(១០) ៥. លោណកបល្លវគ្គោ
១. អច្ចាយិកសុត្តវណ្ណនា
៩៣. បញ្ចមស្ស បឋមេ អតិបាតិកានីតិ សីឃំ បវត្តេតព្ពានិ. ករណីយានីតិ ឯត្ថ អវស្សកេ អនីយសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘អវស្សកិច្ចានី’’តិ. និក្ខន្តសេតង្កុរានីតិ ពីជតោ និក្ខន្តសេតង្កុរានិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
អច្ចាយិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. បវិវេកសុត្តវណ្ណនា
៩៤. ទុតិយេ សាណេហិ វាកេហិ និព្ពត្តិតានិ សាណានិ. មិស្សសាណានិ មសាណានិ ន ភង្គានិ. ឯរកតិណាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អក្កមកចិកទលិវាកាទីនំ សង្គហោ. ឯរកាទីហិ កតានិ ហិ ឆវានិ លាមកានិ ទុស្សានីតិ ‘‘ឆវទុស្សានី’’តិ វត្តព្ពតំ លភន្តិ. កុណ្ឌកន្តិ តនុតរំ តណ្ឌុលប្បករណំ. បញ្ច ទុស្សីល្យានីតិ បាណាតិបាតាទីនិ បញ្ច. ចត្តារោ អាសវាតិ កាមាសវាទយោ ចត្តារោ អាសវា. សីលគ្គប្បត្តោតិ សីលេន, សីលស្ស វា អគ្គប្បត្តោ.
បវិវេកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. សរទសុត្តវណ្ណនា
៩៥. តតិយេ វិទ្ធេតិ ទូរីភូតេ. ទូរភាវោ ច អាកាសស្ស វលាហកវិគមេន ហោតីតិ អាហ ‘‘វលាហកវិគមេន ទូរីភូតេ’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ’’តិ វុត្តំ. នភំ អព្ភុស្សក្កមានោតិ អាកាសំ អភិលង្ឃន្តោ. ឥមិនា តរុណសូរិយភាវោ ទស្សិតោ. នាតិទូរោទិតេ ហិ អាទិច្ចេ តរុណសូរិយសមញ្ញា. ទុវិធមេវស្ស សំយោជនំ នត្ថីតិ ឱរម្ភាគិយឧទ្ធម្ភាគិយវសេន ទុវិធម្បិ សំយោជនំ អស្ស បឋមជ្ឈានលាភិនោ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ. កស្មា បនស្ស ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនម្បិ នត្ថីតិ វុត្តំ. ឱរម្ភាគិយសំយោជនានមេវ ហេត្ថ បហានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥតរម្បី’’តិអាទិ, ឥតរំ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនំ បុន ឥមំ លោកំ បដិសន្ធិវសេន អានេតុំ អសមត្ថតាយ នត្ថីតិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឈានលាភិនោ ហិ សព្ពេបិ អរិយា ព្រហ្មលោកូបបន្នា ហេដ្ឋា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ឧប្បជ្ជន្តាបិ វេហប្ផលំ អកនិដ្ឋំ ភវគ្គញ្ច បត្វា ន បុនញ្ញត្ថ ជាយន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយន្តិ. តេនេវាហ ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ ឈានានាគាមី នាម កថិតោ’’តិ. ឈានវសេន ហិ ហេដ្ឋា ន អាគច្ឆតីតិ ឈានានាគាមី.
សរទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. បរិសាសុត្តវណ្ណនា
៩៦. ចតុត្ថេ បច្ចយពាហុល្លិកាតិ ចីវរាទិពាហុល្លាយ បដិបន្នា. អវីតតណ្ហតាយ ហិ តំ តំ បរិក្ខារជាតំ ពហុំ លន្តិ អាទិយន្តីតិ ពហុលា, តេ ឯវ ពាហុលិកា យថា ‘‘វេនយិកោ’’តិ (ម. និ. ១.២៤៦; អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨). តេ បច្ចយពាហុល្លាយ យុត្តប្បយុត្តា ហោន្តីតិ ចីវរាទិពាហុល្លាយ បដិបន្នា នាម ហោន្តិ. សិក្ខាយ អគារវភាវតោ សិថិលំ អគាឡ្ហំ គណ្ហន្តីតិ សាថលិកា. សិថិលន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. សិថិលសទ្ទេន សមានត្ថស្ស សថលសទ្ទស្ស វសេន សាថលិកាតិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អវគមនដ្ឋេនាតិ អធោគមនដ្ឋេន, ឱរម្ភាគិយភាវេនាតិ អត្ថោ. និក្ខិត្តធុរាតិ ឱរោបិតធុរា ឧជ្ជិតុស្សាហា. ឧបធិវិវេកោ និព្ពានំ. ទុវិធម្បិ វីរិយន្តិ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច វីរិយំ.
ភណ្ឌនំ ជាតំ ឯតេសន្តិ ភណ្ឌនជាតា. វិសេសនស្ស បរនិបាតវសេន ចេតំ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន វិសេសនស្ស បុព្ពនិបាតវសេនេវ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ជាតភណ្ឌនា’’តិ អាហ. កលហោ ជាតោ ឯតេសន្តិ កលហជាតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កលហស្ស បុព្ពភាគោតិ កលហស្ស ហេតុភូតា បដិភាគា តំសទិសី ច អនិដ្ឋកិរិយា. ហត្ថបរាមាសាទិវសេនាតិ កុជ្ឈិត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថេ គហេត្វា បលបនអច្ឆិន្ទនាទិវសេន. ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិអាទិនា វិរុទ្ធវាទភូតំ វិវាទំ អាបន្នាតិ វិវាទបន្នា. តេនាហ ‘‘វិរុទ្ធវាទំ អាបន្នា’’តិ. មុខសន្និស្សិតតាយ វាចា ឥធ ‘‘មុខ’’ន្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ផរុសា វាចា មុខសត្តិយោ’’តិ.
សតិបិ ឧភយេសំ កលាបានំ បរមត្ថតោ ភេទេ បចុរជនេហិ បន ទុវិញ្ញេយ្យនានត្តំ ខីរោទកសម្មោទិតំ អច្ចន្តមេតំ សំសដ្ឋំ វិយ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘ខីរោទកំ វិយ ភូតា’’តិ. យថា ខីរញ្ច ឧទកញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទតិ, វិសុំ ន ហោតិ, ឯកត្តំ វិយ ឧបេតិ, ឯវំ សាមគ្គិវសេន ឯកត្តូបគតចិត្តុប្បាទាតិ អត្ថោ. មេត្តចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា ឱលោកនំ ចក្ខូនិ វិយ ចក្ខូនិ នាមាតិ អាហ ‘‘ឧបសន្តេហិ មេត្តចក្ខូហី’’តិ. បិយភាវទីបកានិ ហិ ចក្ខូនិ បិយចក្ខូនិ. បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតីតិ បមោទបច្ចយពលវបីតិមាហ. បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជតីតិ ខុទ្ទិកាទិភេទេន បញ្ចប្បការា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. បីតិមនស្សាតិ តាយ បីតិយា បីណិតមនស្ស, បស្សទ្ធិអាវហេហិ ឧឡារេហិ បីតិវេគេហិ តិន្តចិត្តស្សាតិ អត្ថោ. វិគតទរថោតិ កិលេសបរិឡាហានំ ទូរីភាវេន វូបសន្តទរថោ.
