.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

ទសកនិបាត-ដីកា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. អានិសំសវគ្គោ

១. កិមត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

១. ទសកនិបាតស្ស បឋមេ អវិប្បដិសារត្ថានីតិ អវិប្បដិសារប្បយោជនានិ. អវិប្បដិសារានិសំសានីតិ អវិប្បដិសារុទយានិ. ឯតេន អវិប្បដិសារោ នាម សីលស្ស ឧទយមត្តំ, សំវទ្ធិតស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាបុប្ផសទិសំ, អញ្ញោ ឯវ បនានេន និប្ផាទេតព្ពោ សមាធិអាទិគុណោតិ ទស្សេតិ. ‘‘យាវ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, តាវ តរុណវិបស្សនា’’តិ ហិ វចនតោ ឧបក្កិលេសវិមុត្តឧទយព្ពយញាណតោ បរំ អយញ្ច វិបស្សនា វិរជ្ជតិ យោគាវចរោ វិរត្តោ បុរិសោ វិយ ភរិយាយ សង្ខារតោ ឯតេនាតិ វិរាគោ.

កិមត្ថិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៥. ចេតនាករណីយសុត្តាទិវណ្ណនា

២-៥. ទុតិយេ សំសារមហោឃស្ស បរតីរភាវតោ យោ នំ អធិគច្ឆតិ, តំ បារេតិ គមេតីតិ បារំ, និព្ពានំ. តព្ពិទូរតាយ នត្ថិ ឯត្ថ បារន្តិ អបារំ, សំសារោ. តេនាហ ‘‘ឱរិមតីរភូតា តេភូមកវដ្ដា’’តិអាទិ. តតិយាទីសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ចេតនាករណីយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ សន្តំ សន្តន្តិ អប្បេត្វា និសិន្នស្សាតិអាទីសុ សន្តំ សន្តំ បណីតំ បណីតន្តិអាទីនិ វទតិ. ឥមិនា បន អាការេន តំ បដិវិជ្ឈិត្វា តត្ថ ចិត្តំ ឧបសំហរតោ ផលសមាបត្តិសង្ខាតោ ចិត្តុប្បាទោ តថា បវត្តតីតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

សមាធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អានិសំសវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. នាថវគ្គោ

១-៤. សេនាសនសុត្តាទិវណ្ណនា

១១-១៤. ទុតិយស្ស បឋមេ នាតិទូរន្តិ គោចរដ្ឋានតោ អឌ្ឍគាវុតតោ ឱរភាគតាយ នាតិទូរំ. នាច្ចាសន្នន្តិ បច្ឆិមេន បមាណេន គោចរដ្ឋានតោ បញ្ចធនុសតិកតាយ ន អតិអាសន្នំ. តាយ ច បន នាតិទូរនាច្ចាសន្នតាយ គោចរដ្ឋានបដិបរិស្សយាទិរហិតមគ្គតាយ ច គមនស្ស ច អាគមនស្ស ច យុត្តរូបត្តា គមនាគមនសម្បន្នំ. ទិវសភាគេ មហាជនសំកិណ្ណតាភាវេន ទិវា អប្បាកិណ្ណំ. អភាវត្ថោ ហិ អយំ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ វិយ. រត្តិយំ មនុស្សសទ្ទាភាវេន រត្តិំ អប្បសទ្ទំ. សព្ពទាបិ ជនសន្និបាតនិគ្ឃោសាភាវេន អប្បនិគ្ឃោសំ.

