(១៧) ២. បដិបទាវគ្គោ

១. សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

១៦១. ទុតិយស្ស បឋមេ ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញាតិអាទីសុ បាឡិយា អាគតនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ –

‘‘តត្ថ កតមា ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា? កិច្ឆេន កសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ទន្ធំ តំ ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ, អយំ វុច្ចតិ ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា. តត្ថ កតមា ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា? កិច្ឆេន កសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ខិប្បំ តំ ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ, អយំ វុច្ចតិ ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា. តត្ថ កតមា សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា? អកិច្ឆេន អកសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ទន្ធំ តំ ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ, អយំ វុច្ចតិ សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា. តត្ថ កតមា សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា? អកិច្ឆេន អកសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ខិប្បំ តំ ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ, អយំ វុច្ចតិ សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៨០១) – អយមេត្ថ បាឡិ.

តត្ថ កិច្ឆេន កសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្សាតិ បុព្ពភាគេ អាគមនកាលេ កិច្ឆេន កសិរេន ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលេសេ វិក្ខម្ភេត្វា លោកុត្តរសមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស. ទន្ធំ តំ ឋានំ អភិជានន្តស្សាតិ វិក្ខម្ភិតេសុ កិលេសេសុ វិបស្សនាបរិវាសេ ចិរំ វសិត្វា តំ លោកុត្តរសមាធិសង្ខាតំ ឋានំ ទន្ធំ សណិកំ អភិជានន្តស្ស បដិវិជ្ឈន្តស្ស, បាបុណន្តស្សាតិ អត្ថោ. អយំ វុច្ចតីតិ យា ឯសា ឯវំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ កិលេសវិក្ខម្ភនប្បដិបទាយ ទុក្ខត្តា, វិបស្សនាបរិវាសបញ្ញាយ ច ទន្ធត្តា មគ្គកាលេ ឯកចិត្តក្ខណេ ឧប្បន្នាបិ បញ្ញា អាគមនវសេន ‘‘ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាមា’’តិ វុច្ចតិ. ឧបរិ តីសុ បទេសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិត្ថារសុត្តវណ្ណនា

១៦២. ទុតិយេ អកតាភិនិវេសោតិ អកតាធិការោ. រូបានំ លក្ខណាទីហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណំ រូបបរិគ្គហោ. តីសុ អទ្ធាសុ កិលមតីតិ បុព្ពន្តេ អបរន្តេ បុព្ពន្តាបរន្តេតិ ឯវំ តីសុ បទេសេសុ កិលមតិ. បញ្ចសុ ញាណេសូតិ រូបបរិគ្គហាទីសុ បញ្ចសុ ញាណេសុ. នវសុ វិបស្សនាញាណេសូតិ ឧទយព្ពយាទិនវវិបស្សនាញាណេសុ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

វិត្ថារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អសុភសុត្តវណ្ណនា

១៦៣. តតិយេ ‘‘យថា ឯតំ, តថា ឥទ’’ន្តិ ឥមិនា នយេនាតិ ឯតេន –

‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទំ;

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, កាយេ ឆន្ទំ វិរាជយេ’’តិ. (សុ. និ. ២០៥); –

