(១៩) ៤. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១-៣. យោធាជីវសុត្តាទិវណ្ណនា

១៨១-១៨៣. ចតុត្ថស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៤. អភយសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. ចតុត្ថេ សោចតីតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នពលវសោកេន សោចតិ, ចិត្តសន្តាបេន អន្តោ និជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. កិលមតីតិ តស្សេវ សោកស្ស វសេន កាយេ ច ឧប្បន្នទុក្ខេន កិលមតិ. បរិទេវតីតិ សោកុទ្ទេហកវសេន តំ តំ វិប្បលបន្តោ វាចាយ បរិទេវតិ. ឧរត្តាឡិន្តិ ឧរត្តាឡំ, ឧរំ តាឡេត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧរំ តាឡេត្វា’’តិ. កង្ខាវិចិកិច្ឆាតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកមេវិទំ បញ្ចមំ នីវរណំ. កិំ នុ ខោ ឥទ’’ន្តិ អារម្មណំ កង្ខនតោ កង្ខា, ‘‘ឥទមេវ វរ’’ន្តិ និច្ឆេតុំ អសមត្ថភាវតោ ‘‘វិចិកិច្ឆា’’តិ វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មសភាវំ វិចិនន្តោ កិច្ឆតិ, វិគតា ចិកិច្ឆា’’តិ វា កត្វា.

អភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ព្រាហ្មណសច្ចសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. បញ្ចមេ ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុញ្ញតានុបស្សនាធិការេ. ក្វចីតិ កត្ថចិ ឋានេ, កាលេ, ធម្មេ វា. អថ វា ក្វចីតិ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា វា. អត្តនោ អត្តានន្តិ សកត្តានំ ‘‘អយំ ខោ, ភោ ព្រហ្មា, មហាព្រហ្មា…បេ… វសី បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤២) បរេហិ បរិកប្បិតំ អត្តានញ្ច កស្សចិ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កស្សចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរស្សាតិ បរជាតិ បរោ បុរិសោតិ វា ឯវំ គហិតស្ស. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោតិ អាហ ‘‘មម-សទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា’’តិ. បរស្ស ចាតិ អត្តនោ អញ្ញស្ស. បរោ បុរិសោ នាម អត្ថិ មមត្ថាយ ឋិតោ. តស្ស វសេន មយ្ហំ សព្ពំ ឥជ្ឈតីតិ ឯកច្ចទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតវសេន បរំ អត្តានំ តញ្ច អត្តនោ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ច ក្វចនី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច នាហំ ក្វចនីតិ សកអត្តនោ សព្ភាវំ ន បស្សតិ. ន កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ សកអត្តនោ ឯវ កស្សចិ អត្តនិយតំ ន បស្សតិ. ន ច មមាតិ ឯតំ ទ្វយំ យថារហំ សម្ពន្ធិតព្ពំ, អត្ថិ-បទំ បច្ចេកំ. ន ច ក្វចនិ បរស្ស អត្តា អត្ថីតិ បរស្ស អត្តនោ អភាវំ បស្សតិ. តស្ស បរស្ស អត្តនោ មម កិញ្ចនតា នត្ថីតិ បរស្ស អត្តនោ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ខន្ធានំ អត្តត្តនិយសុញ្ញតា-សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជតា-ចតុកោដិកសុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនេន និដ្ឋា ហោតិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ព្រាហ្មណសច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧម្មគ្គសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. ឆដ្ឋេ អាកឌ្ឍីយតីតិ ចិត្តវសិកោ លោកោ តត្ថ តត្ថ ឧបកឌ្ឍីយតិ. តេសំយេវេត្ថ គហណំ វេទិតព្ពន្តិ យេ អបរិញ្ញាតវត្ថុកា ចិត្តស្ស វសំ គច្ឆន្តិ, តេសំយេវ គហណំ. ន ហិ បរិញ្ញាតក្ខន្ធា បហីនកិលេសា ចិត្តស្ស វសំ គច្ឆន្តិ, ចិត្តំ បន អត្តនោ វសេ វត្តេន្តិ. សហ សីលេនាតិ ចារិត្តវារិត្តសីលេន សទ្ធិំ. បុព្ពភាគបដិបទន្តិ ធុតង្គមាទិំ កត្វា យាវ គោត្រភុញាណំ, តាវ បវត្តេតព្ពំ សមថវិបស្សនាសង្ខាតំ សម្មាបដិបទំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឧម្មគ្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. សត្តមេ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោតិ ឯត្ថ វស្សការោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ. មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតោ មហាមត្តោ. ឥស្សរិយមត្តាយាតិ ច ឥស្សរិយប្បមាណេនាតិ អត្ថោ, ឥស្សរិយេន ចេវ វិត្តូបករណេន ចាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ឧបភោគូបករណានិបិ ហិ លោកេ ‘‘មត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. មគធរញ្ញោ, មគធរដ្ឋេ វា មហាមត្តោតិ មគធមហាមត្តោ. តុទិសញ្ញិតោ គាមោ និវាសោ ឯតស្សាតិ តោទេយ្យោ. តេនេវាហ ‘‘តុទិគាមវាសិកស្សា’’តិ. តុទិគាមវាសិតា ចស្ស តត្ថ អធិបតិភាវេនាតិ ទដ្ឋព្ពា. សោ ហិ តំ គាមំ សោណទណ្ឌោ វិយ, ចម្បំ កូដទន្តោ វិយ, ខាណុមតំ អធិបតិភាវេន អជ្ឈាវសតិ. មហទ្ធនោ ហោតិ បញ្ចចត្តាលីសកោដិវិភវោ. បរិសតីតិ បរិសាយំ, ជនសមូហេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សន្និបតិតាយ បរិសាយា’’តិ. អភិប្បសន្នោតិ ឯត្ថ អភិក្កមនត្ថោ អភិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘អតិក្កម្ម បសន្នោ’’តិ, បសាទនីយំ ឋានំ អតិក្កមិត្វា អប្បសាទនីយដ្ឋានេ បសន្នោតិ អធិប្បាយោ. តំ តំ កិច្ចំ អត្ថំ បស្សតីតិ អត្ថទសា, អលំ សមត្ថា បដិពលា អត្ថទសា អលមត្ថទសា, អលមត្ថទសេ អតិសយន្តីតិ អលមត្ថទសតរា. តេនាហ ‘‘អត្ថេ បស្សិតុំ សមត្ថា’’តិអាទិ. នេវ សប្បុរិសំ ន អសប្បុរិសំ ជានាតិ សប្បុរិសធម្មានំ អសប្បុរិសធម្មានញ្ច យាថាវតោ អជាននតោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