អប្បកសិរេនាតិ អកសិរេន សុខេនេវ. សីលាទិគុណានំ ថិរភាវប្បត្តិយា ថេរា. សុត្តគេយ្យាទិ ពហុ សុតំ ឯតេសន្តិ ពហុស្សុតា. តមុគ្គហធារណេន សម្មទេវ គរូនំ សន្តិកេ អាគមិតភាវេន ច អាគតោ បរិយត្តិធម្មសង្ខាតោ អាគមោ ឯតេសន្តិ អាគតាគមា. សុត្តាភិធម្មសង្ខាតស្ស ធម្មស្ស ធារណេន ធម្មធរា. វិនយស្ស ធារណេន វិនយធរា. តេសំ ធម្មវិនយានំ មាតិកាយ ធារណេន មាតិកាធរា. តត្ថ តត្ថ ធម្មបរិបុច្ឆាយ បរិបុច្ឆតិ. អត្ថបរិបុច្ឆាយ បរិបញ្ហតិ វីមំសតិ វិចារេតិ. ឥទំ, ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោតិ បរិបុច្ឆាបរិបញ្ហាការទស្សនំ. អវិវដញ្ចេវ បាឡិយា អត្ថំ បទេសន្តរបាឡិទស្សនេន អាគមតោ វិវរន្តិ. អនុត្តានីកតញ្ច យុត្តិវិភាវនេន ឧត្តានិំ ករោន្តិ. កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសុ សំសយុប្បត្តិយា ហេតុតាយ គណ្ឋិដ្ឋានភូតេសុ បាឡិប្បទេសេសុ យាថាវតោ វិនិច្ឆយប្បទានេន កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ.

ឯត្ថ ច នាតិទូរំ នាច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នន្តិ ឯកំ អង្គំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណំ, រត្តិំ អប្បសទ្ទំ, អប្បនិគ្ឃោសន្តិ ឯកំ, អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សន្តិ ឯកំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស…បេ… បរិក្ខារាតិ ឯកំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា…បេ… កង្ខំ បដិវិនោទេន្តីតិ ឯកំ. ឯវំ បញ្ច អង្គានិ វេទិតព្ពានិ. ទុតិយាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ.

សេនាសនសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. អប្បមាទសុត្តាទិវណ្ណនា

១៥-១៦. បញ្ចមេ ការាបកអប្បមាទោ នាម ‘‘ឥមេ អកុសលា ធម្មា បហាតព្ពា, ឥមេ កុសលា ធម្មា ឧបសម្បាទេតព្ពា’’តិ តំតំបរិវជ្ជេតព្ពវជ្ជនសម្បាទេតព្ពសម្បាទនវសេន បវត្តោ អប្បមាទោ. ឯសាតិ អប្បមាទោ. លោកិយោវ ន លោកុត្តរោ. អយញ្ចាតិ ច ឯសាតិ ច អប្បមាទមេវ វទតិ. តេសន្តិ ចាតុភូមកធម្មានំ. បដិលាភកត្តេនាតិ បដិលាភាបនកត្តេន.

ជង្គលានន្តិ ជង្គលចារីនំ. ជង្គល-សទ្ទោ ចេត្ថ ខរភាវសាមញ្ញេន បថវីបរិយាយោ, ន អនុបដ្ឋានវិទូរទេសវាចី. តេនាហ ‘‘បថវីតលចារីន’’ន្តិ. បទានំ វុច្ចមានត្តា ‘‘សបាទកបាណាន’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. សមោធានន្តិ អន្តោគធភាវំ. តេនាហ ‘‘ឱធានំ បក្ខេប’’ន្តិ. ‘‘ឧបក្ខេប’’ន្តិបិ បឋន្តិ, ឧបនេត្វា បក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ. វស្សិកាយ បុប្ផំ វស្សិកំ យថា ‘‘អាមលកិយា ផលំ អាមលក’’ន្តិ. មហាតលស្មិន្តិ ឧបរិបាសាទេ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

