១-៧. អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា

៦១-៦៧. ទុតិយស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ. សត្តមេ នឡកបានកេតិ ឯវំនាមកេ និគមេ. បុព្ពេ កិរ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.១៩ អាទយោ) អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ កបិយោនិយំ និព្ពត្តោ មហាកាយោ កបិរាជា ហុត្វា អនេកសតវានរសហស្សបរិវុតោ បព្ពតបាទេ វិចរិ, បញ្ញវា ខោ បន ហោតិ មហាបញ្ញោ. សោ បរិសំ ឯវំ ឱវទតិ, ‘‘តាតា, ឥមស្មិំ បព្ពតបាទេ វិសផលានិ ហោន្តិ, អមនុស្សបរិគ្គហិតា បោក្ខរណិកា នាម ហោន្តិ, តុម្ហេ បុព្ពេ ខាទិតបុព្ពានេវ ផលានិ ខាទថ, បីតបុព្ពានេវ បានីយានិ បិវថ, ឯត្ថ វោ បដិបុច្ឆិតកិច្ចំ នត្ថី’’តិ. តេ អបីតបុព្ពំ ទិស្វា សហសាវ អបិវិត្វា សមន្តា បរិធាវិត្វា មហាសត្តស្ស អាគមនំ ឱលោកយមានា និសីទិំសុ. មហាសត្តោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ, តាតា, បានីយំ ន បិវថា’’តិ អាហ. តុម្ហាកំ អាគមនំ ឱលោកេមាតិ. ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ សមន្តា បទំ បរិយេសមានោ ឱតិណ្ណបទំយេវ អទ្ទស, ន ឧត្តិណ្ណបទំ. អទិស្វា ‘‘សបរិស្សយា’’តិ អញ្ញាសិ. តាវទេវ ច តត្ថ អភិនិព្ពត្តអមនុស្សោ ឧទកំ ទ្វេធា កត្វា ឧដ្ឋាសិ – សេតមុខោ, នីលកុច្ឆិ, រត្តហត្ថបាទោ, មហាទាឋិកោ, វន្តទាឋោ, វិរូបោ, ពីភច្ឆោ, ឧទករក្ខសោ. សោ ឯវមាហ – ‘‘កស្មា បានីយំ ន បិវថ, មធុរំ ឧទកំ បិវថ, កិំ តុម្ហេ ឯតស្ស វចនំ សុណាថា’’តិ. មហាសត្តោ អាហ ‘‘ត្វំ អធិវត្ថោ អមនុស្សោ’’តិ? អាមាហន្តិ. ‘‘ត្វំ ឥធ ឱតិណ្ណេ លភសី’’តិ អាហ. អាម, តុម្ហេ បន សព្ពេ ខាទិស្សាមីតិ. ន សក្ខិស្សសិ យក្ខាតិ. បានីយំ បន បិវិស្សថាតិ. អាម, បិវិស្សាមាតិ. ឯវំ សន្តេ ឯកម្បិ វានរំ ន មុញ្ចិស្សន្តិ. ‘‘បានីយញ្ច បិវិស្សាម, ន ច តេ វសំ គមិស្សាមា’’តិ នឡំ អាហរាបេត្វា កោដិយំ គហេត្វា ធមិ. សព្ពោ ឯកច្ឆិទ្ទោ អហោសិ. តីរេ និសីទិត្វាវ បានីយំ បិវិ. សេសវានរានម្បិ បាដិយេក្កំ នឡំ អាហរាបេត្វា ធមិត្វា អទាសិ. សព្ពេ តេ បស្សន្តស្សេវ បានីយំ បិវិំសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទិស្វា បទមនុត្តិណ្ណំ, ទិស្វានោតរិតំ បទំ;

នឡេន វារិំ បិស្សាម, នេវ មំ ត្វំ វធិស្សសី’’តិ. (ជា. ១.១.២០);

តតោ បដ្ឋាយ យាវ អជ្ជទិវសា តស្មិំ ឋានេ នឡា ឯកច្ឆិទ្ទាវ ហោន្តិ. ឥមស្មិញ្ហិ កប្បេ កប្បដ្ឋិយបាដិហារិយានិ នាម ចន្ទេ សសលក្ខណំ (ជា. ១.៤.៦១ អាទយោ), វដ្ដជាតកេ (ជា. ១.១.៣៥) សច្ចកិរិយដ្ឋានេ អគ្គិជាលស្ស អាគមនុបច្ឆេទោ, ឃដីការស្ស មាតាបិតូនំ វសនដ្ឋានេ អនោវស្សនំ (ម. និ. ២.២៩១), បោក្ខរណិយា តីរេ នឡានំ ឯកច្ឆិទ្ទភាវោតិ. ឥតិ សា បោក្ខរណី នឡេន បានីយស្ស បិវិតត្តា ‘‘នឡកបានកា’’តិ នាមំ លភិ. អបរភាគេ តំ បោក្ខរណិំ និស្សាយ និគមោ បតិដ្ឋាសិ, តស្សបិ ‘‘នឡកបាន’’ន្ត្វេវ នាមំ ជាតំ. តំ បន សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘នឡកបានេ’’តិ. បលាសវនេតិ កិំសុកវនេ.

តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ ព្យាបនិច្ឆាយំ ឥទំ អាមេឌិតវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ យំ ទិស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អនុវិលោកេត្វាតិ ឯត្ថ អនុ-សទ្ទោ ‘‘បរី’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘តតោ តតោ វិលោកេត្វា’’តិ. កស្មា អាគិលាយតិ កោដិសហស្សហត្ថិនាគានំ ពលំ ធារេន្តស្សាតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. អាចរិយោ បនស្ស ‘‘ឯស សង្ខារានំ សភាវោ, យទិទំ អនិច្ចតា. យេ បន អនិច្ចា, តេ ឯកន្តេនេវ ឧទយវយប្បដិបីឡិតតាយ ទុក្ខា ឯវ. ទុក្ខសភាវេសុ តេសុ សត្ថុកាយេ ទុក្ខុប្បត្តិយា អយំ បច្ចយោ’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជិ, សោ ច ខោ បុព្ពេកតកម្មបច្ចយា. ឯត្ថាហ ‘‘កិំ បន តំ កម្មំ, យេន អបរិមាណកាលំ សក្កច្ចំ ឧបចិតវិបុលបុញ្ញសម្ភារោ សត្ថា ឯវរូបំ ទុក្ខវិបាកមនុភវតី’’តិ? វុច្ចតេ – អយមេវ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ អតីតជាតិយំ មល្លបុត្តោ ហុត្វា បាបជនសេវី អយោនិសោមនសិការពហុលោ ចរតិ. សោ ឯកទិវសំ និព្ពុទ្ធេ វត្តមានេ ឯកំ មល្លបុត្តំ គហេត្វា គាឡ្ហតរំ និប្បីឡេសិ. តេន កម្មេន ឥទានិ ពុទ្ធោ ហុត្វាបិ ទុក្ខមនុភវិ. យថា ចេតំ, ឯវំ ចិញ្ចមាណវិកាទីនមិត្ថីនំ យានិ ភគវតោ អព្ភក្ខានាទីនិ ទុក្ខានិ, សព្ពានិ បុព្ពេកតស្ស វិបាកាវសេសានិ, យានិ កម្មបិលោតិកានីតិ វុច្ចន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.៦៤-៩៦) –

‘‘អនោតត្តសរាសន្នេ, រមណីយេ សិលាតលេ;

នានារតនបជ្ជោតេ, នានាគន្ធវនន្តរេ.

‘‘មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន, បរេតោ លោកនាយកោ;

អាសីនោ ព្យាករី តត្ថ, បុព្ពកម្មានិ អត្តនោ.

‘‘សុណាថ ភិក្ខវោ មយ្ហំ, យំ កម្មំ បកតំ មយា;

បិលោតិកស្ស កម្មស្ស, ពុទ្ធត្តេបិ វិបច្ចតិ.

១. ‘‘មុនាឡិ នាមហំ ធុត្តោ, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតិសុ;

បច្ចេកពុទ្ធំ សុរភិំ, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;

ពហូ វស្សសហស្សានិ, ទុក្ខំ វេទេសិ វេទនំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;

អព្ភក្ខានំ មយា លទ្ធំ, សុន្ទរិកាយ ការណា.

២. ‘‘សព្ពាភិភុស្ស ពុទ្ធស្ស, នន្ទោ នាមាសិ សាវកោ;

តំ អព្ភក្ខាយ និរយេ, ចិរំ សំសរិតំ មយា.

‘‘ទស វស្សសហស្សានិ, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;

មនុស្សភាវំ លទ្ធាហំ, អព្ភក្ខានំ ពហុំ លភិំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ចិញ្ចមាណវិកា មមំ;

អព្ភាចិក្ខិ អភូតេន, ជនកាយស្ស អគ្គតោ.

៣. ‘‘ព្រាហ្មណោ សុតវា អាសិំ, អហំ សក្កតបូជិតោ;

មហាវនេ បញ្ចសតេ, មន្តេ វាចេសិ មាណវេ.