កេន ឧទកេន ទារិតោ បព្ពតប្បទេសោតិ កត្វា អាហ ‘‘កន្ទរោ នាមា’’តិអាទិ. ឧទកស្ស យថានិន្នំ បវត្តិយា នទិនិព្ពត្តនភាវេន ‘‘នទិកុញ្ជោ’’តិបិ វុច្ចតិ. សាវដ្ដា នទិយោ បទរា. អដ្ឋ មាសេតិ ហេមន្តគិម្ហឧតុវសេន អដ្ឋ មាសេ. ខុទ្ទកា ឧទកវាហិនិយោ សាខា វិយាតិ សាខា. ខុទ្ទកសោព្ភា កុសុព្ភា ឱការស្ស ឧការំ កត្វា. យត្ថ ឧបរិ ឧន្នតប្បទេសតោ ឧទកំ អាគន្ត្វា តិដ្ឋតិ ចេវ សន្ទតិ ច, តេ កុសុព្ភា ខុទ្ទកអាវាដា. ខុទ្ទកនទិយោតិ បព្ពតបាទាទិតោ និក្ខន្តា ខុទ្ទកា នទិយោ.
បរិសាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥-៧. បឋមអាជានីយសុត្តាទិវណ្ណនា
៩៧-៩៩. បញ្ចមេ អនុច្ឆវិកោតិ រញ្ញោ បរិភុញ្ជនយោគ្គោ. ហត្ថបាទាទិអង្គសមតាយាតិ ហត្ថបាទាទិអវយវសមតាយ, រញ្ញោ វា សេនាយ អង្គភូតត្តា រញ្ញោ អង្គន្តិ វុច្ចតិ. អានេត្វា ហុនិតព្ពន្តិ អាហុនំ, អាហុតីតិ អត្ថតោ ឯកន្តិ អាហ ‘‘អាហុតិសង្ខាតំ បិណ្ឌបាត’’ន្តិ. ទូរតោបិ អានេត្វា សីលវន្តេសុ ទាតព្ពស្សេតំ អធិវចនំ. បិណ្ឌបាតន្តិ ច និទស្សនមត្តំ. អានេត្វា ហុនិតព្ពានញ្ហិ ចីវរាទីនំ ចតុន្នំ បច្ចយានមេតំ អធិវចនំ អាហុនន្តិ. តំ អរហតីតិ អាហុនេយ្យោ. បដិគ្គហេតុំ យុត្តោតិ តស្ស មហប្ផលភាវករណតោ បដិគ្គណ្ហិតុំ អនុច្ឆវិកោ.
បាហុនកភត្តស្សាតិ ទិសវិទិសតោ អាគតានំ បិយមនាបានំ ញាតិមិត្តានំ អត្ថាយ សក្ការេ បដិយត្តស្ស អាគន្តុកភត្តស្ស. តញ្ហិ ឋបេត្វា តេ តថារូបេ បាហុនកេ សង្ឃស្សេវ ទាតុំ យុត្តំ, សង្ឃោវ តំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តោ. សង្ឃសទិសោ ហិ បាហុនកោ នត្ថិ. តថា ហេស ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ វីតិវត្តេ ទិស្សតិ, កទាចិ អសង្ខ្យេយ្យេបិ កប្បេ វីតិវត្តេ. អព្ពោកិណ្ណញ្ច បិយមនាបតាទិករេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ. ឯវំ បាហុនមស្ស ទាតុំ យុត្តំ, បាហុនញ្ច បដិគ្គហេតុំ យុត្តោតិ បាហុនេយ្យោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘ញាតិមិត្តា វិប្បវុដ្ឋា ន ចិរស្សេវ សមាគច្ឆន្តិ, អនវដ្ឋិតា ច តេសុ បិយមនាបតា, ន ឯវមរិយសង្ឃោ, តស្មា សង្ឃោវ បាហុនេយ្យោ’’តិ.
ទក្ខន្តិ ឯតាយ សត្តា យថាធិប្បេតាហិ សម្បត្តីហិ វឌ្ឍន្តីតិ ទក្ខិណា, បរលោកំ សទ្ទហិត្វា ទានំ. តំ ទក្ខិណំ អរហតិ, ទក្ខិណាយ វា ហិតោ យស្មា មហប្ផលករណតាយ វិសោធេតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ.