អប្បមាទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. បឋមនាថសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-១៨. សត្តមេ យេហិ សីលាទីហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ធម្មសរណតាយ ធម្មេនេវ នាថតិ អាសីសតិ អភិភវតីតិ នាថោ វុច្ចតិ, តេ តស្ស នាថភាវករា ធម្មា នាថករណាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ សនាថភាវករា បតិដ្ឋករាតិ អត្ថោ’’តិ. តត្ថ អត្តនោ បតិដ្ឋករាតិ យស្ស នាថភាវករា, តស្ស អត្តនោ បតិដ្ឋាវិធាយិនោ. អប្បតិដ្ឋោ អនាថោ, សប្បតិដ្ឋោ សនាថោតិ បតិដ្ឋត្ថោ នាថ-សទ្ទោ. កល្យាណគុណយោគតោ កល្យាណាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នា’’តិ អាហ. មិជ្ជនលក្ខណា មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មិត្តោ. សោ វុត្តនយេន កល្យាណោ អស្ស អត្ថីតិ តស្ស អត្ថិតាមត្តំ កល្យាណមិត្តបទេន វុត្តំ. អស្ស តេន សព្ពកាលំ អវិជហិតវាសោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘កល្យាណសហាយោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តេវស្សា’’តិ. តេ ឯវ កល្យាណមិត្តា អស្ស ភិក្ខុនោ. សហ អយនតោតិ សហ បវត្តនតោ. អសមោធានេ ចិត្តេន, សមោធានេ បន ចិត្តេន ចេវ កាយេន ច សម្បវង្កោ. សុខំ វចោ ឯតស្មិំ អនុកូលគាហិម្ហិ អាទរគារវវតិ បុគ្គលេតិ សុវចោ. តេនាហ ‘‘សុខេន វត្តព្ពោ’’តិអាទិ. ខមោតិ ខន្តោ. តមេវស្ស ខមភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘គាឡ្ហេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. វាមតោតិ មិច្ឆា, អយោនិសោ វា គណ្ហាតិ. បដិប្ផរតីតិ បដាណិកភាវេន តិដ្ឋតិ. បទក្ខិណំ គណ្ហាតីតិ សម្មា, យោនិសោ វា គណ្ហាតិ.

ឧច្ចាវចានីតិ វិបុលខុទ្ទកានិ. តត្រុបគមនិយាយាតិ តត្រ តត្រ មហន្តេ ខុទ្ទកេ ច កម្មេ សាធនវសេន ឧបាយេន ឧបគច្ឆន្តិយា, តស្ស តស្ស កម្មស្ស និប្ផាទនេ សមត្ថាយាតិ អត្ថោ. តត្រុបាយាយាតិ វា តត្រ តត្រ កម្មេ សាធេតព្ពេ ឧបាយភូតាយ.

ធម្មេ អស្ស កាមោតិ ធម្មកាមោតិ ព្យធិករណានម្បិ ពាហិរត្ថោ សមាសោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. កាមេតព្ពតោ វា បិយាយិតព្ពតោ កាមោ, ធម្មោ. ធម្មោ កាមោ អស្សាតិ ធម្មកាមោ. ធម្មោតិ បរិយត្តិធម្មោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ បិយាយតីតិ អត្ថោ’’តិ. សមុទាហរណំ កថនំ សមុទាហារោ, បិយោ សមុទាហារោ ឯតស្សាតិ បិយសមុទាហារោ. សយញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន ‘‘សក្កច្ច’’ន្តិ បទំ អនុកឌ្ឍតិ. តេន សយញ្ច សក្កច្ចំ ទេសេតុកាមោ ហោតីតិ យោជនា. អភិធម្មោ សត្ត បករណានិ ‘‘អធិកោ អភិវិសិដ្ឋោ ច បរិយត្តិធម្មោ’’តិ កត្វា. វិនយោ ឧភតោវិភង្គា វិនយនតោ កាយវាចានំ. អភិវិនយោ ខន្ធកបរិវារា វិសេសតោ អាភិសមាចារិកធម្មកិត្តនតោ. អាភិសមាចារិកធម្មបារិបូរិវសេនេវ ហិ អាទិព្រហ្មចរិយកធម្មបារិបូរី. ធម្មោ ឯវ បិដកទ្វយស្សបិ បរិយត្តិធម្មភាវតោ. មគ្គផលានិ អភិធម្មោ ‘‘និព្ពានធម្មស្ស អភិមុខោ’’តិ កត្វា. កិលេសវូបសមករណំ បុព្ពភាគិយា តិស្សោ សិក្ខា សង្ខេបតោ វិវដ្ដនិស្សិតោ សមថោ វិបស្សនា ច. ឧឡារបាមោជ្ជោតិ ពលវបាមោជ្ជោ. ការណត្ថេតិ និមិត្តត្ថេ. កុសលធម្មនិមិត្តំ ហិស្ស វីរិយារម្ភោ. តេនាហ ‘‘តេសំ អធិគមត្ថាយា’’តិ. កុសលេសុ ធម្មេសូតិ វា និប្ផាទេតព្ពេ ភុម្មំ យថា ‘‘ចេតសោ អវូបសមេ អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋាន’’ន្តិ. អដ្ឋមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

បឋមនាថសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមអរិយាវាសសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ អរិយានំ ឯវ អាវាសាតិ អរិយាវាសា អនរិយានំ តាទិសានំ អសម្ភវតោ. អរិយាតិ ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ខីណាសវា គហិតា. តេ ច យស្មា តេហិ សព្ពកាលំ អវិជហិតវាសា ឯវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តេ អាវសិំសុ អាវសន្តិ អាវសិស្សន្តី’’តិ. តត្ថ អាវសិំសូតិ និស្សាយ អាវសិំសុ. បញ្ចង្គវិប្បហីនតាទយោ ហិ អរិយានំ អបស្សយា. តេសុ បញ្ចង្គវិប្បហានបច្ចេកសច្ចបនោទនឯសនាឱសដ្ឋានិ, ‘‘សង្ខាយេកំ បដិសេវតិ, អធិវាសេតិ បរិវជ្ជេតិ វិនោទេតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៨; ម. និ. ២.១៦៨; អ. និ. ១០.២០) វុត្តេសុ អបស្សេនេសុ វិនោទនញ្ច មគ្គកិច្ចានេវ, ឥតរេ មគ្គេន ច សមិជ្ឈន្តីតិ.

បឋមអរិយាវាសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយអរិយាវាសសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ កស្មា បន ភគវា កុរុសុ វិហរន្តោ ឥមំ សុត្តំ អភាសីតិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. កុរុរដ្ឋំ កិរ តទា តន្និវាសិសត្តានំ យោនិសោមនសិការវន្តតាទិនា យេភុយ្យេន សុប្បដិបន្នតាយ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតាពលេន វា តទា ឧតុអាទិសម្បត្តិយុត្តមេវ អហោសិ. កេចិ បន ‘‘បុព្ពេ បវត្តកុរុវត្តធម្មានុដ្ឋានវាសនាយ ឧត្តរកុរុ វិយ យេភុយ្យេន ឧតុអាទិសម្បន្នមេវ ហោតិ. ភគវតោ កាលេ សាតិសយំ ឧតុសប្បាយាទិយុត្តំ រដ្ឋំ អហោសី’’តិ វទន្តិ. តត្ថ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ឧតុបច្ចយាទិសម្បន្នត្តា តស្ស រដ្ឋស្ស សប្បាយឧតុបច្ចយសេវនេន និច្ចំ កល្លសរីរា កល្លចិត្តា ច ហោន្តិ. តេ ចិត្តសរីរកល្លតាយ អនុគ្គហិតបញ្ញាពលា គម្ភីរកថំ បដិគ្គហេតុំ សមត្ថា បដិច្ចសមុប្បាទនិស្សិតានំ គម្ភីរបញ្ញានញ្ច ការកា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘កុរុរដ្ឋវាសិនោ ភិក្ខូ គម្ភីរបញ្ញាការកា’’តិអាទិ.