ឥមំ ទេសនានយំ សង្គណ្ហាតិ. តស្សត្ថោ – យថា ឥទំ សវិញ្ញាណកាសុភំ អាយុឧស្មាវិញ្ញាណានំ អនបគមា ចរតិ តិដ្ឋតិ និសីទតិ សយតិ, តថា ឯតំ ឯតរហិ សុសានេ សយិតំ អវិញ្ញាណកម្បិ បុព្ពេ តេសំ ធម្មានំ អនបគមា អហោសិ. យថា ច ឯតំ ឯតរហិ មតសរីរំ តេសំ ធម្មានំ អបគមា ន ចរតិ ន តិដ្ឋតិ ន និសីទតិ ន សេយ្យំ កប្បេតិ, តថា ឥទំ សវិញ្ញាណកម្បិ តេសំ ធម្មានំ អបគមា ភវិស្សតិ. យថា ច ឥទំ សវិញ្ញាណកំ នេតរហិ សុសានេ មតំ សេតិ ន ឧទ្ធុមាតកាទិភាវមុបគតំ, តថា ឯតំ ឯតរហិ មតសរីរម្បិ បុព្ពេ អហោសិ. យថា បនេតំ ឯតរហិ អវិញ្ញាណកាសុភំ មតកសុសានេ សេតិ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវញ្ច ឧបគតំ, តថា ឥទំ សវិញ្ញាណកម្បិ ភវិស្សតីតិ. តត្ថ យថា ឥទំ តថា ឯតន្តិ អត្តនា មតសរីរស្ស សមានភាវំ ករោន្តោ ពាហិរេ ទោសំ បជហតិ. យថា ឯតំ តថា ឥទន្តិ មតសរីរេន អត្តនោ សមានភាវំ ករោន្តោ អជ្ឈត្តិកេ រាគំ បជហតិ. យេនាការេន ឧភយំ សមំ ករោតិ, តំ សម្បជានន្តោ ឧភយត្ថ មោហំ បជហតិ.

ពហិទ្ធា ទិដ្ឋានន្តិ ពហិទ្ធា សុសានាទីសុ ទិដ្ឋានំ ឧទ្ធុមាតកាទិទសន្នំ អសុភានំ. ‘‘នវន្នំ បាដិកុល្យានំ វសេនា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ អន្តិមជីវិកាភាវតោ បិណ្ឌបាតស្ស អលាភលាភេសុ បរិតស្សនគេធាទិសមុប្បត្តិតោ ភត្តស្ស សម្មទជននតោ កិមិកុលសំវទ្ធនតោតិ ឯវមាទីហិបិ អាការេហិ អាហារេបដិកូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ យទិទំ បិណ្ឌោល្យំ អតិបាបោយំ លោកស្មិំ យទិទំ បិណ្ឌោល្យោ វិចរតិ បត្តបាណីតិ (សំ. និ. ៣.៨០; ឥតិវុ. ៩១). អលទ្ធា ច បិណ្ឌបាតំ បរិតស្សតិ, លទ្ធា ច បិណ្ឌបាតំ គធិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈោបន្នោ អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតីតិ (អ. និ. ៣.១២៤). ភុត្តោ ច អាហារោ កស្សចិ កទាចិ មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ អាវហតី’’តិ.

កដុកីដកាទយោ ទ្វត្តិំសកុលប្បភេទា កិមិយោ នំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ? វុច្ចតេ – អន្តិមជីវិកាភាវោ តាវ ចិត្តសំកិលេសវិសោធនត្ថំ កម្មដ្ឋានាភិនិវេសនតោ បគេវ មនសិ កាតព្ពោ ‘‘មាហំ ឆវាលាតសទិសោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. តថា បិណ្ឌបាតស្ស អលាភលាភេសុ បរិតស្សនគេធាទិសមុប្បត្តិនិវារណំ បគេវ អនុដ្ឋាតព្ពំ សុបរិសុទ្ធសីលស្ស បដិសង្ខានវតោ តទភាវតោ. ភត្តសម្មទោ អនេកន្តិកោ បរិភោគេ អន្តោគធោវាតិ វេទិតព្ពោ. កិមិកុលសំវទ្ធនំ បន សង្គហេតព្ពំ, សង្គហិតមេវ វា ‘‘នវន្នំ បាដិកុល្យានំ វសេនា’’តិ ឯត្ថ និយមស្ស អកតត្តា. ឥមិនា វា នយេន ឥតរេសម្បេត្ថ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ យថាសម្ភវមេត្ថ បដិកូលតាបច្ចវេក្ខណស្ស អធិប្បេតត្តា.