បុញ្ញត្ថិកេហិ អញ្ជលិ ករណីយោ ឯត្ថាតិ អញ្ជលិករណីយោ. ឧភោ ហេត្ថ សិរសិ បតិដ្ឋាបេត្វា សព្ពលោកេន កយិរមានំ អញ្ជលិកម្មំ អរហតីតិ វា អញ្ជលិករណីយោ. តេនាហ ‘‘អញ្ជលិបគ្គហណស្ស អនុច្ឆវិកោ’’តិ.
យទិបិ បាឡិយំ ‘‘អនុត្តរ’’ន្តិ វុត្តំ, នត្ថិ ឥតោ ឧត្តរំ វិសិដ្ឋន្តិ ហិ អនុត្តរំ, សមម្បិស្ស បន នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អសទិស’’ន្តិ អាហ. ខិត្តំ វុត្តំ ពីជំ មហប្ផលភាវករណេន តាយតិ រក្ខតិ, ខិបន្តិ វបន្តិ ឯត្ថ ពីជានីតិ វា ខេត្តំ, កេទារាទិ, ខេត្តំ វិយ ខេត្តំ, បុញ្ញានំ ខេត្តំ បុញ្ញក្ខេត្តំ. យថា ហិ រញ្ញោ វា អមច្ចស្ស វា សាលីនំ វា យវានំ វា វិរុហនដ្ឋានំ ‘‘រញ្ញោ សាលិក្ខេតំ យវក្ខេត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សង្ឃោ សព្ពលោកស្ស បុញ្ញានំ វិរុហនដ្ឋានំ. សង្ឃំ និស្សាយ ហិ លោកស្ស នានប្បការហិតសុខសំវត្តនិកានិ បុញ្ញានិ វិរុហន្តិ, តស្មា សង្ឃោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឆដ្ឋសត្តមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.
បឋមអាជានីយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨. បោត្ថកសុត្តវណ្ណនា
១០០. អដ្ឋមេ នវោតិ នវវាយិមោ. តេនាហ ‘‘ករណំ ឧបាទាយ វុច្ចតី’’តិ. វាកមយវត្ថន្តិ សាណាទិវាកសាដកំ. ទុព្ពណ្ណោតិ វិវណ្ណោ. ទុក្ខសម្ផស្សោតិ ខរសម្ផស្សោ. អប្បំ អគ្ឃតីតិ អប្បគ្ឃោ. អតិពហុំ អគ្ឃន្តោ កហាបណគ្ឃនកោ ហោតិ. បរិភោគមជ្ឈិមោតិ បរិភោគកាលវសេន មជ្ឈិមោ. សោ ហិ នវភាវំ អតិក្កមិត្វា ជិណ្ណភាវំ អប្បត្តោ មជ្ឈេ បរិភោគកាលេបិ ទុព្ពណ្ណោ ច ទុក្ខសម្ផស្សោ ច អប្បគ្ឃោយេវ ហោតិ. អតិពហុំ អគ្ឃន្តោ អឌ្ឍំ អគ្ឃតិ, ជិណ្ណកាលេ បន អឌ្ឍមាសកំ វា កាកណិកំ វា អគ្ឃតិ. ឧក្ខលិបរិបុញ្ឆនន្តិ កាឡុក្ខលិបរិបុញ្ឆនំ. នវោតិបិ ឧបសម្បទាយ បញ្ចវស្សកាលតោ ហេដ្ឋា ជាតិយា សដ្ឋិវស្សោបិ នវោយេវ. ទុព្ពណ្ណតាយាតិ សរីរវណ្ណេនបិ គុណវណ្ណេនបិ ទុព្ពណ្ណតាយ. ទុស្សីលស្ស ហិ បរិសមជ្ឈេ និត្តេជតាយ សរីរវណ្ណោបិ ន សម្បជ្ជតិ, គុណវណ្ណេន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អដ្ឋកថាយំ បន សរីរវណ្ណេន ទុព្ពណ្ណតាបិ គុណវណ្ណស្ស អភាវេន ទុព្ពណ្ណតាយាតិ វុត្តំ.
