២. រថការវគ្គោ

១. ញាតសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ ញាតោយេវ បញ្ញាតោតិ អាហ ‘‘ញាតោ បញ្ញាតោ’’តិ. កស្ស អននុលោមិកេតិ អាហ ‘‘សាសនស្សា’’តិ, សាសនស្ស អននុលោមិកេ អប្បតិរូបេតិ អត្ថោ. ឥទានិ អននុលោមិកសទ្ទស្ស និព្ពចនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន អនុលោមេតីតិ អននុលោមិក’’ន្តិ អាហ. សាសនស្សាតិ វា សាសនន្តិ អត្ថោ. សាសនំ ន អនុលោមេតីតិ អននុលោមិកន្តិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. សភាគវិសភាគន្តិ លិង្គតោ សភាគវិសភាគំ. ‘‘វិយបុគ្គលេ’’តិ អាហាតិ លិង្គសភាគេហិ អវិសេសេត្វា អាហ. ឧម្មាទំ បាបុណីតិ សោ កិរ សីលំ អធិដ្ឋាយ បិហិតទ្វារគព្ភេ សយនបិដ្ឋេ និសីទិត្វា ភរិយំ អារព្ភ មេត្តំ ភាវេន្តោ មេត្តាមុខេន ឧប្បន្នេន រាគេន អន្ធីកតោ ភរិយាយ សន្តិកំ គន្តុកាមោ ទ្វារំ អសល្លក្ខេត្វា ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វាបិ និក្ខមិតុកាមតាយ ភិត្តិំ បហរន្តោ សព្ពរត្តិំ ភិត្តិយុទ្ធមកាសិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ញាតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សារណីយសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលម្បិ បព្ពជ្ជានិស្សិតមេវាតិ ឥមិនា បព្ពជ្ជូបគតសមនន្តរមេវ ចតុបារិសុទ្ធិសីលម្បិ សមាទិន្នមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. មគ្គសន្និស្សិតានេវ ហោន្តីតិ មគ្គាធិគមត្ថាយ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា កសិណបរិកម្មាទីនិ មគ្គសន្និស្សិតានេវ ហោន្តិ, តស្មា មគ្គគ្គហណេនេវ តេសម្បិ គហណំ វេទិតព្ពំ, តេហិ វិនា មគ្គាធិគមស្ស អសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ.

អគ្គមគ្គាធិគមេន អសម្មោហប្បដិវេធស្ស សិខាបត្តត្តា មគ្គធម្មេសុ វិយ ផលធម្មេសុបិ សាតិសយោ អសម្មោហោតិ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិ វុត្តំ, សាមំ ជានិត្វាតិ អត្ថោ. តថា ជាននា បនស្ស សច្ឆិករណំ អត្តបច្ចក្ខកិរិយាតិ ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អត្តនាវ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា’’តិ. តថា សច្ឆិកិរិយា ចស្ស អត្តនិ បដិលាភោតិ ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិលភិត្វា’’តិ.

សារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អាសំសសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ សន្តោតិ ឯត្ថ សន្ត-សទ្ទោ ‘‘ទីឃំ សន្តស្ស យោជន’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦០) កិលន្តភាវេ អាគតោ. ‘‘អយញ្ច វិតក្កោ, អយញ្ច វិចារោ សន្តោ ហោន្តិ សមិតា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៥៧៦) និរុទ្ធភាវេ. ‘‘អធិគតោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ, គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ១.២៨១; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧-៨) សន្តញាណគោចរតាយំ. ‘‘ឧបសន្តស្ស សទា សតិមតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២៧) កិលេសវូបសមេ. ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៥១) សាធូសុ. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, មហាចោរា សន្តោ សំវិជ្ជមានា’’តិអាទីសុ (បារា. ១៩៥) អត្ថិភាវេ. ឥធាបិ អត្ថិភាវេយេវាតិ អាហ ‘‘សន្តោតិ អត្ថិ ឧបលព្ភន្តី’’តិ. តត្ថ អត្ថីតិ លោកសង្កេតវសេន សំវិជ្ជន្តិ. អត្ថិភាវោ ហេត្ថ បុគ្គលសម្ពន្ធេន វុត្តត្តា លោកសមញ្ញាវសេនេវ វេទិតព្ពោ, ន បរមត្ថវសេន. អត្ថីតិ ចេតំ និបាតបទំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១១០) វិយ.

សំវិជ្ជមានាតិ ឧបលព្ភមានា. យញ្ហិ សំវិជ្ជតិ, តំ ឧបលព្ភតិ. តេនាហ ‘‘សំវិជ្ជមានាតិ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. អនាសោតិ បត្ថនារហិតោ. តេនាហ ‘‘អបត្ថនោ’’តិ. អាសំសតិ បត្ថេតីតិ អាសំសោ. វេណុវេត្តាទិវិលីវេហិ សុប្បាទិភាជនការកា វិលីវការកា. មិគមច្ឆាទីនំ និសាទនតោ នេសាទា, មាគវិកមច្ឆពន្ធាទយោ. រថេសុ ចម្មេន នហនករណតោ រថការា, ធម្មការា. បុឥតិ ករីសស្ស នាមំ, តំ កុសេន្តិ អបនេន្តីតិ បុក្កុសា, បុប្ផច្ឆឌ្ឌកា.

