៧-១០. ទុតិយសិក្ខាសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៨-៩១. សត្តមេ កុលា កុលំ គមនកោតិ កុលតោ កុលំ គច្ឆន្តោ. ទ្វេ វា តយោ វា ភវេតិ ទេវមនុស្សវសេន ទ្វេ វា តយោ វា ភវេ. មិស្សកភវវសេន ហេតំ វុត្តំ. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ ‘‘ទ្វេ វា តីណិ វា’’តិ. យាវ ឆដ្ឋភវា សំសរន្តោបិ កោលំកោលោវ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘អយញ្ហិ ទ្វេ វា ភវេ…បេ… ឯវមេត្ថ វិកប្បោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. ឧឡារកុលវចនោ វា ឯត្ថ កុលសទ្ទោ, កុលតោ កុលំ គច្ឆតីតិ កោលំកោលោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយតោ បដ្ឋាយ ហិ នីចកុលេ ឧប្បត្តិ នាម នត្ថិ, មហាភោគកុលេសុ ឯវ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. កេវលោ ហិ កុលសទ្ទោ មហាកុលមេវ វទតិ ‘‘កុលបុត្តោ’’តិអាទីសុ វិយ. ឯកពីជីតិ ឯត្ថ ខន្ធពីជំ នាម កថិតំ, ខន្ធពីជន្តិ ច បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ វុច្ចតិ. យស្ស ហិ សោតាបន្នស្ស ឯកំ ខន្ធពីជំ អត្ថិ, ឯកំ ភវគ្គហណំ, សោ ឯកពីជី នាម. តេនាហ ‘‘ឯកស្សេវ ភវស្ស ពីជំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឯកពីជី’’តិ. ‘‘មានុសកំ ភវ’’ន្តិ ឥទំ បនេត្ថ ទេសនាមត្តមេវ, ‘‘ទេវភវំ និព្ពត្តេតី’’តិបិ បន វត្តុំ វដ្ដតិយេវ.

ឧទ្ធំវាហិភាវេន ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតំ វាតិ ឧទ្ធំសោតោ, ឧទ្ធំ វា គន្ត្វា បដិលភិតព្ពតោ ឧទ្ធមស្ស មគ្គសោតន្តិ ឧទ្ធំសោតោ. បដិសន្ធិវសេន អកនិដ្ឋភវំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមី. យត្ថ កត្ថចីតិ អវិហាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ. សប្បយោគេនាតិ វិបស្សនាញាណាភិសង្ខារសង្ខាតេន បយោគេន សហ, មហតា វិបស្សនាបយោគេនាតិ អត្ថោ. ឧបហច្ចាតិ ឯតស្ស ឧបគន្ត្វាតិ អត្ថោ. តេន វេមជ្ឈាតិក្កមោ កាលកិរិយាបគមនញ្ច សង្គហិតំ ហោតិ, តស្មា អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា បរិនិព្ពាយន្តោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘យោ បន កប្បសហស្សាយុកេសុ អវិហេសូ’’តិអាទិ. សោ តិវិធោ ហោតីតិ ញាណស្ស តិក្ខមជ្ឈមុទុភាវេន តិវិធោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘កប្បសហស្សាយុកេសូ’’តិអាទិ.

សទ្ធាធុរេន អភិនិវិសិត្វាតិ ‘‘សចេ សទ្ធាយ សក្កា និព្ពត្តេតុំ, និព្ពត្តេស្សាមិ លោកុត្តរមគ្គ’’ន្តិ ឯវំ សទ្ធាធុរវសេន អភិនិវិសិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា. បញ្ញាធុរេន អភិនិវិដ្ឋោតិ ‘‘សចេ បញ្ញាយ សក្កា, និព្ពត្តេស្សាមិ លោកុត្តរមគ្គ’’ន្តិ ឯវំ បញ្ញាធុរំ កត្វា អភិនិវិដ្ឋោ. យថាវុត្តមេវ អដ្ឋវិធត្តំ កោលំកោលសត្តក្ខត្តុបរមេសុ អតិទិសន្តោ ‘‘តថា កោលំកោលា សត្តក្ខត្តុបរមា ចា’’តិ អាហ. វុត្តនយេនេវ អដ្ឋ កោលំកោលា, អដ្ឋ សត្តក្ខត្តុបរមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ សត្តក្ខត្តុំ បរមា ភវូបបត្តិ អត្តភាវគ្គហណំ អស្ស, តតោ បរំ អដ្ឋមំ ភវំ នាទិយតីតិ សត្តក្ខត្តុបរមោ. ភគវតា គហិតនាមវសេនេវ ចេតានិ អរិយាយ ជាតិយា ជាតានំ តេសំ នាមានិ ជាតានិ កុមារានំ មាតាបិតូហិ គហិតនាមានិ វិយ. ឯត្តកញ្ហិ ឋានំ គតោ ឯកពីជី នាម ហោតិ, ឯត្តកំ កោលំកោលោ, ឯត្តកំ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ ភគវតា ឯតេសំ នាមំ គហិតំ. និយមតោ បន អយំ ឯកពីជី, អយំ កោលំកោលោ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ នត្ថិ. កោ បន នេសំ ឯតំ បភេទំ និយមេតីតិ? កេចិ តាវ ថេរា ‘‘បុព្ពហេតុ និយមេតី’’តិ វទន្តិ, កេចិ បឋមមគ្គោ, កេចិ ឧបរិ តយោ មគ្គា, កេចិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនាតិ.