យេ ខោ បនស្សាតិ យេ ខោ បន តស្ស ឧបដ្ឋាកា វា ញាតិមិត្តាទយោ វា ឯតំ បុគ្គលំ សេវន្តិ. តេសន្តិ តេសំ បុគ្គលានំ ឆ សត្ថារេ សេវន្តានំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកានំ វិយ. ទេវទត្តេ សេវន្តានំ កោកាលិកាទីនំ វិយ ច តំ សេវនំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ ហោតិ. មជ្ឈិមោតិ បញ្ចវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ នវវស្សកាលា មជ្ឈិមោ នាម. ថេរោតិ ទសវស្សតោ បដ្ឋាយ ថេរោ នាម. ឯវមាហំសូតិ ឯវំ វទន្តិ. កិំ នុ ខោ តុយ្ហន្តិ តុយ្ហំ ពាលស្ស ភណិតេន កោ អត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. តថារូបន្តិ តថាជាតិកំ តថាសភាវំ ឧក្ខេបនីយកម្មស្ស ការណភូតំ.
តីហិ កប្បាសអំសូហិ សុត្តំ កន្តិត្វា កតវត្ថន្តិ តយោ កប្បាសអំសូ គហេត្វា កន្តិតសុត្តេន វាយិតំ សុខុមវត្ថំ, តំ នវវាយិមំ អនគ្ឃំ ហោតិ, បរិភោគមជ្ឈិមំ វីសម្បិ តិំសម្បិ សហស្សានិ អគ្ឃតិ, ជិណ្ណកាលេ, អដ្ឋបិ ទសបិ សហស្សានិ អគ្ឃតិ.
តេសំ តំ ហោតីតិ តេសំ សម្មាសម្ពុទ្ធាទយោ សេវន្តា វិយ តំ សេវនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ហិ ឯកំ និស្សាយ យាវជ្ជកាលា មុច្ចនកសត្តានំ បមាណំ នត្ថិ, តថា សារិបុត្តត្ថេរមហាមោគ្គល្លានត្ថេរេ អវសេសេ ច អសីតិ មហាសាវកេ និស្សាយ សគ្គគតសត្តានំ បមាណំ នត្ថិ, យាវជ្ជកាលា តេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ បដិបន្នសត្តានម្បិ បមាណំ នត្ថិយេវ. អាធេយ្យំ គច្ឆតីតិ តស្ស មហាថេរស្ស តំ អត្ថនិស្សិតំ វចនំ យថា គន្ធករណ្ឌកេ កាសិកវត្ថំ អាធាតព្ពតំ ឋបេតព្ពតំ គច្ឆតិ, ឯវំ ឧត្តមង្គេ សិរស្មិំ ហទយេ ច អាធាតព្ពតំ ឋបេតព្ពតំ គច្ឆតិ.
បោត្ថកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩. លោណកបល្លសុត្តវណ្ណនា
១០១. នវមេ យថា យថា កម្មំ ករោតីតិ យេន យេន បការេន បាណឃាតាទិបាបកម្មំ ករោតិ. វិបាកំ បដិសំវេទិយតេវាតិ អវធារណេន កម្មសិទ្ធិយំ តព្ពិបាកស្ស អប្បវត្តិ នាម នត្ថីតិ ទីបេតិ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណនិរោធេនាតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបជ្ជនេន.
