(១២) ២. អាបាយិកវគ្គោ

១. អាបាយិកសុត្តវណ្ណនា

១១៤. ទុតិយស្ស បឋមេ អបាយេសុ និព្ពត្តនសីលតាយ អបាយូបគា អាបាយិកាតិ អាហ ‘‘អបាយំ គច្ឆិស្សន្តីតិ អាបាយិកា’’តិ. អញ្ញេ ព្រហ្មចារិនោ សុនិវត្ថេ សុបារុតេ សុម្ភកបត្តធរេ គាមនិគមរាជធានីសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តេ ទិស្វា សយម្បិ តាទិសេន អាការេន តថាបដិបជ្ជនតោ ‘‘អហំ ព្រហ្មចារី’’តិ បដិញ្ញំ ទេន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោតិ ព្រហ្មចារិបដិរូបកោ’’តិ. ‘‘អហម្បិ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា ឧបោសថង្គាទីនិ បវិសន្តោ បន ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ ហោតិយេវ, តថា សង្ឃិកំ លាភំ គណ្ហន្តោ. តេនាហ ‘‘តេសំ វា…បេ… ឯវំបដិញ្ញោ’’តិ. អក្កោសតីតិ ‘‘អស្សមណោសិ, សមណបដិញ្ញោសី’’តិអាទិនា អក្កោសតិ. បរិភាសតីតិ ‘‘សោ ត្វំ ‘ហោតុ, មុណ្ឌកសមណោ អហ’ន្តិ មញ្ញសិ, ឥទានិ តេ អស្សមណភាវំ អារោបេស្សាមី’’តិអាទិនា វទន្តោ បរិភាសតិ.

កិលេសកាមោបិ អស្សាទិយមានោ វត្ថុកាមន្តោគធោយេវ, កិលេសកាមវសេន ច តេសំ អស្សាទនំ សិយាតិ អាហ ‘‘កិលេសកាមេន វត្ថុកាមេ សេវន្តស្សា’’តិ. កិលេសកាមេនាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. នត្ថិ ទោសោតិ អស្សាទេត្វា វិសយបរិភោគេ នត្ថិ អាទីនវោ, តប្បច្ចយា ន កោចិ អន្តរាយោតិ អធិប្បាយោ. បាតព្ពតំ អាបជ្ជតីតិ បរិភុញ្ជនកតំ ឧបគច្ឆតិ. បរិភោគត្ថោ ហិ អយំ បា-សទ្ទោ, កត្តុសាធនោ ច តព្ព-សទ្ទោ, យថារុចិ បរិភុញ្ជតីតិ អត្ថោ. បិវិតព្ពតំ បរិភុញ្ជិតព្ពតន្តិ ឯត្ថាបិ កត្តុវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អាបាយិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុល្លភសុត្តវណ្ណនា

១១៥. ទុតិយេ បរេន កតស្ស ឧបការស្ស អនុរូបប្បវត្តិ អត្តនិ កតំ ឧបការំ ឧបការតោ ជានន្តោ វេទិយន្តោ កតញ្ញូ កតវេទីតិ អាហ ‘‘ឥមិនា មយ្ហំ កត’’ន្តិអាទិ.

ទុល្លភសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អប្បមេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១១៦. តតិយេ សុខេន មេតព្ពោតិ យថា បរិត្តស្ស ឧទកស្ស សុខេន បមាណំ គយ្ហតិ, ឯវមេវ ‘‘ឧទ្ធតោ’’តិអាទិនា យថាវុត្តេហិ អគុណង្គេហិ សមន្នាគតស្ស សុខេន បមាណំ គយ្ហតីតិ, សុខេន មេតព្ពោ. ទុក្ខេន មេតព្ពោតិ យថា មហាសមុទ្ទស្ស ទុក្ខេន បមាណំ គយ្ហតិ, ឯវមេវ ‘‘អនុទ្ធតោ’’តិអាទិនា ទស្សិតេហិ គុណង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ទុក្ខេន បមាណំ គយ្ហតិ, ‘‘អនាគាមី នុ ខោ ខីណាសវោ នុ ខោ’’តិ វត្តព្ពតំ គច្ឆតិ, តេនេស ទុក្ខេន មេតព្ពោ. បមេតុំ ន សក្កោតីតិ យថា អាកាសស្ស ន សក្កា បមាណំ គហេតុំ, ឯវំ ខីណាសវស្ស, តេនេស បមេតុំ ន សក្កាតិ អប្បមេយ្យោ.

