១. ពាលវគ្គោ

១. ភយសុត្តវណ្ណនា

១. តិកនិបាតស្ស បឋមេ ភយន្តិ ភីតិ ចេតសោ ព្យធោតិ អាហ ‘‘ចិត្តុត្រាសោ’’តិ. ឧបទ្ទវោតិ អន្តរាយោ. តស្ស បន វិក្ខេបការណត្តា វុត្តំ ‘‘អនេកគ្គតាការោ’’តិ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសជ្ជនំ, ទេវតោបបីឡាទិនា អប្បដិការវិឃាតាបត្តិ. សា បន យស្មា បដិការាភាវេន វិហញ្ញមានស្ស កិញ្ចិ កាតុំ អសមត្ថស្ស ឱសីទនការណំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ’’តិ. យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសូតិ វញ្ចេត្វា អាគន្តុំ និយមិតទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ. ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វាតិ ពហិ អនិក្ខមនត្ថាយ ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា.

នឡេហិ ឆន្នបដិច្ឆន្នាតិ នឡេហិ តិណច្ឆទនសង្ខេបេន ឧបរិ ឆាទេត្វា តេហិយេវ ទារុកុដិកនិយាមេន បរិតោបិ ឆាទិតា. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា តិណេហិ ឆន្នតំ សេសសម្ភារានំ រុក្ខមយតញ្ច អតិទិសតិ.

វិធវបុត្តេតិ អន្តភាវោបលក្ខណំ. តេ ហិ និប្បិតិកា អវិនីតា អសំយតា យំ កិញ្ចិ ការិនោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. លក្ខណសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ លក្ខីយតិ ពាលោ អយន្តិ ញាយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, កម្មំ លក្ខណមេតស្សាតិ កម្មលក្ខណោតិ អាហ ‘‘កាយទ្វារាទិបវត្តំ កម្ម’’ន្តិអាទិ. អបទីយន្តិ ទោសា ឯតេន រក្ខីយន្តិ, លូយន្តិ ឆិជ្ជន្តិ វាតិ អបទានំ, សត្តានំ សម្មា, មិច្ឆា វា បវត្តប្បយោគោ. តេន សោភតីតិ អបទានសោភនី. តេនាហ ‘‘បញ្ញា នាមា’’តិអាទិ. អត្តនោ ចរិតេនេវាតិ អត្តនោ ចរិយាយ ឯវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

លក្ខណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. ចិន្តីសុត្តាទិវណ្ណនា

៣-៤. តតិយេ ឯតេហីតិ ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតាទីហិ. ឯតេន លក្ខណសទ្ទស្ស សរណត្ថតមាហ. តានេវាតិ លក្ខណានិ ឯវ. អស្សាតិ ពាលស្ស. ពាលោ អយន្តិ និមីយតិ សញ្ជានីយតិ ឯតេហីតិ ពាលនិមិត្តានិ. អបទានំ វុច្ចតិ, វិខ្យាតំ កម្មំ, ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតាទីនិ ច ពាលេ វិខ្យាតានិ អសាធារណភាវេន. តស្មា ‘‘ពាលស្ស អបទានានី’’តិ. អភិជ្ឈាទីហិ ទុដ្ឋំ ទូសិតំ ចិន្តិតំ ទុច្ចិន្តិតំ, តំ ចិន្តេតីតិ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី. លោភាទីហិ ទុដ្ឋំ ភាសិតំ មុសាវាទាទិំ ភាសតីតិ ទុព្ភាសិតភាសី. តេសំយេវ វសេន កត្តព្ពតោ ទុក្កដកម្មំ បាណាតិបាតាទិំ ករោតីតិ ទុក្កដកម្មការី. តេនាហ ‘‘ចិន្តយន្តោ’’តិអាទិ. វុត្តានុសារេនាតិ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថវចនស្ស ‘‘បណ្ឌិតោ អយន្តិ ឯតេហិ លក្ខីយតី’’តិអាទិនា អនុស្សរណេន. មនោសុចរិតាទីនំ វសេនាតិ ‘‘ចិន្តយន្តោ អនភិជ្ឈាព្យាបាទសម្មាទស្សនវសេន សុចិន្តិតមេវ ចិន្តេតី’’តិអាទិនា មនោសុចរិតាទីនំ តិណ្ណំ សុចរិតានំ វសេន យោជេតព្ពានិ. ចតុត្ថំ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

ចិន្តីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-១០. អយោនិសោសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-១០. បញ្ចមេ កតិ នុ ខោ អនុស្សតិដ្ឋានានីតិអាទិ ឆក្កេ អាវិ ភវិស្សតីតិ. ឯវំ ចិន្តិតន្តិ អយោនិសោ ចិន្តិតំ. អបញ្ហមេវ បញ្ហន្តិ កថេសីតិ អបញ្ហមេវ បញ្ហោ អយន្តិ មញ្ញមានោ វិស្សជ្ជេសិ. ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អបរិហាបេត្វាតិ –

‘‘សិថិលំ ធនិតញ្ច ទីឃរស្សំ, គរុកំ លហុកញ្ច និគ្គហីតំ;

សម្ពន្ធំ វវត្ថិតំ វិមុត្តំ, ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៩០; ម. និ. អដ្ឋ. ២.២៩១; បរិ. អដ្ឋ. ៤៨៥; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២៥២) –

ឯវំ វុត្តំ ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អបរិហាបេត្វា.

តត្ថ ឋានករណានិ សិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ សិថិលំ, តានិយេវ ធនិតានិ អសិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ ធនិតំ. ទ្វិមត្តកាលំ ទីឃំ, ឯកមត្តកាលំ រស្សំ. គរុកន្តិ ទីឃមេវ, យំ វា ‘‘អាយស្មតោ ពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរស្សា’’តិ សំយោគបរំ កត្វា វុច្ចតិ, លហុកន្តិ រស្សមេវ, យំ វា ‘‘អាយស្មតោ ពុទ្ធរក្ខិតថេរស្សា’’តិ ឯវំ វិសំយោគបរំ កត្វា វុច្ចតិ. និគ្គហីតន្តិ យំ ករណានិ និគ្គហេត្វា អវិស្សជ្ជេត្វា អវិវដេន មុខេន សានុនាសិកំ កត្វា វត្តព្ពំ. សម្ពន្ធន្តិ យំ បរបទេន សម្ពន្ធិត្វា ‘‘តុណ្ហស្សា’’តិ វុច្ចតិ. វវត្ថិតន្តិ យំ បរបទេន អសម្ពន្ធំ កត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘តុណ្ហី អស្សា’’តិ វុច្ចតិ. វិមុត្តន្តិ យំ ករណានិ អនិគ្គហេត្វា វិស្សជ្ជេត្វា វិវដេន មុខេន សានុនាសិកំ អកត្វា វុច្ចតិ. ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោតិ ឯវំ សិថិលាទិវសេន ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា អក្ខរុប្បាទកចិត្តស្ស ទសប្បការេន បភេទោ. សព្ពានិ ហិ អក្ខរានិ ចិត្តសមុដ្ឋានានិ យថាធិប្បេតត្ថព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនានិ ច.

‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ សារិបុត្តា’’តិអាទិ បញ្ចកេ អាវិ ភវិស្សតិ. ‘‘កតិ នុ ខោ, អានន្ទ, អនុស្សតិដ្ឋានានី’’តិអាទិ បន ឆក្កេ អាវិ ភវិស្សតិ. ឆដ្ឋាទីសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

អយោនិសោសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.