‘‘អយម្បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯវំអនតីតោ’’តិអាទិនា កាយស្ស អសុភានិច្ចាទិអាការអនុបស្សនា កាយភាវនាតិ អាហ ‘‘កាយានុបស្សនាសង្ខាតាយ តាយ ភាវនាយា’’តិ. រាគាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ទោសមោហានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘រាគោ ខោ, អាវុសោ, បមាណករណោ, ទោសោ បមាណករណោ, មោហោ បមាណករណោ, តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៩) ហិ វុត្តំ.
យថា ហិ បព្ពតបាទេ បូតិបណ្ណស្ស ឧទកំ នាម ហោតិ, កាឡវណ្ណំ ឱលោកេន្តានំ ព្យាមសតំ គម្ភីរំ វិយ ខាយតិ, យដ្ឋិំ វា រជ្ជុំ វា គហេត្វា មិនន្តស្ស បិដ្ឋិបាទោទ្ធរណមត្តម្បិ ន ហោតិ, ឯវមេវ ឯកច្ចស្ស យាវ រាគាទយោ នុប្បជ្ជន្តិ, តាវ តំ បុគ្គលំ សញ្ជានិតុំ ន សក្កា ហោតិ, សោតាបន្នោ វិយ សកទាគាមី វិយ អនាគាមី វិយ ច ខាយតិ. យទា បនស្ស រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តទា រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោតិ បញ្ញាយតិ. ឥតិ តេ រាគាទយោ ‘‘ឯត្តកោ អយ’’ន្តិ បុគ្គលស្ស បមាណំ ទស្សេន្តាវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ បមាណករណា នាម វុត្តា.
ជាបេតុន្តិ ជិនធនំ កាតុំ. សោតិ រាជា, មហាមត្តោ វា. អស្សាតិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា យាចន្តស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
លោណកបល្លសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. បំសុធោវកសុត្តវណ្ណនា
១០២. ទសមេ អនីហតទោសន្តិ អនបនីតថូលកាឡកំ. អនបនីតកសាវន្តិ អនបគតសុខុមកាឡកំ. បហដមត្តន្តិ អាហដមត្តំ.
ទសកុសលកម្មបថវសេន ឧប្បន្នំ ចិត្តំ ចិត្តមេវ, វិបស្សនាបាទកអដ្ឋសមាបត្តិចិត្តំ វិបស្សនាចិត្តញ្ច តតោ ចិត្តតោ អធិកំ ចិត្តន្តិ អធិចិត្តន្តិ អាហ ‘‘អធិចិត្តន្តិ សមថវិបស្សនាចិត្ត’’ន្តិ. អនុយុត្តស្សាតិ អនុប្បន្នស្ស ឧប្បាទនវសេន ឧប្បន្នស្ស បដិព្រូហនវសេន អនុ អនុ យុត្តស្ស, តត្ថ យុត្តប្បយុត្តស្សាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បុរេភត្តំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ និសីទនំ អាទាយ ‘‘អសុកស្មិំ រុក្ខមូលេ វា វនសណ្ឌេ វា បព្ភារេ វា សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខមន្តោបិ តត្ថ គន្ត្វា ហត្ថេហិ វា បាទេហិ វា និសជ្ជដ្ឋានតោ តិណបណ្ណានិ អបនេន្តោបិ អធិចិត្តំ អនុយុត្តោយេវ. និសីទិត្វា បន ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ ភាវនាយ អប្បនំ អប្បត្តាយបិ អធិចិត្តមនុយុត្តោយេវ តទត្ថេនបិ តំសទ្ទវោហារតោ. ចិត្តសម្បន្នោតិ ធម្មចិត្តស្ស សមន្នាគតត្តា សម្បន្នចិត្តោ. បណ្ឌិតជាតិកោតិ បណ្ឌិតសភាវោ.
