៣. បុគ្គលវគ្គោ

១. សមិទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ រុច្ចតីតិ កាយសក្ខិអាទីសុ បុគ្គលេសុ អតិវិយ សុន្ទរតរបណីតតរភាវេន តេ ចិត្តស្ស អភិរុចិឧប្បាទកោ កតមោតិ បុច្ឆតិ. សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធុរំ អហោសិ សទ្ធាធុរំ មគ្គវុដ្ឋានន្តិ កត្វា, សេសិន្ទ្រិយានិ បន កថន្តិ អាហ ‘‘សេសានី’’តិអាទិ. បដិវិទ្ធមគ្គោវាតិ តីហិបិ ថេរេហិ អត្តនោ អត្តនោ បដិវិទ្ធអរហត្តមគ្គោ ឯវ កថិតោ, តស្មា ន សុករំ ឯកំសេន ព្យាកាតុំ ‘‘អយំ…បេ… បណីតតរោ ចា’’តិ. ភុម្មន្តរេនេវ កថេសិ ‘‘តីសុបិ បុគ្គលេសុ អគ្គមគ្គដ្ឋោវ បណីតតរោ’’តិ.

សមិទ្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គិលានសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ ហិតានីតិ ភព្យានិ. វុទ្ធិករានីតិ អារោគ្យាទិវុទ្ធិករានិ. អនុច្ឆវិកន្តិ ឧបដ្ឋានកិរិយាយ អនុរូបំ. វាតាបមាររោគេនាតិ វាតរោគេន ច អបមាររោគេន ច, វាតនិទានេន វា អបមាររោគេន. និដ្ឋប្បត្តគិលានោតិ ‘‘ឥមិនា រោគេន ន ចិរស្សេវ មរិស្សតី’’តិ និដ្ឋំ បត្តោ គិលានោ. ខិបិតកំ នាម វមថុរោគោ. កច្ឆូតិ ថុល្លកច្ឆុអាពាធោ. តិណបុប្ផកជរោ វិសមវាតសម្ផស្សជរោគោ. យេសន្តិ យេសំ រោគានំ. បដិជគ្គនេនាតិ បដិការមត្តេន. ផាសុកន្តិ ព្យាធិវូបសមនេន សរីរស្ស ផាសុភាវោ. ព្យាធិនិទានសមុដ្ឋានជាននេន បណ្ឌិតោ, បដិការកិរិយាយ យុត្តការិតាយ ទក្ខោ, ឧដ្ឋានវីរិយសម្បត្តិយា អនលសោ.

បទបរមោ បុគ្គលោ កថិតោ សម្មត្តនិយាមោក្កមនស្ស អយោគ្គភាវតោ. អលភន្តោវ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ បច្ចេកពោធិំ. យន្តិ, យតោ. ឱវាទំ លភិត្វាតិ អាភិសមាចារិកវត្តំ ឱវាទមត្តំ. ឯត្តកោបិ ហិ តស្ស ហិតាវហោតិ. តន្និស្សិតោវាតិ វិបញ្ចិតញ្ញុនិស្សិតោវ ហោតិ. បុនប្បុនំ ទេសេតព្ពោវ សម្មត្តនិយាមោក្កមនស្ស យោគ្គភាវតោ.

គិលានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សង្ខារសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ វិវិធេហិ អាការេហិ អាពាធនតោ ព្យាពាធោវ ព្យាពជ្ឈំ, កាយិកំ ចេតសិកញ្ច ទុក្ខំ. សហ ព្យាពជ្ឈេន វត្តតីតិ សព្យាពជ្ឈំ. តេនាហ ‘‘សទុក្ខ’’ន្តិ. ចេតនារាសិន្តិ បុព្ពចេតនាទិរាសិំ. ចេតនំ បុនប្បុនំ បវត្តេន្តោ ‘‘រាសិំ ករោតិ បិណ្ឌំ ករោតី’’តិ ច វុត្តោ. សទុក្ខន្តិ និរន្តរទុក្ខំ. តេនាហ ‘‘សាពាធំ និរស្សាទ’’ន្តិ. អត្ថីតិ ឧជុកំ ទុក្ខវេទនា នត្ថីតិ អវត្តព្ពត្តា វុត្តំ. អនិដ្ឋសភាវត្តា អនិដ្ឋារម្មណត្តា ច ទុក្ខបក្ខិកាវ សា ទដ្ឋព្ពា. ន ហិ អកុសលវិបាកា ឥដ្ឋា នាម អត្ថី, កុសលវិបាកា បន ឧបេក្ខាវេទនា តត្ថ អប្បាវសរា. អដ្ឋកថាយំ បន និរយស្ស ទុក្ខពហុលត្តា ទុក្ខស្ស ច តត្ថ ពលវតាយ សា អព្ពោហារិកដ្ឋានេ ឋិតាតិ វុត្តំ. ឧបមំ កត្វា អាហដោ វិសេសោ វិយ សាមញ្ញស្ស យថា អយោបិណ្ឌិរោហិនោ វិយ រូបានន្តិ. បដិភាគឧបមាតិ បដិពិម្ពឧបមា.