‘‘តត្ថាគតោ ឥសិ ភីមោ, បញ្ចាភិញ្ញោ មហិទ្ធិកោ;

តញ្ចាហំ អាគតំ ទិស្វា, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ.

‘‘តតោហំ អវចំ សិស្សេ, កាមភោគី អយំ ឥសិ;

មយ្ហម្បិ ភាសមានស្ស, អនុមោទិំសុ មាណវា.

‘‘តតោ មាណវកា សព្ពេ, ភិក្ខមានំ កុលេ កុលេ;

មហាជនស្ស អាហំសុ, កាមភោគី អយំ ឥសិ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, បញ្ច ភិក្ខុសតា ឥមេ;

អព្ភក្ខានំ លភុំ សព្ពេ, សុន្ទរិកាយ ការណា.

៤. ‘‘វេមាតុភាតរំ បុព្ពេ, ធនហេតុ ហនិំ អហំ;

បក្ខិបិំ គិរិទុគ្គស្មិំ, សិលាយ ច អបិំសយិំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ទេវទត្តោ សិលំ ខិបិ;

អង្គុដ្ឋំ បិំសយី បាទេ, មម បាសាណសក្ខរា.

៥. ‘‘បុរេហំ ទារកោ ហុត្វា, កីឡមានោ មហាបថេ;

បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វាន, មគ្គេ សកលិកំ ខិបិំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;

វធត្ថំ មំ ទេវទត្តោ, អភិមារេ បយោជយិ.

៦. ‘‘ហត្ថារោហោ បុរេ អាសិំ, បច្ចេកមុនិមុត្តមំ;

បិណ្ឌាយ វិចរន្តំ តំ, អាសាទេសិំ គជេនហំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ភន្តោ នាឡាគិរី គជោ;

គិរិព្ពជេ បុរវរេ, ទារុណោ សមុបាគមិ.

៧. ‘‘រាជាហំ បត្ថិវោ អាសិំ, សត្តិយា បុរិសំ ហនិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ បច្ចិសំ ភុសំ.

‘‘កម្មុនោ តស្ស សេសេន, ឥទានិ សកលំ មម;

បាទេ ឆវិំ បកប្បេសិ, ន ហិ កម្មំ វិនស្សតិ.

៨. ‘‘អហំ កេវដ្ដគាមស្មិំ, អហុំ កេវដ្ដទារកោ;

មច្ឆកេ ឃាតិតេ ទិស្វា, ជនយិំ សោមនស្សកំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, សីសទុក្ខំ អហូ មម;

សព្ពេ សក្កា ច ហញ្ញិំសុ, យទា ហនិ វិដដូភោ.

៩. ‘‘ផុស្សស្សាហំ បាវចនេ, សាវកេ បរិភាសយិំ;

យវំ ខាទថ ភុញ្ជថ, មា ច ភុញ្ជថ សាលយោ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, តេមាសំ ខាទិតំ យវំ;

និមន្តិតោ ព្រាហ្មណេន, វេរញ្ជាយំ វសិំ តទា.

១០. ‘‘និព្ពុទ្ធេ វត្តមានម្ហិ, មល្លបុត្តំ និហេឋយិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, បិដ្ឋិទុក្ខំ អហូ មម.

១១. ‘‘តិកិច្ឆកោ អហំ អាសិំ, សេដ្ឋិបុត្តំ វិរេចយិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, ហោតិ បក្ខន្ទិកា មម.

១២. ‘‘អវចាហំ ជោតិបាលោ, សុគតំ កស្សបំ តទា;

កុតោ នុ ពោធិ មុណ្ឌស្ស, ពោធិ បរមទុល្លភា.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, អចរិំ ទុក្ករំ ពហុំ;

ឆព្ពស្សានុរុវេលាយំ, តតោ ពោធិមបាបុណិំ.

‘‘នាហំ ឯតេន មគ្គេន, បាបុណិំ ពោធិមុត្តមំ;

កុម្មគ្គេន គវេសិស្សំ, បុព្ពកម្មេន វារិតោ.

‘‘បុញ្ញបាបបរិក្ខីណោ, សព្ពសន្តាបវជ្ជិតោ;

អសោកោ អនុបាយាសោ, និព្ពាយិស្សមនាសវោ.

‘‘ឯវំ ជិនោ វិយាកាសិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អគ្គតោ;

សព្ពាភិញ្ញាពលប្បត្តោ, អនោតត្តេ មហាសរេ’’តិ. (អប. ថេរ ១.៣៩.៦៤-៩៦);

អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.