វស្សការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបកសុត្តវណ្ណនា

១៨៨. អដ្ឋមេ និព្ពត្តិវសេន និរយំ អរហតិ, និរយសំវត្តនិយេន វា កម្មុនា និរយេ និយុត្តោតិ នេរយិកោ. អវីចិម្ហិ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ អាយុកប្បសញ្ញិតំ អន្តរកប្បំ តិដ្ឋតីតិ កប្បដ្ឋោ. និរយូបបត្តិំ បរិហរណវសេន តិកិច្ឆិតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អតេកិច្ឆោ. អបរិយាទិន្នាវាតិ អបរិក្ខីណាយេវ. សចេ ហិ ឯកោ ភិក្ខុ កាយានុបស្សនំ បុច្ឆតិ, អញ្ញោ វេទនានុបស្សនំ…បេ… ចិត្តានុបស្សនំ. ‘‘ឥមិនា បុដ្ឋេ អហំ បុច្ឆាមី’’តិ ឯកោ ឯកំ ន ឱលោកេតិ, ឯវំ សន្តេបិ តេសំ វារោ បញ្ញាយតិ ឯវ, ពុទ្ធានំ បន វារោ ន បញ្ញាយតិ. វិទត្ថិចតុរង្គុលំ ឆាយំ អតិក្កមនតោ បុរេតរំយេវ ភគវា ចុទ្ទសវិធេន កាយានុបស្សនំ, នវវិធេន វេទនានុបស្សនំ, សោឡសវិធេន ចិត្តានុបស្សនំ, បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ កថេតិ. តិដ្ឋន្តុ វា ឯវំ ចត្តារោ. សចេ ហិ អញ្ញេ ចត្តារោ សម្មប្បធានេសុ, អញ្ញេ ឥទ្ធិបាទេសុ, អញ្ញេ បញ្ចិន្ទ្រិយេសុ, អញ្ញេ បញ្ចពលេសុ, អញ្ញេ សត្តពោជ្ឈង្គេសុ, អញ្ញេ អដ្ឋមគ្គង្គេសុ បញ្ហេ បុច្ឆេយ្យុំ, តម្បិ ភគវា កថេយ្យ. តិដ្ឋន្តុ វា ឯតេ អដ្ឋ. សចេ អញ្ញេ សត្តតិំស ជនា ពោធិបក្ខិយេសុ បញ្ហេ បុច្ឆេយ្យុំ, តម្បិ ភគវា តាវទេវ កថេយ្យ. កស្មា? យាវតា ហិ លោកិយមហាជនេ ឯកំ បទំ កថេន្តេ តាវ អានន្ទត្ថេរោ អដ្ឋ បទានិ កថេតិ. អានន្ទត្ថេរេ បន ឯកំ បទំ កថេន្តេយេវ ភគវា សោឡស បទានិ កថេតិ. កស្មា? ភគវតោ ហិ ជិវ្ហា មុទុ, ទន្តាវរណំ សុផុសិតំ, វចនំ អគឡិតំ, ភវង្គបរិវាសោ លហុកោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អបរិយាទិន្នាវស្ស តថាគតស្ស ធម្មទេសនា, អបរិយាទិន្នំ ធម្មបទព្យញ្ជន’’ន្តិ.

តត្ថ ធម្មទេសនាតិ តន្តិដ្ឋបនា. ធម្មបទព្យញ្ជនន្តិ ឯត្ថ ធម្មោតិ បាឡិ. បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ. វាក្យញ្ច បទេនេវ សង្គហិតំ. អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, អក្ខរំ. តញ្ហិ បទវាក្យំ បរិច្ឆិជ្ជមានំ តំ តំ អត្ថំ ព្យញ្ជេតិ បកាសេតិ. ឯតេន អបរាបរេហិ បទព្យញ្ជនេហិ សុចិរម្បិ កាលំ កថេន្តស្ស តថាគតស្ស ន កទាចិ តេសំ បរិយាទានំ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. គុណធំសីតិ គុណធំសនសីលោ. បគព្ពោតិ វាចាបាគព្ពិយេន សមន្នាគតោ.

ឧបកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សច្ឆិករណីយសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. នវមេ នាមកាយេនាតិ សហជាតនាមកាយេន. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

សច្ឆិករណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

១៩០. ទសមេ តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ អាមេឌិតវចនំ ព្យាបនិច្ឆាវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យតោ យតោ អនុវិលោកេតី’’តិ. អនុវិលោកេត្វាតិ ឯត្ថ អនុ-សទ្ទោបិ ព្យាបនិច្ឆាវចនមេវាតិ អនុ អនុ វិលោកេត្វាតិ អត្ថោ, បញ្ចបសាទប្បដិមណ្ឌិតានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា តតោ តតោ វិលោកេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អលន្តិ យុត្តំ, ឱបាយិកន្តិ អត្ថោ ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤-១២៦) វិយ. បុដពន្ធនេន បរិហរិត្វា អសិតព្ពំ បុដោសំ សម្ពលំ អ-ការស្ស ឱ-ការំ កត្វា. តេនាហ ‘‘បាថេយ្យ’’ន្តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រាហ្មណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.