កាមេ អារព្ភាតិ វត្ថុកាមេ អារព្ភ. កាមរាគសង្ខាតេន វា កាមេន បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ កាមវិតក្កោ. ព្យាបជ្ជតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ ព្យាបាទោ, ទោសោ. វិហិំសន្តិ ឯតាយ សត្តេ, វិហិំសនំ វា តេសំ ឯតន្តិ វិហិំសា, បរេសំ វិហេឋនាការេន បវត្តស្ស ករុណាបដិបក្ខស្ស បាបធម្មស្សេតំ អធិវចនំ. ញាតកេ អារព្ភ ឧប្បន្នោ វិតក្កោតិ ញាតកេ អារព្ភ គេហស្សិតបេមវសេន ឧប្បន្នោ វិតក្កោ. ជនបទមារព្ភ ឧប្បន្នោ វិតក្កោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អហោ វត មំ…បេ… ឧប្បន្នោ វិតក្កោតិ ‘‘អហោ វត មំ បរេ ន អវជានេយ្យុំ, ន ហេដ្ឋា កត្វា មញ្ញេយ្យុំ, បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុំ ករេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ ឧប្បន្នវិតក្កោ. ទសវិបស្សនុបក្កិលេសវិតក្កាតិ ឱភាសាទិទសវិបស្សនុបក្កិលេសេ អារព្ភ ឧប្បន្នវិតក្កា.
អវសិដ្ឋា ធម្មវិតក្កា ឯតស្សាតិ អវសិដ្ឋធម្មវិតក្កោ, វិបស្សនាសមាធិ. ន ឯកគ្គភាវប្បត្តោ ន ឯកគ្គតំ បត្តោ. ឯកំ ឧទេតីតិ ហិ ឯកោទិ, បដិបក្ខេហិ អនភិភូតត្តា អគ្គំ សេដ្ឋំ ហុត្វា ឧទេតីតិ អត្ថោ. សេដ្ឋោបិ ហិ លោកេ ឯកោតិ វុច្ចតិ, ឯកស្មិំ អារម្មណេ សមាធានវសេន បវត្តចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ. ឯកោទិស្ស ភាវោ ឯកោទិភាវោ, ឯកគ្គតាយេតំ អធិវចនំ.
និយកជ្ឈត្តន្តិ អត្តសន្តានស្សេតំ អធិវចនំ. គោចរជ្ឈត្តន្តិ ឥធ និព្ពានំ អធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘ឯកស្មិំ និព្ពានគោចរេយេវ តិដ្ឋតី’’តិ. សុដ្ឋុ និសីទតីតិ សមាធិបដិបក្ខេ កិលេសេ សន្និសីទេន្តោ សុដ្ឋុ និសីទតិ. ឯកគ្គំ ហោតីតិ អព្យគ្គភាវប្បត្តិយា ឯកគ្គំ ហោតិ. សម្មា អាធិយតីតិ យថា អារម្មណេ សុដ្ឋុ អប្បិតំ ហោតិ, ឯវំ សម្មា សម្មទេវ អាធិយតិ.
អភិញ្ញា សច្ឆិករណីយស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘អភិញ្ញាយ សច្ឆិករណីយស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អភិញ្ញា’’តិ យ-ការលោបេន បន បុន កាលកិរិយានិទ្ទេសោ កតោតិ អាហ ‘‘អភិជានិត្វា បច្ចក្ខំ កាតព្ពស្សា’’តិ. អភិញ្ញាយ ឥទ្ធិវិធាទិញាណេន សច្ឆិកិរិយំ ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិកំ អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតីតិ ឯត្ថ បន យស្ស បច្ចក្ខំ អត្ថិ, សោ សក្ខី, សក្ខិនោ ភព្ពតា សក្ខិភព្ពតា, សក្ខិភវនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សក្ខី ច សោ ភព្ពោ ចាតិ សក្ខិភព្ពោ. អយញ្ហិ ឥទ្ធិវិធាទីនំ ភព្ពោ តត្ថ ច សក្ខីតិ សក្ខិភព្ពោ, តស្ស ភាវោ សក្ខិភព្ពតា, តំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.
អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានាទិភេទេតិ ឯត្ថ អភិញ្ញាបាទា ច អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានញ្ច អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានានិ. អាទិ-សទ្ទេន អរហត្តញ្ច អរហត្តស្ស វិបស្សនា ច សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.១៩៨) –
‘‘សតិ សតិអាយតនេតិ សតិ សតិការណេ. កិញ្ចេត្ថ ការណំ? អភិញ្ញា វា អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ វា, អវសានេ បន អរហត្តំ វា ការណំ អរហត្តស្ស វិបស្សនា វាតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.
យញ្ហិ តំ តត្រ តត្រ សក្ខិភព្ពតាសង្ខាតំ ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិ, តស្ស អភិញ្ញា ការណំ. អថ ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិ អភិញ្ញា, ឯវំ សតិ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ ការណំ. អវសានេ ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ បន អរហត្តំ, អរហត្តស្ស វិបស្សនា វា ការណំ. អរហត្តញ្ហិ ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យទរិយា ឯតរហិ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥; ៣.៣០៧) អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋបេត្វា អភិញ្ញា និព្ពត្តេន្តស្ស ការណំ. ឥទញ្ច សាធារណំ ន ហោតិ, សាធារណវសេន បន អរហត្តស្ស វិបស្សនា ការណំ. ឥមស្មិញ្ហិ សុត្តេ អរហត្តផលវសេន ឆដ្ឋាភិញ្ញា វុត្តា. តេនេវាហ ‘‘អាសវានំ ខយាតិអាទិ ចេត្ថ ផលសមាបត្តិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ.
បំសុធោវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១១. និមិត្តសុត្តវណ្ណនា
១០៣. ឯកាទសមេ យេហិ ផលំ និមីយតិ, ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ បក្ខិបមានំ វិយ ហោតិ, តានិ និមិត្តានិ. តេនាហ ‘‘តីណិ ការណានី’’តិ. កាលេន កាលន្តិ ឯត្ថ កាលេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ. កាលន្តិ ច ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘កាលេ កាលេ’’តិ. មនសិ កាតព្ពាតិ ចិត្តេ កាតព្ពា, ឧប្បាទេតព្ពាតិ អត្ថោ. ឧបលក្ខិតសមាធានាការោ សមាធិយេវ ឥធ សមាធិនិមិត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯកគ្គតា ហិ ឥធ សមាធិនិមិត្តន្តិ វុត្តា’’តិ. ឋានំ តំ ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យាតិ ឯត្ថ ឋានំ អត្ថីតិ វចនសេសោ. តំ ភាវនាចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ, តស្ស សំវត្តនស្ស ការណំ អត្ថីតិ អត្ថោ. តំ វា មនសិករណំ ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ, ឯតស្ស ឋានំ ការណំ អត្ថីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ការណំ វិជ្ជតី’’តិអាទិ. ញាណជវន្តិ សង្ខារេសុ អនិច្ចាទិវសេន បវត្តមានំ បញ្ញាជវំ.
យំ កិញ្ចិ សុវណ្ណតាបនយោគ្គអង្គារភាជនំ ឥធ ‘‘ឧក្កា’’តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អង្គារកបល្ល’’ន្តិ. សជ្ជេយ្យាតិ យថា តត្ថ បក្ខិត្តំ សុវណ្ណំ តប្បតិ, ឯវំ បដិយាទិយេយ្យ. អាលិម្បេយ្យាតិ អាទិយេយ្យ, ជលេយ្យាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តត្ថ អង្គារេ…បេ… គាហាបេយ្យា’’តិ. មូសាយ វា បក្ខិបេយ្យាតិ តត្តកេ វា បក្ខិបេយ្យ. ឧបធារេតីតិ សល្លក្ខេតិ.
និមិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
លោណកបល្លវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ទុតិយបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.