តេ អគ្គហេត្វាតិ ហេដ្ឋិមព្រហ្មលោកេ អគ្គហេត្វា. វោមិស្សកសុខទុក្ខន្តិ វិមិស្សកសុខទុក្ខំ បីតិមិស្សកភាវតោ. កម្មន្តិ បាបកម្មំ. កម្មសីសេន ផលំ វទតិ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘អព្យាពជ្ឈំ លោកំ ឧបបជ្ជតី’’តិ អាគតំ, ‘‘អព្យាពជ្ឈា ផស្សា ផុសន្តី’’តិ បន វចនេន លោកុត្តរផស្សាបិ សង្គយ្ហន្តីតិ ‘‘តីណិ សុចរិតានិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកានិ កថិតានី’’តិ វុត្តំ.

សង្ខារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ពហុការសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ អវស្សយំ គតោតិ វដ្ដទុក្ខបរិមុត្តិយា អវស្សយោ មយ្ហន្តិ សរណគមនក្កមេន ឧបគតោ ហោតិ. សតន្តិកន្តិ សបរិយត្តិធម្មំ. អគ្គហិតសរណបុព្ពស្សាតិ អគ្គហិតបុព្ពសរណស្ស. អកតាភិនិវេសស្ស វសេន វុត្តន្តិ តស្មិំ អត្តភាវេ ន កតោ សរណគមនាភិនិវេសោ យេនាតិ អកតាភិនិវេសោ, តស្ស វសេន វុត្តំ. កាមំ បុព្ពេបិ សរណទាយកោ អាចរិយោ វុត្តោ, បព្ពជ្ជាទាយកោបិ សរណទាយកោវ. បុព្ពេ បន ឧបាសកភាវាបាទកវសេន សរណទាយកោ អធិប្បេតោ. ឥទំ បន គហិតបព្ពជ្ជស្ស សរណគមនំ. បព្ពជា ហិ សវិសេសំ សរណគមនន្តិ បព្ពជ្ជាទាយកោ បុន វុត្តោ. ឯតេតិ បព្ពជ្ជាទាយកាទយោ. ទុវិធេន បរិច្ឆិន្នាតិ លោកិយធម្មសម្បាបកោ លោកុត្តរធម្មសម្បាបកោតិ ទ្វិប្បការេន បរិច្ឆិន្នា, កតាភិនិវេសអកតាភិនិវេសវសេន វា. ឧបរីតិ បឋមមគ្គតោ ឧបរិ. នេវ សក្កោតីតិ អាចរិយេន កតស្ស ឧបការស្ស មហានុភាវត្តា តស្ស បតិការំ នាម កាតុំ ន សក្កោតិ.

ពហុការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វជិរូបមសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ អរុឥតិ បុរាណំ ទុដ្ឋវណំ វុច្ចតិ. ក-ការោ បទសន្ធិករោតិ អរុកូបមំ ចិត្តំ ឯតស្សាតិ អរុកូបមចិត្តោ អប្បមត្តកស្សបិ ទុក្ខស្ស អសហនតោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥត្តរកាលោភាសេនាតិ បរិត្តមេវ កាលោ ញាណោភាសវិរហេន. លគតីតិ កោធាសង្គវសេន កុប្បន្តោ បុគ្គលោ សម្មុខា, ‘‘កិំ វទសី’’តិអាទិនា បរម្មុខា ច ឧបនយ្ហនវសេន លគតិ, ន តណ្ហាសង្គវសេន. កុប្បតីតិ កុជ្ឈតិ. ព្យាបជ្ជតីតិ វិបន្នចិត្តោ ហោតិ. ថទ្ធភាវំ អាបជ្ជតិ ឦសកម្បិ មុទុត្តាភាវតោ. ទុដ្ឋារុកោតិ មំសលោហិតានំ ទុដ្ឋភាវេន បកតិភាវំ ជហិត្វា ឋិតោ ទុដ្ឋវណោ. ‘‘ទុដ្ឋារុតា’’តិបិ បឋន្តិ, តត្ថាបិ តាការោ បទសន្ធិករោ.