ទុព្ពណ្ណោតិ វិរូបោ. ឱកោដិមកោតិ អារោហាភាវេន ហេដ្ឋិមកោ, រស្សកាយោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘លកុណ្ឌកោ’’តិ. លកុ វិយ ឃដិកា វិយ ឌេតិ បវត្តតីតិ ហិ លកុណ្ឌកោ, រស្សោ. កណតិ និមីលតីតិ កាណោ. តំ បនស្ស និមីលនំ ឯកេន អក្ខិនា ទ្វីហិបិ ចាតិ អាហ ‘‘ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា’’តិ. កុណនំ កុណោ, ហត្ថវេកល្លំ. តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កុណី. ខញ្ជោ វុច្ចតិ បាទវិកលោ. ហេដ្ឋិមកាយសង្ខាតោ សរីរស្ស បក្ខោ បទេសោ ហតោ អស្សាតិ បក្ខហតោ. តេនាហ ‘‘បីឋសប្បី’’តិ. បទីបេ បទីបនេ ឯតព្ពំ នេតព្ពន្តិ បទីបេយ្យំ, តេលាទិឧបករណំ.

អាសំ ន ករោតីតិ រជ្ជាភិសេកេ កនិដ្ឋោ បត្ថនំ ន ករោតិ ជេដ្ឋេ សតិ កនិដ្ឋស្ស អនធិការត្តា. អភិសេកំ អរហតីតិ អភិសេការហោ, ន អភិសេការហោ កាណកុណិអាទិទោសសមន្នាគតោ.

សីលស្ស ទុដ្ឋុ នាម នត្ថិ, តស្មា អភាវត្ថោ ឥធ ទុ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘និស្សីលោ’’តិ. ‘‘បាបំ បាបេន សុករ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ៤៨; ចូឡវ. ៣៤៣) វិយ បាប-សទ្ទោ និហីនបរិយាយោតិ អាហ ‘‘លាមកធម្មោ’’តិ. សីលវិបត្តិយា វា ទុស្សីលោ. ទិដ្ឋិវិបត្តិយា បាបធម្មោ. កាយវាចាសំវរភេទេន វា ទុស្សីលោ, មនោសំវរភេទេន, សតិសំវរាទិភេទេន វា បាបធម្មោ. អសុទ្ធប្បយោគតាយ ទុស្សីលោ, អសុទ្ធាសយតាយ បាបធម្មោ. កុសលសីលវិរហេន ទុស្សីលោ, អកុសលសីលសមន្នាគមេន បាបធម្មោ. អសុចីហីតិ អបរិសុទ្ធេហិ. សង្កាហិ សរិតព្ពសមាចារោតិ ‘‘ឥមស្ស មញ្ញេ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ ឯវំ បរេហិ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចិទេវា’’តិអាទិ. អត្តនាយេវ វា សង្កាហិ សរិតព្ពសមាចារោតិ ឯតេនបិ កម្មសាធនតំយេវ សង្កស្សរសទ្ទស្ស ទស្សេតិ. អត្តនោ សង្កាយ បរេសំ សមាចារកិរិយំ សរតិ អាសង្កតិ វិធាវតីតិបិ សង្កស្សរសមាចារោតិ ឯវមេត្ថ កត្តុសាធនតាបិ ទដ្ឋព្ពា. តស្ស ហិ ទ្វេ តយោ ជនេ កថេន្តេ ទិស្វា ‘‘មម ទោសំ មញ្ញេ កថេន្តី’’តិ តេសំ សមាចារំ សង្កាយ សរតិ ធាវតិ.

ឯវំបដិញ្ញោតិ សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘កិត្តកា វិហារេ សមណា’’តិ គណនាយ អារទ្ធាយ ‘‘អហម្បិ សមណោ, អហម្បិ សមណោ’’តិ បដិញ្ញំ ទត្វា សលាកគ្គហណាទីនិ ករោតីតិ សមណោ អហន្តិ ឯវំសមណប្បដិញ្ញោ. សុម្ភកបត្តធរេតិ មត្តិកាបត្តធរេ. បូតិនា កម្មេនាតិ សំកិលិដ្ឋកម្មេន, និគ្គុណតាយ វា គុណសារវិរហិតត្តា អន្តោបូតិ. កសម្ពុកចវរោ ជាតោ សញ្ជាតោ អស្សាតិ កសម្ពុជាតោតិ អាហ ‘‘សញ្ជាតរាគាទិកចវរោ’’តិ. អថ វា កសម្ពុ វុច្ចតិ តិន្តកុណបកសដំ ឧទកំ, ឥមស្មិញ្ច សាសនេ ទុស្សីលោ នាម ជិគុច្ឆនីយត្តា តិន្តកុណបឧទកសទិសោ, តស្មា កសម្ពុ វិយ ជាតោតិ កសម្ពុជាតោ. លោកុត្តរធម្មឧបនិស្សយស្ស នត្ថិតាយាតិ យត្ថ បតិដ្ឋិតេន សក្កា ភវេយ្យ អរហត្តំ លទ្ធុំ, តស្សា បតិដ្ឋាយ ភិន្នត្តា វុត្តំ. មហាសីលស្មិំ បរិបូរការិតាយាតិ យត្ថ បតិដ្ឋិតេន សក្កា ភវេយ្យ អរហត្តំ បាបុណិតុំ, តស្មិំ បរិបូរការិតាយ.

អាសំសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហីតិ ទានបិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាសង្ខាតេហិ ចតូហិ សង្គហការណេហិ. ចក្កំ វត្តេតីតិ អាណាចក្កំ បវត្តេតិ. ចក្កន្តិ វា ឥធ រតនចក្កំ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ ចក្កសទ្ទោ សម្បត្តិយំ, លក្ខណេ, រថង្គេ, ឥរិយាបថេ, ទានេ, រតនធម្មខុរចក្កាទីសុ ច ទិស្សតិ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) ហិ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥; ៣.២០៤) ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទំ ភុញ្ជ មា ច បមាទោ, ចក្កំ វត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ (ទី. និ. ២.២៤៣) ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ខុរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ឥធ បនាយំ រតនចក្កេ ទដ្ឋព្ពោ.

កិត្តាវតា បនាយំ ចក្កវត្តី នាម ហោតិ? ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តម្បិ ចក្ករតនំ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តតិ. សព្ពចក្កវត្តីនញ្ហិ និសិន្នាសនតោ ឧដ្ឋហិត្វា ចក្ករតនសមីបំ គន្ត្វា ហត្ថិសោណ្ឌសទិសបនាឡិំ សុវណ្ណភិង្គារំ ឧក្ខិបិត្វា ឧទកេន អព្ភុក្កិរិត្វា ‘‘អភិវិជិនាតុ ភវំ ចក្ករតន’’ន្តិ វចនសមនន្តរមេវ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ចក្ករតនំ បវត្តតីតិ. យស្ស បវត្តិសមកាលមេវ, សោ រាជា ចក្កវត្តី នាម ហោតិ.

ធម្មោតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មោ, ទសវិធំ វា ចក្កវត្តិវត្តំ. ទសវិធេ វា កុសលធម្មេ អគរហិតេ វា រាជធម្មេ និយុត្តោតិ ធម្មិកោ. តេន ច ធម្មេន សកលលោកំ រញ្ជេតីតិ ធម្មរាជា. ធម្មេន វា លទ្ធរជ្ជត្តា ធម្មរាជា. ចក្កវត្តីហិ ធម្មេន ញាយេន រជ្ជំ អធិគច្ឆតិ, ន អធម្មេន. ទសវិធេន ចក្កវត្តិវត្តេនាតិ ទសប្បភេទេន ចក្កវត្តីនំ វត្តេន.

កិំ បន តំ ទសវិធំ ចក្កវត្តិវត្តន្តិ? វុច្ចតេ –

‘‘កតមំ បន តំ, ទេវ, អរិយំ ចក្កវត្តិវត្តន្តិ? តេន ហិ ត្វំ, តាត, ធម្មំយេវ និស្សាយ ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ មានេន្តោ ធម្មំ បូជេន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហស្សុ អន្តោជនស្មិំ ពលកាយស្មិំ ខត្តិយេសុ អនុយន្តេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមជានបទេសុ សមណព្រាហ្មណេសុ មិគបក្ខីសុ. មា ច តេ, តាត, វិជិតេ អធម្មការោ បវត្តិត្ថ. យេ ច តេ, តាត, វិជិតេ អធនា អស្សុ, តេសញ្ច ធនមនុប្បទេយ្យាសិ. យេ ច តេ, តាត, វិជិតេ សមណព្រាហ្មណា មទប្បមាទា បដិវិរតា ខន្តិសោរច្ចេ និវិដ្ឋា ឯកមត្តានំ ទមេន្តិ, ឯកមត្តានំ សមេន្តិ, ឯកមត្តានំ បរិនិព្ពាបេន្តិ. តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆេយ្យាសិ បរិគ្គណ្ហេយ្យាសិ – ‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ កិំ អកុសលំ, កិំ សាវជ្ជំ កិំ អនវជ្ជំ, កិំ សេវិតព្ពំ កិំ ន សេវិតព្ពំ, កិំ មេ ករិយមានំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ អស្ស, កិំ វា បន មេ ករិយមានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អស្សា’តិ. តេសំ សុត្វា យំ អកុសលំ, តំ អភិនិវជ្ជេយ្យាសិ, យំ កុសលំ, តំ សមាទាយ វត្តេយ្យាសិ. ឥទំ ខោ, តាត, តំ អរិយំ ចក្កវត្តិវត្ត’’ន្តិ –