យុត្តប្បយុត្តាតិ សតិបដ្ឋានភាវនាយ យុត្តា ចេវ បយុត្តា ច. តស្មិញ្ហិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦) ជនបទេ ចតស្សោ បរិសា បកតិយាវ សតិបដ្ឋានភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, អន្តមសោ ទាសកម្មករបរិជនាបិ សតិបដ្ឋានប្បដិសំយុត្តមេវ កថំ កថេន្តិ. ឧទកតិត្ថសុត្តកន្តនដ្ឋានាទីសុបិ និរត្ថកកថា នាម នប្បវត្តតិ. សចេ កាចិ ឥត្ថី, ‘‘អម្ម, ត្វំ កតរំ សតិបដ្ឋានភាវនំ មនសិ ករោសី’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘ន កិញ្ចី’’តិ វទតិ, តំ គរហន្តិ ‘‘ធីរត្ថុ តវ ជីវិតំ, ជីវមានាបិ ត្វំ មតសទិសា’’តិ. អថ នំ ‘‘មា ទានិ បុន ឯវមកាសី’’តិ ឱវទិត្វា អញ្ញតរំ សតិបដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហាបេន្តិ. យា បន ‘‘អហំ អសុកំ សតិបដ្ឋានំ នាម មនសិ ករោមី’’តិ វទតិ, តស្សា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ សាធុការំ ទត្វា ‘‘តវ ជីវិតំ សុជីវិតំ, ត្វំ នាម មនុស្សត្តំ បត្តា, តវត្ថាយ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិអាទីហិ បសំសន្តិ. ន កេវលញ្ចេត្ថ មនុស្សជាតិកាយេវ សតិបដ្ឋានមនសិការយុត្តា, តេ និស្សាយ វិហរន្តា តិរច្ឆានគតាបិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ នដកោ សុវបោតកំ គហេត្វា សិក្ខាបេន្តោ វិចរតិ. សោ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ ឧបនិស្សាយ វសិត្វា គមនកាលេ សុវបោតកំ បមុស្សិត្វា គតោ. តំ សាមណេរិយោ គហេត្វា បដិជគ្គិំសុ, ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតោ’’តិ ចស្ស នាមំ អកំសុ. តំ ឯកទិវសំ បុរតោ និសិន្នំ ទិស្វា មហាថេរី អាហ ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតា’’តិ. កិំ, អយ្យោតិ. អត្ថិ តេ កោចិ ភាវនាមនសិការោតិ? នត្ថយ្យេតិ. អាវុសោ, បព្ពជិតានំ សន្តិកេ វសន្តេន នាម វិស្សដ្ឋអត្តភាវេន ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, កោចិទេវ មនសិការោ ឥច្ឆិតព្ពោ, ត្វំ បន អញ្ញំ ន សក្ខិស្សសិ, ‘‘អដ្ឋិ អដ្ឋី’’តិ សជ្ឈាយំ ករោហីតិ. សោ ថេរិយា ឱវាទេ ឋត្វា ‘‘អដ្ឋិ អដ្ឋី’’តិ សជ្ឈាយន្តោ ចរតិ.

តំ ឯកទិវសំ បាតោវ តោរណគ្គេ និសីទិត្វា ពាលាតបំ តបមានំ ឯកោ សកុណោ នខបញ្ជរេន អគ្គហេសិ. សោ ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. សាមណេរិយោ សុត្វា, ‘‘អយ្យេ, ពុទ្ធរក្ខិតោ សកុណេន គហិតោ, មោចេម ន’’ន្តិ លេឌ្ឌុអាទីនិ គហេត្វា អនុពន្ធិត្វា មោចេសុំ. តំ អានេត្វា បុរតោ ឋបិតំ ថេរី អាហ, ‘‘ពុទ្ធរក្ខិត, សកុណេន គហិតកាលេ កិំ ចិន្តេសី’’តិ. អយ្យេ, ន អញ្ញំ ចិន្តេសិំ, ‘‘អដ្ឋិបុញ្ជោវ អដ្ឋិបុញ្ជំ គហេត្វា គច្ឆតិ, កតរស្មិំ ឋានេ វិប្បកិរិស្សតី’’តិ ឯវំ, អយ្យេ, អដ្ឋិបុញ្ជមេវ ចិន្តេសិន្តិ. សាធុ សាធុ, ពុទ្ធរក្ខិត, អនាគតេ ភវក្ខយស្ស តេ បច្ចយោ ភវិស្សតីតិ. ឯវំ តត្ថ តិរច្ឆានគតាបិ សតិបដ្ឋានមនសិការយុត្តា.

