ្ធាបទេសោ, សង្ឃាបទេសោ, គណាបទេសោ, បុគ្គលាបទេសោ. ឥមេ ចត្តារោ មហាបទេសា’’តិ. ពុទ្ធោ អបទេសោ ឯតស្សាតិ ពុទ្ធាបទេសោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធាទយោ…បេ… មហាការណានី’’តិ.

នេវ អភិនន្ទិតព្ពន្តិ ន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, គន្ថស្ស សម្បដិច្ឆនំ នាម សវនន្តិ អាហ ‘‘ន សោតព្ព’’ន្តិ. បទព្យញ្ជនានីតិ បទានិ ច ព្យញ្ជនានិ ច, អត្ថបទានិ ព្យញ្ជនបទានិ ចាតិ អត្ថោ. បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេហីតិ បទានិ, អក្ខរាទីនិ ព្យញ្ជនបទានិ. បជ្ជិតព្ពតោ បទានិ, សង្កាសនាទីនិ អត្ថបទានិ. ‘‘អដ្ឋកថាយំ បទសង្ខាតានិ ព្យញ្ជនានីតិ ព្យញ្ជនបទានេវ វុត្តានី’’តិ កេចិ. អត្ថំ ព្យញ្ជេន្តីតិ ព្យញ្ជនានិ, ព្យញ្ជនបទានិ. តេហិ ព្យញ្ជិតព្ពតោ ព្យញ្ជនានិ, អត្ថបទានីតិ ឧភយសង្គហតោ. ឥមស្មិំ ឋានេតិ តេនាភតសុត្តស្ស ឥមស្មិំ បទេសេ. បាឡិ វុត្តាតិ កេវលោ បាឡិធម្មោ វុត្តោ. អត្ថោ វុត្តោតិ បាឡិយា អត្ថោ វុត្តោ និទ្ទិដ្ឋោ. អនុសន្ធិ កថិតោតិ យថារទ្ធទេសនាយ ឧបរិទេសនាយ ច អនុសន្ធានំ កថិតំ, សម្ពន្ធោ កថិតោ. បុព្ពាបរំ កថិតន្តិ បុព្ពេន បរំ អវិរុជ្ឈនញ្ចេវ វិសេសដ្ឋានញ្ច កថិតំ បកាសិតំ. ឯវំ បាឡិធម្មាទីនិ សម្មទេវ សល្លក្ខេត្វា គហណំ សាធុកំ ឧគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ គហេត្វា’’តិ. សុត្តេ ឱតារេតព្ពានីតិ ញាណេន សុត្តេ ឱគាហេត្វា តារេតព្ពានិ. តំ បន ឱគាហេត្វា តរណំ តត្ថ ឱតរណំ អនុប្បវេសនំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឱតរិតព្ពានី’’តិ. សំសន្ទេត្វា ទស្សនំ សន្ទស្សនន្តិ អាហ ‘‘វិនយេ សំសន្ទេតព្ពានី’’តិ.

‘‘កិំ បន តំ សុត្តំ, កោ វា វិនយោ’’តិ វិចារណាយំ អាចរិយានំ មតិភេទមុខេន តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិនយោតិ វិភង្គបាឋមាហ. សោ ហិ មាតិកាសញ្ញិតស្ស សុត្តស្ស អត្ថេ សូចនតោ ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. វិវិធនយត្តា វិសិដ្ឋនយត្តា ច វិនយោ, ខន្ធកបាឋោ. ឯវន្តិ ឯវំ សុត្តវិនយេសុ បរិគ្គយ្ហមានេសុ វិនយបិដកម្បិ ន បរិយាទិយតិ បរិវារបាឡិយា អសង្គហិតត្តា. សុត្តន្តាភិធម្មបិដកានិ វា សុត្តំ អត្ថសូចនាទិអត្ថសម្ភវតោ. ឯវម្បីតិ សុត្តន្តាភិធម្មបិដកានិ សុត្តំ, វិនយបិដកំ វិនយោតិ ឯវំ សុត្តវិនយវិភាគេ វុច្ចមានេបិ. ន តាវ បរិយាទិយន្តីតិ ន តាវ អនវសេសតោ បរិគ្គយ្ហន្តិ. កស្មាតិ ចេតិ អាហ ‘‘អសុត្តនាមកញ្ហី’’តិអាទិ. យស្មា សុត្តន្តិ ឥមំ នាមំ អនារោបេត្វា សង្គីតំ ជាតកាទិពុទ្ធវចនំ អត្ថិ, តស្មា វុត្តនយេន តីណិ បិដកានិ ន បរិយាទិយន្តីតិ. សុត្តនិបាតឧទានឥតិវុត្តកានិ ទីឃនិកាយាទយោ វិយ សុត្តន្តិ នាមំ អារោបេត្វា អសង្គីតានីតិ អធិប្បាយេនេត្ថ ជាតកាទីហិ សទ្ធិំ តានិបិ គហិតានិ. ពុទ្ធវំសចរិយាបិដកានំ បនេត្ថ អគ្គហណេ ការណំ មគ្គិតព្ពំ, កិំ វា ឯតេន មគ្គនេន. សព្ពោបាយំ វណ្ណនានយោ ថេរវាទទស្សនមុខេន បដិក្ខិត្តោ ឯវាតិ.