ឯវំ ចក្កវត្តិសុត្តេ (ទី. និ. ៣.៨៤) អាគតនយេន អន្តោជនស្មិំ ពលកាយេ ឯកំ, ខត្តិយេសុ ឯកំ, អនុយន្តេសុ ឯកំ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ ឯកំ, នេគមជានបទេសុ ឯកំ, សមណព្រាហ្មណេសុ ឯកំ, មិគបក្ខីសុ ឯកំ, អធម្មការប្បដិក្ខេបោ ឯកំ, អធនានំ ធនានុប្បទានំ ឯកំ, សមណព្រាហ្មណេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហបុច្ឆនំ ឯកន្តិ ឯវមេវំ តំ ចក្កវត្តិវត្តំ ទសវិធំ ហោតិ. គហបតិកេ បន បក្ខិជាតេ ច វិសុំ កត្វា គណ្ហន្តស្ស ទ្វាទសវិធំ ហោតិ.

អញ្ញថា វត្តិតុំ អទេន្តោ សោ ធម្មោ អធិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ តទធិដ្ឋានំ. តេន តទធិដ្ឋានេន ចេតសា. សក្ករោន្តោតិ អាទរកិរិយាវសេន ករោន្តោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. គរុំ ករោន្តោតិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុករណវសេន គរុំ ករោន្តោ. តេនេវាហ ‘‘តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា’’តិ. ធម្មាធិបតិភូតាគតភាវេនាតិ ឥមិនា យថាវុត្តធម្មស្ស ជេដ្ឋកភាវេន បុរិមតរំ អត្តភាវេសុ សក្កច្ចំ សមុបចិតភាវំ ទស្សេតិ. ធម្មវសេនេវ ច សព្ពកិរិយានំ ករណេនាតិ ឯតេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ យថាវុត្តធម្មនិន្នបោណបព្ភារភាវំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ រក្ខាវរណគុត្តិយា. បរំ រក្ខន្តោតិ អញ្ញំ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថតោ រក្ខន្តោ. តេនេវ បររក្ខសាធនេន ខន្តិអាទិគុណេន អត្តានំ តតោ ឯវ រក្ខតិ. មេត្តចិត្តតាតិ មេត្តចិត្តតាយ. និវាសនបារុបនគេហាទីនិ សីតុណ្ហាទិប្បដិពាហនេន អាវរណំ.

អន្តោជនស្មិន្តិ អព្ភន្តរភូតេ បុត្តទារាទិជនេ. សីលសំវរេ បតិដ្ឋាបេន្តោតិ ឥមិនា រក្ខំ ទស្សេតិ. វត្ថគន្ធមាលាទីនិ ចស្ស ទទមានោតិ ឥមិនា អាវរណំ, ឥតរេន គុត្តិំ. សម្បទានេនបីតិ បិ-សទ្ទេន សីលសំវរេសុ បតិដ្ឋាបនាទីនំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯស នយោ បរេសុបិ បិ-សទ្ទគ្គហណេ. និគមោ និវាសោ ឯតេសន្តិ នេគមា. ឯវំ ជានបទាតិ អាហ ‘‘តថា និគមវាសិនោ’’តិអាទិនា.

រក្ខាវរណគុត្តិយា កាយកម្មាទីសុ សំវិទហនំ ឋបនំ នាម តទុបទេសោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘កថេត្វា’’តិ. ឯតេសូតិ បាឡិយំ វុត្តេសុ សមណាទីសុ. បដិវត្តេតុំ ន សក្កា ខីណានំ កិលេសានំ បុន អនុប្បជ្ជនតោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សចេតនសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឥសយោ បតន្តិ សន្និបតន្តិ ឯត្ថាតិ ឥសិបតនន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសង្ខាតាន’’ន្តិអាទិ. សព្ពូបករណានិ សជ្ជេត្វាតិ សព្ពានិ រុក្ខស្ស ឆេទនតច្ឆនាទិសាធនានិ ឧបករណានិ រញ្ញា អាណត្តទិវសេយេវ សជ្ជេត្វា. នានា ករីយតិ ឯតេនាតិ នានាករណំ, នានាភាវោតិ អាហ ‘‘នានត្ត’’ន្តិ. នេសន្តិ សរលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ន ឯស’’ន្តិ. តថា អត្ថេសន្តិ ឯត្ថាបីតិ អាហ ‘‘អត្ថិ ឯស’’ន្តិ. បវត្តនត្ថំ អភិសង្ខរណំ អភិសង្ខារោ, តស្ស គតិ វេគសា បវត្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘បយោគស្ស គមន’’ន្តិ.

សគណ្ឌាតិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកគណ្ឌា. តេនាហ ‘‘ឧណ្ណតោណតដ្ឋានយុត្តា’’តិ. សកសាវាតិ សកសដា. តេនាហ ‘‘បូតិសារេនា’’តិអាទិ. ឯវំ គុណបតនេន បតិតាតិ យថា តំ ចក្កំ នាភិអរនេមីនំ សទោសតាយ ន បតិដ្ឋាសិ, ឯវមេកច្ចេ បុគ្គលា កាយវង្កាទិវសេន សទោសតាយ គុណបតនេន បតិតា សកដ្ឋានេ ន តិដ្ឋន្តិ. ឯត្ថ ច ផរុសវាចាទយោបិ អបាយគមនីយា សោតាបត្តិមគ្គេនេវ បហីយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា.

សចេតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ វិរជ្ឈនកិរិយា នាម បច្ឆា សមាទាតព្ពតាយ អបណ្ណកប្បយោគសមាទានា វិយ ហោតិ, អវិរជ្ឈនកិរិយា បន បច្ឆា អសមាទាតព្ពតាយ អនូនាតិ តំសមង្គិបុគ្គលោ អបណ្ណកោ, តស្ស ភាវោ អបណ្ណកតាតិ អាហ ‘‘អបណ្ណកបដិបទន្តិ អវិរទ្ធបដិបទ’’ន្តិអាទិ. យស្មា សា អធិប្បេតត្ថសាធនេន ឯកំសិកា វដ្ដតោ និយ្យានាវហា, តត្ថ ច យុត្តិយុត្តា អសារាបគតា អវិរុទ្ធតាយ អបច្ចនីកា អនុលោមិកា អនុធម្មភូតា ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯកំសបដិបទ’’ន្តិអាទិ. ន តក្កគ្គាហេន វា នយគ្គាហេន វាតិ តក្កគ្គាហេន វា បដិបន្នោ ន ហោតិ នយគ្គាហេន វា អបណ្ណកបដិបទំ បដិបន្នោ. តត្ថ តក្កគ្គាហេន វាតិ អាចរិយំ អលភិត្វា ‘‘ឯវំ មេ សុគតិ, និព្ពានំ វា ភវិស្សតី’’តិ អត្តនោ តក្កគ្គហណមត្តេន. នយគ្គាហេនាតិ បច្ចក្ខតោ អទិស្វា នយតោ អនុមានតោ គហណេន. ឯវំ គហេត្វា បដិបន្នោតិ តក្កមត្តេន, នយគ្គាហេន វា បដិបន្នោ. បណ្ឌិតសត្ថវាហោ វិយ សម្បត្តីហិ ន បរិហាយតីតិ យោជនា.

យំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ បរិហានញ្ច អបរិហានញ្ច សន្ធាយ ជាតកេ (ជា. ១.១.១) វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ គាថាយ អត្ថយោជនា – អបណ្ណកំ ឋានំ អវិរទ្ធការណំ និយ្យានិកការណំ ឯកេ ពោធិសត្តប្បមុខា បណ្ឌិតមនុស្សា គណ្ហិំសុ. យេ បន តេ ពាលសត្ថវាហបុត្តប្បមុខា តក្កិកា អាហុ, តេ ទុតិយំ សាបរាធំ អនេកំសិកំ ឋានំ អនិយ្យានិកំ ការណំ អគ្គហេសុំ, តេ កណ្ហបដិបទំ បដិបន្នា. តត្ថ សុក្កបដិបទា អបរិហានិបដិបទា, កណ្ហបដិបទា បរិហានិបដិបទា, តស្មា យេ សុក្កបដិបទំ បដិបន្នា, តេ អបរិហីនា សោត្ថិភាវំ បត្តា. យេ បន កណ្ហបដិបទំ បដិបន្នា, តេ បរិហីនា អនយព្យសនំ អាបន្នាតិ ឥមមត្ថំ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិនោ វត្វា ឧត្តរិ ឥទមាហ ‘‘ឯតទញ្ញាយ មេធាវី, តំ គណ្ហេ យទបណ្ណក’’ន្តិ.

តត្ថ ឯតទញ្ញាយ មេធាវីតិ មេធាតិ លទ្ធនាមាយ វិសុទ្ធាយ ឧត្តមាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ កុលបុត្តោ ឯតំ អបណ្ណកំ ឋានំ ទុតិយញ្ចាតិ ទ្វីសុ អតក្កគ្គាហតក្កគ្គាហសង្ខាតេសុ ឋានេសុ គុណទោសំ វុទ្ធិហានិំ អត្ថានត្ថំ ញត្វាតិ អត្ថោ. តំ គណ្ហេ យទបណ្ណកន្តិ យំ អបណ្ណកំ ឯកំសិកំ សុក្កបដិបទាអបរិហានិយបដិបទាសង្ខាតំ និយ្យានិកការណំ, តទេវ គណ្ហេយ្យ. កស្មា? ឯកំសិកាទិភាវតោយេវ. ឥតរំ បន ន គណ្ហេយ្យ. កស្មា? អនេកំសិកាទិភាវតោយេវ.