សារាភាវេន តុច្ឆត្តា នឡោ វិយ នឡោ, មានោតិ អាហ ‘‘ឧន្នឡោតិ ឧគ្គតនឡោ’’តិ, ឧដ្ឋិតតុច្ឆមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តុច្ឆមានំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ’’តិ. មនោ ហិ សេយ្យស្ស សេយ្យោតិ សទិសោតិ ច បវត្តិយា វិសេសតោ តុច្ឆោ. ចាបល្លេនាតិ ចបលភាវេន, តណ្ហាលោលុប្បេនាតិ អត្ថោ. មុខរោតិ មុខេន ផរុសោ, ផរុសវាចោតិ អត្ថោ. វិកិណ្ណវាចោតិ វិសដវចនោ សម្ផប្បលាបិតាយ អបរិយន្តវចនោ. តេនាហ ‘‘អសញ្ញតវចនោ’’តិ, ទិវសម្បិ និរត្ថកវចនំ បលាបីតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តេកគ្គតារហិតោតិ ឧបចារប្បនាសមាធិរហិតោ ចណ្ឌសោតេ ពទ្ធនាវា វិយ អនវដ្ឋិតកិរិយោ. ភន្តចិត្តោតិ អនវដ្ឋិតចិត្តោ បណ្ណារុឡ្ហវាលមិគសទិសោ. វិវដិន្ទ្រិយោតិ សំវរាភាវេន គិហិកាលេ វិយ អសំវុតចក្ខាទិឥន្ទ្រិយោ.

អប្បមេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អានេញ្ជសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ចតុត្ថេ សហ ព្យយតិ គច្ឆតីតិ សហព្យោ, សហបវត្តនកោ. តស្ស ភាវោ សហព្យតា, សហបវត្តីតិ អាហ ‘‘សហភាវំ ឧបបជ្ជតី’’តិ. ‘‘យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ, តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតី’’តិអាទិវចនតោ អរូបភវតោ ចុតស្ស អបាយូបបត្តិ វុត្តា វិយ ទិស្សតីតិ តន្និវត្តនត្ថំ ភគវតោ អធិប្បាយំ វិវរន្តោ ‘‘សន្ធាយភាសិតមិទំ វចន’’ន្តិ ទីបេតិ ‘‘និរយាទីហិ អវិប្បមុត្តត្តា’’តិអាទិនា. ន ហិ តស្ស ឧបចារជ្ឈានតោ ពលវតរំ អកុសលំ អត្ថីតិ. ឥមិនា តតោ ចវន្តានំ ឧបចារជ្ឈានមេវ បដិសន្ធិជនកំ កម្មន្តិ ទីបេតិ. អធិកំ បយសតិ បយុជ្ជតិ ឯតេនាតិ អធិប្បយាសោ, សវិសេសំ ឥតិកត្តព្ពកិរិយា. តេនាហ ‘‘អធិកប្បយោគោ’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

អានេញ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វិបត្តិសម្បទាសុត្តវណ្ណនា

១១៨. បញ្ចមេ ទិន្នន្តិ ទេយ្យធម្មសីសេន ទានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទិន្នស្ស ផលាភាវំ សន្ធាយ វទតី’’តិ. ទិន្នំ បន អន្នាទិវត្ថុំ កថំ បដិក្ខិបតិ. ឯស នយោ ‘‘យិដ្ឋំ ហុត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. មហាយាគោតិ សព្ពសាធារណំ មហាទានំ. បហេណកសក្ការោតិ បាហុនកានំ កាតព្ពសក្ការោ. ផលន្តិ អានិសំសផលំ និស្សន្ទផលញ្ច. វិបាកោតិ សទិសផលំ. បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថីតិ បរលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ អយំ លោកោ ន ហោតិ. ឥធលោកេ ឋិតស្សបិ បរលោកោ នត្ថីតិ ឥធលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ បរលោកោ ន ហោតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ. ឥមេ សត្តា យត្ថ យត្ថ ភវយោនិគតិអាទីសុ ឋិតា, តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ, ទ្វយវិនាសេន វិនស្សន្តិ.

ផលាភាវវសេនាតិ មាតាបិតូសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលស្ស អភាវវសេន ‘‘នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា’’តិ វទតិ, ន មាតាបិតូនំ, នាបិ តេសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ អភាវវសេន តេសំ លោកបច្ចក្ខត្តា. បុព្ពុឡកស្ស វិយ ឥមេសំ សត្តានំ ឧប្បាទោ នាម កេវលោ, ន ច ខនបុព្ពកោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចវិត្វា ឧប្បជ្ជនកា សត្តា នាម នត្ថីតិ វទតី’’តិ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តីតិ យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ សយំ បច្ចក្ខំ កត្វា បវេទេន្តិ, តេ នត្ថីតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ អភាវំ ទីបេតិ.

វិបត្តិសម្បទាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៧. អបណ្ណកសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៩-១២០. ឆដ្ឋេ ឆហិ តលេហិ សមន្នាគតោ បាសកោតិ ចតូសុ បស្សេសុ ចត្តារិ តលានិ, ទ្វីសុ កោដីសុ ទ្វេ តលានីតិ ឯវំ ឆហិ តលេហិ សមន្នាគតោ បាសកកីឡាបសុតានំ មណិសទិសោ បាសកវិសេសោ. សត្តមំ ឧត្តានមេវ.