ទីឃនិកាយាទីសុ មហានិទានាទីនីតិ ទីឃនិកាយេ មហានិទានំ (ទី. និ. ២.៩៥ អាទយោ) សតិបដ្ឋានំ (ទី. និ. ២.៣៧២ អាទយោ) មជ្ឈិមនិកាយេ សតិបដ្ឋានំ (ម. និ. ១.១០៥ អាទយោ) សារោបមំ (ម. និ. ១.៣០៧ អាទយោ) រុក្ខោបមំ រដ្ឋបាលំ មាគណ្ឌិយំ អានេញ្ជសប្បាយន្តិ (ម. និ. ៣.៦៦ អាទយោ) ឯវមាទីនិ.

ញាណាទយោតិ ញាណញ្ចេវ តំសម្បយុត្តធម្មា ច. តេនាហ ‘‘ញាណន្តិ វុត្តេ’’តិអាទិ. ញាណសម្បយុត្តចិត្តានិ លព្ភន្តិ តេហិ វិនា សម្បជានតាយ អសម្ភវតោ. មហាចិត្តានីតិ អដ្ឋបិ មហាកិរិយចិត្តានិ លព្ភន្តិ ‘‘សតតវិហារា’’តិ វចនតោ ញាណុប្បត្តិបច្ចយរហិតកាលេបិ បវត្តិជោតនតោ. ទស ចិត្តានីតិ អដ្ឋ មហាកិរិយចិត្តានិ ហសិតុប្បាទវោដ្ឋព្ពនចិត្តេហិ សទ្ធិំ ទស ចិត្តានិ លព្ភន្តិ. អរជ្ជនាទុស្សនវសេន បវត្តិ តេសម្បិ សាធារណាតិ. ‘‘ឧបេក្ខកោ វិហរតី’’តិ វចនតោ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន អាគតានំ ឥមេសំ សតតវិហារានំ សោមនស្សំ កថំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អាសេវនវសេន លព្ភតី’’តិ. កិញ្ចាបិ ខីណាសវោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេបិ អារម្មណេ មជ្ឈត្តោ វិយ ពហុលំ ឧបេក្ខកោ វិហរតិ អត្តនោ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនតោ. កទាចិ បន តថា ចេតោភិសង្ខារាភាវេ យំ តំ សភាវតោ ឥដ្ឋំ អារម្មណំ, តត្ថ យាថាវសភាវគ្គហណវសេនបិ អរហតោ ចិត្តំ សោមនស្សសហគតំ ហុត្វា បវត្តតេវ, តញ្ច ខោ បុព្ពាសេវនវសេន. តេន វុត្តំ ‘‘អាសេវនវសេន លព្ភតី’’តិ. អារក្ខកិច្ចំ សាធេតិ សតិវេបុល្លប្បត្តត្តា. ចរតោតិអាទិនា និច្ចសមាទានំ ទស្សេតិ, តំ វិក្ខេបាភាវេន ទដ្ឋព្ពំ.