យវន្តិ តាយ សត្តា អមិស្សិតាបិ សមានជាតិតាយ មិស្សិតា វិយ ហោន្តីតិ យោនិ. សា បន អត្ថតោ អណ្ឌាទិឧប្បត្តិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ ខន្ធានំ ភាគសោ បវត្តិវិសេសោតិ អាហ ‘‘ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនិ នាមា’’តិ. ការណំ យោនិ នាម, យោនីតិ តំ តំ ផលំ អនុបចិតញាណសម្ភារេហិ ទុរវគាធភេទតាយ មិស្សិតំ វិយ ហោតីតិ. យតោ ឯកត្តនយេន សោ ឯវាយន្តិ ពាលានំ មិច្ឆាគាហោ. បស្សាវមគ្គោ យោនិ នាម យវន្តិ តាយ សត្តា យោនិសម្ពន្ធេន មិស្សិតា ហោន្តីតិ. បគ្គហិតា អនុដ្ឋានេន, បុនប្បុនំ អាសេវនាយ បរិបុណ្ណា.

‘‘ចក្ខុតោបី’’តិអាទិម្ហិ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថីសុ តទនុគតមនោវិញ្ញាណវីថីសុ ច កិញ្ចាបិ កុសលាទីនំ បវត្តិ អត្ថិ, កាមាសវាទយោ ឯវ បន វណតោ យូសំ វិយ បគ្ឃរនកអសុចិភាវេន សន្ទន្តិ, តស្មា តេ ឯវ ‘‘អាសវា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ហិ បគ្ឃរនកអសុចិម្ហិ អាសវសទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភូតិ តតោ បរំ មគ្គផលេសុ អប្បវត្តនតោ វុត្តំ. ឯតេ ហិ អារម្មណករណវសេន ធម្មេ គច្ឆន្តា តតោ បរំ ន គច្ឆន្តិ. ននុ តតោ បរំ ភវង្គាទីនិបិ គច្ឆន្តីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ បុព្ពេ អាលម្ពិតេសុ លោកិយធម្មេសុ សាសវភាវេន អន្តោគធត្តា តតោ បរតាភាវតោ. ឯត្ថ ច គោត្រភុវចនេន គោត្រភុវោទានផលសមាបត្តិបុរេចារិកបរិកម្មានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. បឋមមគ្គបុរេចារិកមេវ វា គោត្រភុ អវធិនិទស្សនភាវេន គហិតំ, តតោ បរំ បន មគ្គផលសមានតាយ អញ្ញេសុ មគ្គេសុ មគ្គវីថិយំ សមាបត្តិវីថីយំ និរោធានន្តរញ្ច បវត្តមានេសុ ផលេសុ និព្ពានេ ច អាសវានំ បវត្តិ និវារិតាតិ វេទិតព្ពំ. សវន្តីតិ គច្ឆន្តិ, អារម្មណករណវសេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អវធិអត្ថោ អា-ការោ, អវធិ ច មរិយាទាភិវិធិភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ មរិយាទំ កិរិយំ ពហិ កត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អាបាដលីបុត្តំ វុដ្ឋោ ទេវោ’’តិ. អភិវិធិ បន កិរិយំ ព្យាបេត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អាភវគ្គំ ភគវតោ យសោ បវត្តតី’’តិ. អភិវិធិអត្ថោ ចាយមា-ការោ ឥធ គហិតោតិ វុត្តំ ‘‘អន្តោករណត្ថោ’’តិ.

មទិរាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សិន្ធវកាទម្ពរិកាបោតិកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋោ ចិរបរិវុដ្ឋតា បុរាណភាវោ. អវិជ្ជា នាហោសីតិអាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២) ឥទំ សុត្តំ សង្គហិតំ. អវិជ្ជាសវភវាសវានំ ចិរបរិវុដ្ឋតាយ ទស្សិតាយ តព្ភាវភាវិនោ កាមាសវស្ស ចិរបរិវុដ្ឋតា ទស្សិតាវ ហោតិ. អញ្ញេសុ ច យថាវុត្តេ ធម្មេ ឱកាសញ្ច អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានេសុ មានាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អត្តត្តនិយាទិគ្គាហវសេន អភិព្យាបនំ មទករណវសេន អាសវសទិសតា ច ឯតេសំយេវ, ន អញ្ញេសន្តិ ឯតេស្វេវ អាសវសទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាយតំ អនាទិកាលិកត្តា. បសវន្តីតិ ផលន្តិ. ន ហិ កិញ្ចិ សំសារទុក្ខំ អត្ថិ, យំ អាសវេហិ វិនា ឧប្បជ្ជេយ្យ. បុរិមានិ ចេត្ថាតិ ឯតេសុ ចតូសុ អត្ថវិកប្បេសុ បុរិមានិ តីណិ. យត្ថាតិ យេសុ សុត្តាភិធម្មប្បទេសេសុ. តត្ថ យុជ្ជន្តិ កិលេសេសុយេវ យថាវុត្តស្ស អត្ថត្តយស្ស សម្ភវតោ. បច្ឆិមំ កម្មេបីតិ បច្ឆិមំ ‘‘អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តី’’តិ វុត្តនិព្ពចនំ កម្មេបិ យុជ្ជតិ ទុក្ខប្បសវនស្ស កិលេសកម្មសាធារណត្តា.