អបណ្ណកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមសោចេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១២១. អដ្ឋមេ សុចិភាវោតិ កិលេសាសុចិវិគមេន សុទ្ធភាវោ អសំកិលិដ្ឋភាវោ, អត្ថតោ កាយសុចរិតាទីនិ.

បឋមសោចេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយសោចេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១២២. នវមេ សមុច្ឆេទវសេន បហីនសព្ពកាយទុច្ចរិតតាយ កាយេ, កាយេន វា សុចិ កាយសុចិ. តេនាហ ‘‘កាយទ្វារេ’’តិអាទិ. សោចេយ្យសម្បន្នន្តិ បដិប្បស្សទ្ធកិលេសត្តា បរិសុទ្ធាយ សោចេយ្យសម្បត្តិយា ឧបេតំ. និន្ហាតា អគ្គមគ្គសលិលេន វិក្ខាលិតា បាបា ឯតេនាតិ និន្ហាតបាបកោ, ខីណាសវោ. តេនាហ ‘‘ខីណាសវោវ កថិតោ’’តិ.

ទុតិយសោចេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. មោនេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១២៣. ទសមេ មុនិនោ ភាវា មោនេយ្យានិ, យេហិ ធម្មេហិ ឧភយហិតមុននតោ មុនិ នាម ហោតិ, តេ មុនិភាវករា មោនេយ្យា បដិបទា ធម្មា ឯវ វុត្តា. មុនិនោ វា ឯតានិ មោនេយ្យានិ, យថាវុត្តធម្មា ឯវ. តត្ថ យស្មា កាយេន អកត្តព្ពស្ស អករណំ, កត្តព្ពស្ស ច ករណំ, ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; សំ. និ. ៤.១២៧; ខុ. បា. ៣.ទ្វត្តិំសាការ) កាយសង្ខាតស្ស អារម្មណស្ស ជាននំ, កាយស្ស ច សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោ ច យាថាវតោ បរិជាននតា, តថា បរិជាននវសេន បន បវត្តោ វិបស្សនាមគ្គោ, តេន ច កាយេ ឆន្ទរាគស្ស បជហនំ, កាយសង្ខារំ និរោធេត្វា បត្តព្ពសមាបត្តិ វា, សព្ពេ ឯតេ កាយមុខេន បវត្តា មោនេយ្យប្បដិបទា ធម្មា កាយមោនេយ្យំ នាម. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កតមំ កាយមោនេយ្យំ? តិវិធកាយទុច្ចរិតស្ស បហានំ កាយមោនេយ្យំ, តិវិធកាយសុចរិតម្បិ កាយមោនេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (មហានិ. ១៤) បាឡិ អាគតា. ឥធាបិ តេនេវ បាឡិនយេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តិវិធកាយទុច្ចរិតប្បហានំ កាយមោនេយ្យំ នាមា’’តិអាទិមាហ.

ឥទានិ ‘‘កតមំ វចីមោនេយ្យំ? ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតស្ស បហានំ វចីមោនេយ្យំ, ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ, វាចារម្មណេ ញាណំ, វាចាបរិញ្ញា, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, វាចាយ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ, វចីសង្ខារនិរោធោ ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ វចីមោនេយ្យ’’ន្តិ ឥមាយ បាឡិយា វុត្តមត្ថំ អតិទីបេន្តោ ‘‘វចីមោនេយ្យេបិ ឯសេវ នយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចោបនវាចញ្ចេវ សទ្ទវាចញ្ច អារព្ភ បវត្តា បញ្ញា វាចារម្មណេ ញាណំ. តស្សា វាចាយ សមុទយាទិតោ បរិជាននំ វាចាបរិញ្ញា.

‘‘កតមំ មនោមោនេយ្យំ? តិវិធមនោទុច្ចរិតស្ស បហានំ មនោមោនេយ្យំ, តិវិធំ មនោសុច្ចរិតំ, មនារម្មណេ ញាណំ, មនបរិញ្ញា, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, មនស្មិំ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ, ចិត្តសង្ខារនិរោធោ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ មនោមោនេយ្យ’’ន្តិ ឥមាយ បាឡិយា អាគតនយេន អត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘មនោមោនេយ្យេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថំ ញត្វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ច ឯកាសីតិវិធំ លោកិយចិត្តំ អារព្ភ បវត្តញាណំ មនារម្មណេ ញាណំ. តស្ស សមុទយាទិតោ បរិជាននំ មនបរិញ្ញាតិ អយំ វិសេសោ.

មោនេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាបាយិកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.