បព្ពជ្ជូបគតាតិ យំ កិញ្ចិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតា, ន សមិតបាបា. ភោវាទិនោតិ ជាតិមត្តព្រាហ្មណេ វទតិ. បាដេក្កសច្ចានីតិ តេហិ តេហិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ បាដិយេក្កំ គហិតានិ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ អភិនិវិដ្ឋានិ ទិដ្ឋិសច្ចាទីនិ. តានិបិ ហិ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ គហណំ ឧបាទាយ ‘‘សច្ចានី’’តិ វោហរីយន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥទមេវា’’តិអាទិ. នីហដានីតិ អត្តនោ សន្តានតោ នីហរិតានិ អបនីតានិ. គហិតគ្គហណស្សាតិ អរិយមគ្គាធិគមតោ បុព្ពេ គហិតស្ស ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស. វិស្សដ្ឋភាវវេវចនានីតិ អរិយមគ្គេន សព្ពសោ បរិច្ចាគភាវស្ស អធិវចនានិ.

នត្ថិ ឯតាសំ វយោ វេកល្លន្តិ អវយាតិ អាហ ‘‘អនូនា’’តិ, អនវសេសោតិ អត្ថោ. ឯសនាតិ កាមេសនាទយោ. មគ្គស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ កថិតា រាគាទីនំ បហីនភាវទីបនតោ. បច្ចវេក្ខណផលំ កថិតន្តិ បច្ចវេក្ខណមុខេន អរិយផលំ កថិតំ. អធិគតេ ហិ អគ្គផលេ សព្ពសោ រាគាទីនំ អនុប្បាទធម្មតំ បជានាតិ, តញ្ច បជាននំ បច្ចវេក្ខណញាណន្តិ.

ទុតិយអរិយាវាសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នាថវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាវគ្គោ

១. សីហនាទសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ វិសមដ្ឋានេសូតិ បបាតាទីសុ វិសមដ្ឋានេសុ. ‘‘អញ្ញេហិ អសាធារណានី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ចេតានិ សាវកានម្បិ ឯកច្ចានំ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? កាមំ ឧប្បជ្ជន្តិ, យាទិសានិ បន ពុទ្ធានំ ឋានាដ្ឋានញាណាទីនិ, ន តាទិសានិ តទញ្ញេសំ កទាចិបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានីតិ. តេនាហ ‘‘តថាគតស្សេវ ពលានី’’តិ. ឥមមេវ ហិ យថាវុត្តលេសំ អបេក្ខិត្វា តទភាវតោ អាសយានុសយញាណាទីសុ ឯវ អសាធារណសមញ្ញា និរុឡ្ហា. កាមំ ញាណពលានំ ញាណសម្ភារោ វិសេសបច្ចយោ, បុញ្ញសម្ភារោបិ បន នេសំ បច្ចយោ ឯវ. ញាណសម្ភារស្សបិ វា បុញ្ញសម្ភារភាវតោ ‘‘បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានី’’តិ វុត្តំ.

បកតិហត្ថិកុលន្តិ (សំ. និ. ដី. ២.២.២២) គិរិចរនទិចរវនចរាទិប្បភេទា គោចរិយកាលាវកនាមា សព្ពាបិ ពលេន បាកតិកា ហត្ថិជាតិ. ទសន្នំ បុរិសានន្តិ ថាមមជ្ឈិមានំ ទសន្នំ បុរិសានំ. ឯកស្ស តថាគតស្ស កាយពលន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ឯកស្សាតិ ច តថា ហេដ្ឋា កថាយំ អាគតត្តា ទេសនាសោតេន វុត្តំ. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិ ឯត្ថ នារា វុច្ចន្តិ រស្មិយោ. តា ពហូ នានាវិធា ឥតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ នារាយនំ, វជិរំ, តស្មា នារាយនសង្ឃាតពលន្តិ វជិរសង្ឃាតពលន្តិ អត្ថោ. ញាណពលំ បន បាឡិយំ អាគតមេវ, ន កាយពលំ វិយ អដ្ឋកថារុឡ្ហមេវាតិ អធិប្បាយោ.