តត្ថ ‘‘បុព្ពហេតុ និយមេតី’’តិ វាទេ បឋមមគ្គស្ស ឧបនិស្សយោ កតោ នាម ហោតិ, ‘‘ឧបរិ តយោ មគ្គា និរុបនិស្សយា ឧប្បន្នា’’តិ វចនំ អាបជ្ជតិ. ‘‘បឋមមគ្គោ និយមេហី’’តិ វាទេ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ. ‘‘ឧបរិ តយោ មគ្គា និយមេន្តី’’តិ វាទេ បឋមមគ្គេ អនុប្បន្នេយេវ ឧបរិ តយោ មគ្គា ឧប្បន្នាតិ អាបជ្ជតីតិ. ‘‘តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា និយមេតី’’តិ វាទោ បន យុជ្ជតិ. សចេ ហិ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា ពលវតី ហោតិ, ឯកពីជី នាម ហោតិ, តតោ មន្ទតរាយ កោលំកោលោ, តតោ មន្ទតរាយ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ.

ឯកច្ចោ ហិ សោតាបន្នោ វដ្ដជ្ឈាសយោ ហោតិ វដ្ដាភិរតោ, បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ ចរតិ សន្ទិស្សតិ. អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ, វិសាខា ឧបាសិកា, ចូឡរថមហារថា ទេវបុត្តា, អនេកវណ្ណោ ទេវបុត្តោ, សក្កោ ទេវរាជា, នាគទត្តោ ទេវបុត្តោតិ ឥមេ ហិ ឯត្តកា ជនា វដ្ដជ្ឈាសយា វដ្ដាភិរតា អាទិតោ បដ្ឋាយ ឆ ទេវលោកេ សោធេត្វា អកនិដ្ឋេ ឋត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, ឥមេ ឥធ ន គហិតា. ន កេវលញ្ចិមេវ, យោបិ មនុស្សេសុយេវ សត្តក្ខត្តុំ សំសរិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, យោបិ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ ទេវេសុយេវ សត្តក្ខត្តុំ អបរាបរំ សំសរិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឥមេបិ ឥធ ន គហិតា, កាលេន ទេវេ, កាលេន មនុស្សេ សំសរិត្វា បន អរហត្តំ បាបុណន្តោវ ឥធ គហិតោ, តស្មា ‘‘សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ ឥទំ ឥធដ្ឋកវោកិណ្ណភវូបបត្តិកសុក្ខវិបស្សកស្ស នាមំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា’’តិ (បុ. ប. ៣៤) វចនតោ បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោវ គហិតោ. ឯកច្ចោ ហិ ឥធ សកទាគាមិផលំ បត្វា ឥធេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ឥធ បត្វា ទេវលោកេ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ. ឥមេ ចត្តារោបិ ឥធ ន គហិតា. យោ បន ឥធ បត្វា ទេវលោកេ យាវតាយុកំ វសិត្វា បុន ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អយំ ឯកោវ ឥធ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ តស្ស បភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘តីសុ បន វិមោក្ខេសូ’’តិអាទិមាហ. ឥមស្ស បន សកទាគាមិនោ ឯកពីជិនា សទ្ធិំ កិំ នានាករណន្តិ? ឯកពីជិស្ស ឯកាវ បដិសន្ធិ, សកទាគាមិស្ស ទ្វេ បដិសន្ធិយោ, ឥទំ តេសំ នានាករណំ. សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុត្តខីណាសវោ បដិបទាវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ, តថា អនិមិត្តអប្បណិហិតវិមោក្ខេហីតិ ឯវំ ទ្វាទស អរហន្តា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘យថា បន សកទាគាមិនោ, តថេវ អរហន្តោ ទ្វាទស វេទិតព្ពា’’តិ. អដ្ឋមនវមទសមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

ទុតិយសិក្ខាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.