កិំ អត្ថីតិ អសុត្តនាមកំ ពុទ្ធវចនំ នត្ថិយេវាតិ ទស្សេតិ. តំ សព្ពំ បដិក្ខិបិត្វាតិ ‘‘សុត្តន្តិ វិនយោ’’តិអាទិនា វុត្តសំវណ្ណនាយំ ‘‘នាយមត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ’’តិ បដិសេធេត្វា. វិនេតិ ឯតេន កិលេសេតិ វិនយោ, កិលេសវិនយនូបាយោ, សោ ឯវ ការណន្តិ អាហ ‘‘វិនយោ បន ការណ’’ន្តិ.

ធម្មេតិ បរិយត្តិធម្មេ. សរាគាយាតិ សរាគភាវាយ កាមរាគភវរាគបរិព្រូហនាយ. សំយោគាយាតិ ភវសំយោជនាយ. សឧបាទានាយាតិ ចតុរូបាទានូបសំហិតតាយ. មហិច្ឆតាយាតិ មហិច្ឆភាវាយ. អសន្តុដ្ឋិយាតិ អសន្តុដ្ឋភាវាយ. កោសជ្ជាយាតិ កុសីតភាវាយ. សង្គណិកាយាតិ កិលេសសង្គណិកវិហារាយ. អាចយាយាតិ តិវិធវដ្ដាចយាយ. វិរាគាយាតិ សកលវដ្ដតោ វិរជ្ជនត្ថាយ. វិសំយោគាយាតិ កាមរាគាទីហិ វិសំយុជ្ជនត្ថាយ. អនុបាទានាយាតិ សព្ពស្សបិ កម្មភវស្ស អគ្គហណាយ. អប្បិច្ឆតាយាតិ បច្ចយប្បិច្ឆតាទិវសេន សព្ពសោ ឥច្ឆាយ អបគមាយ. សន្តុដ្ឋិយាតិ ទ្វាទសវិធសន្តុដ្ឋភាវាយ. វីរិយារម្ភាយាតិ កាយិកស្ស ចេវ ចេតសិកស្ស ច វីរិយស្ស បគ្គណ្ហនត្ថាយ. វិវេកាយាតិ បវិវិត្តភាវាយ កាមវិវេកាទិតទង្គវិវេកាទិវិវេកសិទ្ធិយា. អបចយាយាតិ សព្ពស្សបិ វដ្ដស្ស អបចយនាយ, និព្ពានាយាតិ អត្ថោ. ឯវំ យោ បរិយត្តិធម្មោ ឧគ្គហណធារណបរិបុច្ឆាមនសិការវសេន យោនិសោ បដិបជ្ជន្តស្ស សរាគាទិភាវបរិវជ្ជនស្ស ការណំ ហុត្វា វិរាគាទិភាវាយ សំវត្តតិ, ឯកំសតោ ឯសោ ធម្មោ, ឯសោ វិនយោ សម្មទេវ អបាយាទីសុ អបតនវសេន ធារណតោ កិលេសានំ វិនយនតោ ច. សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱវាទានុរូបប្បវត្តិភាវតោ ឯតំ សត្ថុសាសនន្តិ ច ជានេយ្យាសីតិ អត្ថោ.

ចតុសច្ចត្ថសូចនំ សុត្តន្តិ អាហ ‘‘សុត្តេតិ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ’’តិ. តេបិដកញ្ហិ ពុទ្ធវចនំ សច្ចវិនិមុត្តំ នត្ថិ. រាគាទិវិនយការណំ យថា តេន សុត្តបទេន បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘វិនយេតិ ឯតស្មិំ រាគាទិវិនយការណេ’’តិ. សុត្តេ ឱតរណញ្ចេត្ថ តេបិដកពុទ្ធវចនបរិយាបន្នតាវសេនេវ វេទិតព្ពំ, ន អញ្ញថាតិ អាហ ‘‘សុត្តប្បដិបាដិយា កត្ថចិ អនាគន្ត្វា’’តិ. ឆល្លិំ ឧដ្ឋបេត្វាតិ អរោគស្ស មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ ឧបក្កមេន ឆល្លិកាយ សកលិកាយ បបដិកាយ វា ឧដ្ឋាបនំ វិយ អរោគស្ស សាសនធម្មស្ស តិដ្ឋតោ ព្យញ្ជនមត្តេន តប្បរិយាបន្នំ វិយ ហុត្វា ឆល្លិសទិសំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធតាទិទោសំ ឧដ្ឋបេត្វា បរិទីបេត្វា. តាទិសានិ បន ឯកំសតោ គុឡ្ហវេស្សន្តរាទិបរិយាបន្នានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘គុឡ្ហវេស្សន្តរ…បេ… បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ’’តិ. រាគាទិវិនយេតិ រាគាទិវិនយនត្ថេន អតទាការតាយ អបញ្ញាយមានានិ ឆឌ្ឌេតព្ពានិ ចជិតព្ពានិ ន គហេតព្ពានិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

មហាបទេសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សញ្ចេតនិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.