ឯវញ្ច កត្វា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៤-២៩៥) ទសហិ អាការេហិ បដិកូលតា វេទិតព្ពា. សេយ្យថិទំ – គមនតោ, បរិយេសនតោ, បរិភោគតោ, អាសយតោ, និធានតោ, អបរិបក្កតោ, បរិបក្កតោ, ផលតោ, និស្សន្ទតោ, សម្មក្ខនតោតិ. ឯវំ ទសន្នំ វសេន បាដិកុល្យវចនេនបិ ឥធ ‘‘នវន្ន’’ន្តិ វចនំ ន វិរុជ្ឈតិ, សម្មក្ខនស្ស បរិភោគាទីសុ លព្ភមានភាវា វិសុំ តំ អគ្គហេត្វា ន វទន្តិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៤) បន សម្មក្ខនំ បរិភោគាទីសុ លព្ភមានម្បិ និស្សន្ទវសេន វិសេសតោ បដិកូលន្តិ ទស្សេតុំ សព្ពបច្ឆា ឋបិតា.

ឧក្កណ្ឋិតសញ្ញាយ សមន្នាគតោតិ តីសុ ភវេសុ អរុច្ចនវសេន បវត្តាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. និព្ពិទានុបស្សនា ហេសា សញ្ញាសីសេន វុត្តា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

អសុភសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៦. បឋមខមសុត្តាទិវណ្ណនា

១៦៤-១៦៦. ចតុត្ថេ បធានករណកាលេ សីតាទីនិ នក្ខមតិ ន សហតីតិ អក្ខមា. ខមតិ សហតិ អភិភវតីតិ ខមា. ឥន្ទ្រិយទមនំ ទមា. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១៤; ៦.៥៨) នយេន វិតក្កសមនំ សមាតិ អាហ ‘‘អកុសលវិតក្កានំ វូបសមនបដិបទា’’តិ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, សព្ពេសម្បិ កិលេសានំ សមនវសេន បវត្តា បដិបទា សមា. បញ្ចមឆដ្ឋានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

បឋមខមសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. មហាមោគ្គល្លានសុត្តាទិវណ្ណនា

១៦៧-១៦៨. សត្តមដ្ឋមេសុ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្សាតិអាទិនា មោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ហេដ្ឋា តិណ្ណំ មគ្គានំ សុខបដិបទទន្ធាភិញ្ញភាវោ, អរហត្តមគ្គស្ស ទុក្ខបដិបទខិប្បាភិញ្ញភាវោ វុត្តោ, សារិបុត្តត្ថេរស្ស បន ហេដ្ឋិមានំ តិណ្ណំ មគ្គានំ សុខបដិបទទន្ធាភិញ្ញភាវោ, អរហត្តមគ្គស្ស ច សុខបដិបទខិប្បាភិញ្ញភាវោ ទស្សិតោ. យំ បន វុត្តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៨០១) ‘‘ពុទ្ធានំ បន ចត្តារោបិ មគ្គា សុខបដិបទខិប្បាភិញ្ញាវ អហេសុំ, តថា ធម្មសេនាបតិស្ស. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស បន បឋមមគ្គោ សុខបដិបទខិប្បាភិញ្ញោ អហោសិ, ឧបរិ តយោ ទុក្ខបដិបទទន្ធាភិញ្ញា’’តិ. យញ្ច វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៧៦) ‘‘តថាគតស្ស ហិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ច ចត្តារោបិ មគ្គា សុខបដិបទខិប្បាភិញ្ញាវ អហេសុំ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស បន បឋមមគ្គោ សុខបដិបទខិប្បាភិញ្ញោ ឧបរិ តយោ ទុក្ខបដិបទខិប្បាភិញ្ញា’’តិ, តំ សព្ពំ អញ្ញមញ្ញំ នានុលោមេតិ. ឥមាយ បាឡិយា ឥមាយ ច អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, តស្មា វីមំសិតព្ពមេតំ. តំតំភាណកានំ វា មតេន តត្ថ តត្ថ តថា តថា វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

មហាមោគ្គល្លានសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សសង្ខារសុត្តវណ្ណនា