ទិដ្ឋធម្មា វុច្ចន្តិ បច្ចក្ខភូតា ខន្ធា, ទិដ្ឋធម្មេ ភវា ទិដ្ឋធម្មិកា. វិវាទមូលភូតាតិ វិវាទស្ស មូលការណភូតា កោធូបនាហមក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិមានា. យេន ទេវូបបត្យស្សាតិ យេន កម្មកិលេសប្បការេន អាសវេន ទេវេសុ ឧបបត្តិ និព្ពត្តិ អស្ស មយ្ហន្តិ សម្ពន្ធោ. គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ អាកាសចារី អស្សន្តិ វិភត្តិំ វិបរិណាមេត្វា យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ ច យក្ខគន្ធព្ពវិនិមុត្តា សព្ពា ទេវតា ទេវគ្គហណេន គហិតា. នឡោ វុច្ចតិ មូលំ, តស្មា វិនឡីកតាតិ វិគតនឡា វិគតមូលា កតាតិ អត្ថោ. អវសេសា ច អកុសលា ធម្មាតិ អកុសលកម្មតោ អវសេសា អកុសលា ធម្មា អាសវាតិ អាគតាតិ សម្ពន្ធោ.

បដិឃាតាយាតិ បដិសេធនាយ. បរូបវាទ…បេ… ឧបទ្ទវាតិ ឥទំ យទិ ភគវា សិក្ខាបទំ ន បញ្ញាបេយ្យ, តតោ អសទ្ធម្មប្បដិសេវនអទិន្នាទានបាណាតិបាតាទិហេតុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បរូបវាទាទយោ ទិដ្ឋធម្មិកា នានប្បការា អនត្ថា, យេ ច តន្និមិត្តមេវ និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណាទិវសេន មហាទុក្ខានុភវាទិប្បការា អនត្ថា, តេ សន្ធាយ វុត្តំ.

តេ បនេតេតិ ឯតេ កាមរាគាទិកិលេសតេភូមកកម្មបរូបវាទាទិឧប្បទ្ទវប្បការា អាសវា. យត្ថាតិ យស្មិំ វិនយាទិបាឡិប្បទេសេ. យថាតិ យេន ទុវិធាទិប្បការេន អវសេសេសុ ច សុត្តន្តេសុ តិធា អាគតាតិ សម្ពន្ធោ. និរយំ គមេន្តីតិ និរយគាមិនិយា. ឆក្កនិបាតេតិ ឆក្កនិបាតេ អាហុនេយ្យសុត្តេ (អ. និ. ៦.៥៨). តត្ថ ហិ អាសវា ឆធា អាគតា.

សរសភេទោតិ ខណិកនិរោធោ. ខីណាការោតិ អច្ចន្តាយ ខីណតា. អាសវា ខីយន្តិ បហីយន្តិ ឯតេនាតិ អាសវក្ខយោ, មគ្គោ. អាសវានំ ខយន្តេ ឧប្បជ្ជនតោ អាសវក្ខយោ, ផលំ. អាសវក្ខយេន បត្តព្ពតោ អាសវា ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ អាសវក្ខយោ, និព្ពានំ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៥៧-៥៦០) វិត្ថារិតោ, តស្មា តត្ថ, តំ សំវណ្ណនាយ ច វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

តថាតិ ឥមិនា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតតំ ឧបសំហរតិ. កុសលប្បវត្តិំ អាវរន្តិ និវារេន្តីតិ អាវរណីយា. បុរិមប្បវត្តិវសេនាតិ និទ្ទោក្កមនតោ បុព្ពេ កម្មដ្ឋានស្ស បវត្តិវសេន. ឋបេត្វាតិ ហត្ថគតំ កិញ្ចិ ឋបេន្តោ វិយ កម្មដ្ឋានំ សតិសម្បជញ្ញវសេន ឋបេត្វា កម្មដ្ឋានមេវ មនសិករោន្តោ និទ្ទំ ឱក្កមតិ, ឈានសមាបន្នោ វិយ យថាបរិច្ឆិន្នេនេវ កាលេន បពុជ្ឈមានោ កម្មដ្ឋានំ ឋបិតដ្ឋានេ គណ្ហន្តោយេវ បពុជ្ឈតិ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មា…បេ… នាម ហោតី’’តិ. មូលកម្មដ្ឋានេតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិហរិយមានកម្មដ្ឋានេ. បរិគ្គហកម្មដ្ឋានវសេនាតិ សយនំ ឧបគច្ឆន្តេន បរិគ្គហមានកម្មដ្ឋានមនសិការវសេន. សោ បន ធាតុមនសិការវសេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អត្តព្យាពាធសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ ព្យាពាធនំ ទុក្ខាបនន្តិ អាហ ‘‘អត្តព្យាពាធាយាតិ អត្តទុក្ខាយា’’តិ. មគ្គផលចិត្តុប្បាទាបិ កាយសុចរិតាទិសង្គហោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អវារិតានេវា’’តិ.

អត្តព្យាពាធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទេវលោកសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ ឥតីតិ បទសន្ធិព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាតិ បុរិមបទានំ បច្ឆិមបទេហិ អត្ថតោ សហិតតាយ ព្យញ្ជនានំ វាក្យានំ សិលិដ្ឋតាយ ទីបនេ និបាតោ.

ទេវលោកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមបាបណិកសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ ឧគ្ឃាដេត្វាតិ អាសនទ្វារញ្ចេវ ភណ្ឌបសិព្ពកេ ច វិវរិត្វា. នាធិដ្ឋាតីតិ តំតំកយវិក្កយេ អត្តនា វោយោគំ នាបជ្ជតិ. ទិវាកាលេតិ មជ្ឈន្ហិកសមយេ. អស្សាមិកោ ហោតិ តីសុបិ កាលេសុ លទ្ធព្ពលាភស្ស អលភនតោ. អបតិវាតាពាធំ រត្តិដ្ឋានំ. ឆាយុទកសម្បន្នំ ទិវាដ្ឋានំ. វិបស្សនាបិ វដ្ដតិ វិបស្សនាកម្មិកោយេវ. តេនបិ ហិ នវធា ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខត្តំ អាបាទេន្តេន សមាធិនិមិត្តំ គហេតព្ពំ, វិបស្សនានិមិត្តំ សមាហិតាការសល្លក្ខណាយ.

បឋមបាបណិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយបាបណិកសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ វិសិដ្ឋធុរោតិ វិសិដ្ឋធុរសម្បគ្គាហោ វីរិយសម្បន្នោ. ញាណវីរិយាយត្តា ហិ អត្ថសិទ្ធិយោ. តេនាហ ‘‘ឧត្តមធុរោ’’តិអាទិ. វិក្កាយិកភណ្ឌន្តិ វិក្កយេតព្ពភណ្ឌំ. និក្ខិត្តធនេនាតិ និទហិត្វា ឋបិតធនវសេន. វឡញ្ជនកវសេនាតិ ទិវសេ ទិវសេ ទានូបភោគវសេន វឡញ្ជិតព្ពធនវសេន. ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌេនាតិ ឧបភោគបរិភោគូបករណេន. និបតន្តីតិ និបាតេន្តិ, អត្តនោ ធនគ្គហេន និបាតវុត្តិកេ ករោន្តិ. តេនាហ ‘‘និមន្តេន្តី’’តិ.

ញាណថាមេនាតិ ញាណស្ស ថិរភាវេន. ញាណបរក្កមេនាតិ ញាណសហិតេន វីរិយេន. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថភេទញ្ហិ យេន សុតេន ឥជ្ឈតិ, តំ សុតំ នាម. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកនិកាយ…បេ… ពហុស្សុតា’’តិ អាហ. អាគតោតិ សុប្បវត្តិភាវេន ស្វាគតោ. តេនាហ ‘‘បគុណោ បវត្តិតោ’’តិ. អភិធម្មេ អាគតា កុសលាទិក្ខន្ធាទិភេទភិន្នា ធម្មា សុត្តន្តបិដកេបិ ឱតរន្តីតិ ‘‘ធម្មធរាតិ សុត្តន្តបិដកធរា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន ហិ អាភិធម្មិកភាវេន វិនា និប្បរិយាយតោ សុត្តន្តបិដកញ្ញុតា សម្ភវតិ. ទ្វេមាតិកាធរាតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិមាតិកាវសេន ទ្វេមាតិកាធរាតិ វទន្តិ, ‘‘វិនយាភិធម្មមាតិកាធរា’’តិ យុត្តំ. បរិបុច្ឆតីតិ សព្ពភាគេន បុច្ឆិតព្ពំ បុច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ បុច្ឆតី’’តិ. បរិគ្គណ្ហាតីតិ វិចារេតិ.

ន ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឯវំ ទេសនានុក្កមេន អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. អញ្ញោ ហិ ទេសនាក្កមោ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន បវត្តនតោ, អញ្ញោ បដិបត្តិក្កមោ. ហេដ្ឋិមេន វា បរិច្ឆេទោតិ សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតេសុ តីសុ ភាគេសុ កត្ថចិ ហេដ្ឋិមនយេន ទេសនាយ បរិច្ឆេទំ វេទិតព្ពំ សីលេន, កត្ថចិ ឧបរិមេន ភាគេន បញ្ញាយ, កត្ថចិ ទ្វីហិបិ ភាគេហិ សីលបញ្ញាវសេន. ឥធ បន សុត្តេ ឧបរិមេន ភាគេន បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោតិ វត្វា តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មា’’តិអាទិមាហ. យស្មា វា ភគវា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន បឋមំ កល្យាណមិត្តំ ទស្សេន្តោ អរហត្តំ បវេទេត្វា ‘‘តយិទំ អរហត្តំ ឥមាយ អារទ្ធវីរិយតាយ ហោតី’’តិ ទស្សេន្តោ វីរិយារម្ភំ បវេទេត្វា ‘‘ស្វាយំ វីរិយារម្ភោ ឥមិនា កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន ភវតី’’តិ ទស្សេន្តោ និស្សយសម្បត្តិំ បវេទេតិ ហេដ្ឋា ទស្សិតនិទស្សនានុរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទុតិយបាបណិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រថការវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.