តស្សាតិ ទុដ្ឋារុកស្ស. សវនន្តិ អសុចិវិសន្ទនំ. ឧទ្ធុមាតស្ស វិយាតិ កោធេន ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតកស្ស វិយ កោធូបាយាសស្ស អវិស្សជ្ជនតោ. ចណ្ឌិកតស្សាតិ កុបិតស្ស. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈាបិ កិលេសា តេហិ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតត្តា សមុច្ឆិន្នា, តថាបិ តស្មិំ សន្តានេ អគ្គមគ្គស្ស អនុប្បន្នត្តា តត្ថ អប្បហីនាបិ កិលេសា អត្ថេវាតិ កត្វា តេសំ ញាណានំ វិជ្ជូបមតា វុត្តា, ន តេហិ មគ្គេហិ បហីនានំ កិលេសានំ អត្ថិភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វជិរូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ ឧបសង្កមិតព្ពោតិ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិតព្ពោ. អល្លីយិតព្ពោតិ ឆាយាយ វិយ វិនា ភាវនាយ និល្លីយិតព្ពោ. បុនប្បុនំ ឧបាសិតព្ពោតិ អភិណ្ហសោ ឧបនិសីទិតព្ពោ. អនុទ្ទយាតិ មេត្តាបុព្ពភាគោ. ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ឯតស្ស សីលេន អភិវុទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ ឧបការត្ថំ ឧបសេវនាទិ វដ្ដតិ.

ន បដិហញ្ញិស្សតីតិ ‘‘អបេហិ, កិំ ឯតេនា’’តិ បដិក្ខេបាភាវតោ បិយសីលត្តា ន បដិហញ្ញិស្សតិ. ផាសុ ភវិស្សតីតិ ទ្វីសុ ហិ សីលវន្តេសុ ឯកេន សីលស្ស វណ្ណេ កថិតេ ឥតរោ អនុមោទតិ. តេន តេសំ កថា ផាសុ ចេវ ហោតិ បវត្តិនី ច. ឯកស្មិំ បន ទុស្សីលេ សតិ ទុស្សីលស្ស សីលកថា ទុក្កថា, នេវ សីលកថា ហោតិ, ន ផាសុ ហោតិ, ន បវត្តិនី. ទុស្សីលស្ស ហិ សីលកថា អផាសុ ភវិស្សតិ. សីលកថាយ វុត្តមត្ថំ សមាធិបញ្ញាកថាសុបិ អតិទិសតិ ‘‘សមាធិបញ្ញាកថាសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. ទ្វេ ហិ សមាធិលាភិនោ សមាធិកថំ សប្បញ្ញា ច បញ្ញាកថំ កថេន្តា រត្តិំ វា ទិវសំ វា អតិក្កមន្តម្បិ ន ជានន្តិ.

តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ តស្មិំ តស្មិំ អនុគ្គហេតព្ពេ បញ្ញាយ សោធេតព្ពេ វឌ្ឍេតព្ពេ ច អធិកសីលំ និស្សាយ ឧប្បន្នបញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ អត្ថោ. តញ្ច អនុគ្គណ្ហនំ សីលស្ស អសប្បាយានុបការធម្មេ វជ្ជេត្វា តប្បដិបក្ខសេវនេន ហោតីតិ អាហ ‘‘សីលស្ស អសប្បាយេ’’តិអាទិ. សីលស្ស អសប្បាយានុបការធម្មា នាម អនាចារាគោចរាទយោ, តប្បដិបក្ខតោ ឧបការធម្មា វេទិតព្ពា. តស្មិំ តស្មិំ ឋានេតិ តំតំសិក្ខាកោដ្ឋាសបទដ្ឋានេ. អនុគ្គណ្ហាតិ នាមាតិ អភិន្នំ អសំកិលិដ្ឋំ កត្វា អនុគ្គណ្ហាតិ នាម. ខារបរិស្សាវនេតិ រជកានំ ឩសខារាទិខារបរិស្សាវនបដេ. ហាយតីតិ សីលាទិនា បរិហាយតិ. សេដ្ឋំ បុគ្គលន្តិ សីលាទិគុណេហិ សេដ្ឋំ ឧត្តរិតរំ ឧត្តមំ បុគ្គលំ.

សេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ជិគុច្ឆិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ន’’ន្តិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អស្សា’’តិ ‘‘តំ ខោ បន ភវន្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ. បាបកោ កិត្តិសទ្ទោតិ លាមកភាវេន កថេតព្ពសទ្ទោ. គូថកូបោ វិយ ទុស្សីល្យន្តិ ឯតេន ទុស្សីលស្ស គូថសទិសត្តមេវ ទស្សេតិ. វចនន្តិ អនិដ្ឋវចនំ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘គូថកូបោ វិយ ទុស្សីល្យ’’ន្តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន. សុចិមិត្តោតិ សីលាចារសុទ្ធិយា សុចិមិត្តោ. សហ អយន្តិ បវត្តន្តីតិ សហាយាតិ អាហ ‘‘សហគាមិនោ’’តិ.

ជិគុច្ឆិតព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. គូថភាណីសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ គូថភាណីតិ គូថសទិសវចនត្តា គូថភាណី. យថា ហិ គូថំ នាម មហាជនស្ស អនិដ្ឋំ ហោតិ, ឯវមេវ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វចនំ ទេវមនុស្សានំ អនិដ្ឋំ ហោតិ. ទុគ្គន្ធកថន្តិ កិលេសាសុចិសំកិលិដ្ឋតាយ គូថំ វិយ ទុគ្គន្ធវាយនកថំ. បុប្ផភាណីតិ សុបុប្ផសទិសវចនត្តា បុប្ផភាណី. យថា ហិ ផុល្លានិ វស្សិកានិ វា អធិមុត្តិកានិ វា មហាជនស្ស ឥដ្ឋានិ កន្តានិ ហោន្តិ, ឯវមេវ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វចនំ ទេវមនុស្សានំ ឥដ្ឋំ ហោតិ កន្តំ. បុប្ផានិ វិយាតិ ចម្បកសុមនាទិសុគន្ធបុប្ផានិ វិយ. សុគន្ធកថន្តិ សុចិគន្ធវាយនកថំ កិលេសទុគ្គន្ធាភាវតោ. មធុភាណីតិ ឯត្ថ ‘‘មុទុភាណី’’តិបិ បឋន្តិ. ឧភយត្ថាបិ ហិ មធុរវចនោតិ អត្ថោ. យថា ហិ ចតុមធុរំ នាម មធុរំ បណីតំ, ឯវមេវ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វចនំ ទេវមនុស្សានំ មធុរំ ហោតិ. មធុរកថន្តិ កណ្ណសុខតាយ បេមនីយតាយ ច សទ្ទតោ អត្ថតោ ច មធុរសភាវកថំ. អត្តហេតុ វាតិ អត្តនោ វា ហត្ថបាទាទិច្ឆេទនហរណហេតុ. បរហេតុ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ វា’’តិអាទិ.

‘‘នេលង្គោតិ ខោ, ភន្តេ, សីលានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ សុត្តេ (សំ. និ. ៤.៣៤៧) អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ វុត្តសីលំ វិយា’’តិ. បូរេតិ គុណានំ បារិបូរិយំ. សុកុមារាតិ អផរុសតាយ មុទុកា កោមលា. បុរស្សាតិ ឯត្ថ បុរ-សទ្ទោ តន្និវាសិវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ វិយ. តេនាហ ‘‘នគរវាសីន’’ន្តិ. មនំ អប្បាយតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបា. តេនាហ ‘‘ចិត្តវុទ្ធិករា’’តិ.

គូថភាណីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អន្ធសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ អន្ធោតិអាទីសុ បាឡិបទេសុ បឋមោ ទិដ្ឋធម្មិកភោគសំហរណបញ្ញាចក្ខុនោ ច សម្បរាយិកត្ថសាធនបញ្ញាចក្ខុនោ ច អភាវា ‘‘អន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ ទុតិយោបិ, តតិយោ បន ទ្វិន្នម្បិ ភាវា ‘‘ទ្វិចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. បញ្ញាចក្ខូតិ អាយកោសល្លភូតា បញ្ញាចក្ខុ. តេនាហ ‘‘ផាតិំ ករេយ្យា’’តិ. អធមុត្តមេតិ អធមេ ចេវ ឧត្តមេ ច. បដិបក្ខវសេនាតិ បដិបក្ខស្ស អត្ថិតាវសេន. សុក្កសប្បដិភាគាតិ សុក្កធម្មេហិ បហាយកេហិ សប្បដិភាគាតិ ជានេយ្យ. កណ្ហសប្បដិភាគាតិ កណ្ហធម្មេហិ បហាតព្ពេហិ សប្បដិភាគាតិ ជានេយ្យ.

តថាជាតិកាតិ យាទិសេហិ សបុត្តទារបរិជនសញាតិមិត្តពន្ធវគ្គំ អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, តាទិសា ភោគាបិ ន សន្តិ. បុញ្ញានិ ច ន ករោតីតិ សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកយាចកានំ សន្តប្បនវសេន បុញ្ញានិ ន ករោតិ. ឧភយត្ថាតិ ឧភយស្មិំ លោកេ, ឧភយស្មិំ វា អត្ថេតិ វិគ្គហោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធលោកេ’’តិអាទិមាហ. ឧភយេនាតិ វុត្តមត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យស្មិំ ឋានេតិ យស្មិំយេវ ឋានេ. ន សោចតីតិ សោកហេតូនំ តត្ថ អភាវតោ ន សោចតិ.

អន្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អវកុជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ អវកុជ្ជបញ្ញោតិ និក្កុជ្ជបញ្ញោ. តេនាហ ‘‘អធោមុខបញ្ញោ’’តិ. បុព្ពបដ្ឋបនាតិ បឋមារម្ភោ. សន្និដ្ឋានន្តិ កថាបរិយោសានំ. អប្បនាតិ ទេសនាយ និដ្ឋាបនំ. អនេកេ វា អនុសន្ធិយោតិ យោជេតព្ពំ. សមាធិ វាតិអាទីសុ លោកុត្តរធម្មា បរមត្ថតោ សាសនន្តិ តទត្ថោបាទកសមាធិ តស្ស អាទីតិ វុត្តោ, តទាសន្នត្តា វិបស្សនា, តស្ស មូលភាវេន ឯកទេសត្តា មគ្គោ.

សាសនស្ស បារិបូរិសុទ្ធិយោ នាម សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ សិទ្ធា, តា បនេត្ថ កថេន្តស្ស វសេន គហេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនូនំ កត្វា ទេសេន្តី’’តិ, ‘‘និគ្គណ្ឋិំ កត្វា ទេសេន្តី’’តិ ច វុត្តំ. តត្ថ និជ្ជដន្តិ និគ្គុម្ពំ អនាកុលំ. និគ្គណ្ឋិន្តិ គណ្ឋិដ្ឋានរហិតំ សុវិញ្ញេយ្យំ កត្វា.

អាកិណ្ណានីតិ អាកិរិត្វា សំកិរិត្វា ឋបិតានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បក្ខិត្តានី’’តិ. ឧច្ឆង្គោ វិយ ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឧច្ឆង្គសទិសបញ្ញតាយ ឧច្ឆង្គបញ្ញោ. ឯវំ បញ្ញា វិយ បុគ្គលោបិ ឧច្ឆង្គោ វិយ ហោតិ, តស្មិំ ធម្មានំ អចិរដ្ឋានតោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. យថា ច ឧច្ឆង្គសទិសា បញ្ញា, ឯវំ និក្កុជ្ជកុម្ភសទិសា បញ្ញា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពា.

សំវិទហនបញ្ញាយាតិ ‘‘ឯវំ កតេ ឥទំ នាម ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ តំតំអត្ថកិច្ចំ សំវិធាតុំ សមត្ថតាយ វិចារណបញ្ញាយ រហិតោ. សេយ្យោតិ សេដ្ឋោ បាសំសោ. បុព្ពភាគបដិបទន្តិ ចិត្តវិសុទ្ធិអាទិកំ អរិយមគ្គស្ស អធិគមាយ បុព្ពភាគបដិបត្តិំ.

អវកុជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.