១៦៩. នវមេ សសង្ខារេន ទុក្ខេន កសិរេន អធិមត្តបយោគំ កត្វាវ កិលេសបរិនិព្ពានធម្មោតិ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី. អសង្ខារេន អប្បយោគេន អធិមត្តបយោគំ អកត្វាវ កិលេសបរិនិព្ពានធម្មោតិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី. ធម្មានុសារី បុគ្គលោ ហិ អាគមនម្ហិ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ អប្បទុក្ខេន អកសិរេន អកិលមន្តោវ វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ. សទ្ធានុសារី បុគ្គលោ បន ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ ហុត្វា វិក្ខម្ភេតុំ, តស្មា ធម្មានុសារិស្ស បុព្ពភាគមគ្គក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកំ ញាណំ អទន្ធំ តិខិណំ សូរំ ហុត្វា វហតិ. យថា នាម តិខិណេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ មដ្ឋំ ហោតិ, អតិសីឃំ វហតិ, សទ្ទោ ន សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ន ហោតិ, ឯវរូបា ធម្មានុសារិនោ បុព្ពភាគភាវនា ហោតិ. សទ្ធានុសារិនោ បន បុព្ពភាគក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកំ ញាណំ ទន្ធំ អតិខិណំ អសូរំ ហុត្វា វហតិ. យថា នាម កុណ្ឋេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ ន មដ្ឋំ ហោតិ, អតិសីឃំ ន វហតិ, សទ្ទោ សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ឥច្ឆិតព្ពំ ហោតិ, ឯវរូបា សទ្ធានុសារិនោ បុព្ពភាគភាវនា ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ នេសំ កិលេសក្ខយេ នានត្តំ នត្ថិ, អនវសេសាវ កិលេសា ខីយន្តិ.

សសង្ខារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. យុគនទ្ធសុត្តវណ្ណនា

១៧០. ទសមេ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតីតិ ឥទំ សមថយានិកស្ស វសេន វុត្តំ. សោ ហិ បឋមំ ឧបចារសមាធិំ វា អប្បនាសមាធិំ វា ឧប្បាទេតិ, អយំ សមថោ. សោ តញ្ច តំសម្បយុត្តេ ច ធម្មេ អនិច្ចាទីហិ វិបស្សតិ, អយំ វិបស្សនា, ឥតិ បឋមំ សមថោ, បច្ឆា វិបស្សនា. តេន វុច្ចតិ ‘‘សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតី’’តិ. វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតីតិ ឥទំ បន វិបស្សនាយានិកស្ស វសេន វុត្តំ. សោ តំ វុត្តប្បការំ សមថំ អសម្បាទេត្វា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អនិច្ចាទីហិ វិបស្សតិ. បឋមោ លោកុត្តរមគ្គោ និព្ពត្តតីតិ សោតាបត្តិមគ្គំ សន្ធាយ វទតិ, លោកិយមគ្គវសេនេវ វា ឥមិស្សា បាឡិយា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កថំ? មគ្គោ សញ្ជាយតិ, បុព្ពភាគិយោ លោកិយមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. អាសេវតិ និព្ពិទានុបស្សនាវសេន. ភាវេតិ មុច្ចិតុកម្យតាវសេន. ពហុលីករោតិ បដិសង្ខានុបស្សនាវសេន. អាសេវតិ វា ភយតុបដ្ឋានាទិញាណវសេន. ភាវេតិ មុច្ចិតុកម្យតាទិញាណវសេន. ពហុលីករោតិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវសេន. សំយោជនានិ បហីយន្តិ. អនុសយា ព្យន្តី ហោន្តីតិ មគ្គប្បដិបាដិយា បហីយន្តិ ព្យន្តី ហោន្តិ.

ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសន្តិ ឱភាសាទីសុ អរិយធម្មោតិ បវត្តំ ឧទ្ធច្ចំ វិក្ខេបោ ធម្មុទ្ធច្ចំ, តេន ធម្មុទ្ធច្ចេន វិបស្សនាវីថិតោ ឧគ្គមនេន វិរូបំ គហិតំ បវត្តិយមានំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសំ ហោតិ, អនិច្ចតោ មនសិ ករោតិ, ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ, ឱភាសោ ធម្មោតិ ឱភាសំ អាវជ្ជតិ, តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ, តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ទុក្ខតោ…បេ… អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តថា អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… បីតិ បស្សទ្ធិ សុខំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋានំ ឧបេក្ខា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, និកន្តិ ធម្មោតិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ, តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ, តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ទុក្ខតោ…បេ… អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតី’’តិ (បដិ. ម. ២.៦). សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

យុគនទ្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិបទាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.