សំយុត្តកេ (សំ. និ. ២.៣៣) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ, សត្តសត្តតិ ញាណានីតិ វុត្តំ, តត្ថ (វិភ. មូលដី. ៧៦០) បន និទានវគ្គេ សត្តសត្តតិ អាគតានិ ចតុចត្តារីសញ្ច. តេសត្តតិ បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.១) សុតមយាទីនិ អាគតានិ ទិស្សន្តិ, ន សំយុត្តកេ. អញ្ញានិបីតិ ឯតេន ញាណវត្ថុវិភង្គេ (វិភ. ៧៥១ អាទយោ) ឯកកាទិវសេន វុត្តានិ, អញ្ញត្ថ ច ‘‘បុព្ពន្តេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១០៦៣) ព្រហ្មជាលាទីសុ ច ‘‘តយិទំ តថាគតោ បជានាតិ ‘ឥមានិ ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ ឯវំ គហិតានី’តិ’’អាទិនា (ទី. និ. ១.៣៦) វុត្តានិ អនេកានិ ញាណប្បភេទានិ សង្គណ្ហាតិ. យាថាវប្បដិវេធតោ សយញ្ច អកម្បិយំ បុគ្គលញ្ច តំសមង្គិនំ នេយ្យេសុ អធិពលំ ករោតីតិ អាហ ‘‘អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ចា’’តិ.

ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ, សេដ្ឋដ្ឋានំ. សព្ពញ្ញុតាបដិជាននវសេន អភិមុខំ គច្ឆន្តិ, អដ្ឋ វា បរិសា ឧបសង្កមន្តីតិ អាសភា, បុព្ពពុទ្ធា. ឥទំ បនាតិ ពុទ្ធានំ ឋានំ សព្ពញ្ញុតមេវ វទតិ. តិដ្ឋមានោវាតិ អវទន្តោបិ តិដ្ឋមានោវ បដិជានាតិ នាមាតិ អត្ថោ. ឧបគច្ឆតីតិ អនុជានាតិ.

អដ្ឋសុ បរិសាសូតិ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, អនេកសតំ ខត្តិយបរិសំ…បេ… តត្រ វត មំ ភយំ វា សារជ្ជំ វា ឱក្កមិស្សតីតិ និមិត្តមេតំ, សារិបុត្ត, ន សមនុបស្សាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥១) វុត្តាសុ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. អភីតនាទំ នទតីតិ បរតោ ទស្សិតញាណយោគេន ទសពលោហន្តិ អភីតនាទំ នទតិ.

បដិវេធនិដ្ឋត្តា អរហត្តមគ្គញាណំ បដិវេធោតិ ‘‘ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តេន បដិលទ្ធស្សបិ ទេសនាញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ បរស្ស អវពុជ្ឈនមត្តេន ហោតីតិ ‘‘អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិផលក្ខណេ បវត្តំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តតោ បរំ បន យាវ បរិនិព្ពានា ទេសនាញាណបវត្តិ តស្សេវ បវត្តិតស្ស ធម្មចក្កស្ស ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ បវត្តិតចក្កស្ស ចក្កវត្តិនោ ចក្ករតនស្ស ឋានំ វិយ.

តិដ្ឋតីតិ វុត្តំ, កិំ ភូមិយំ បុរិសោ វិយ, នោតិ អាហ ‘‘តទាយត្តវុត្តិតាយា’’តិ. ឋានន្តិ ចេត្ថ អត្តលាភោ ធរមានតា ច, ន គតិនិវត្តីតិ អាហ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចា’’តិ. យត្ថ បនេតំ ទសពលញាណំ វិត្ថារិតំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិធម្មេ បនា’’តិអាទិមាហ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សមាទិយន្តីតិ សមាទានានិ, តានិ បន សមាទិយិត្វា កតានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សមាទិយិត្វា កតាន’’ន្តិ. កម្មមេវ វា កម្មសមាទានន្តិ ឯតេន សមាទានសទ្ទស្ស អបុព្ពត្ថាភាវំ ទស្សេតិ មុត្តគតសទ្ទេ គតសទ្ទស្ស វិយ. គតីតិ និរយាទិគតិយោ. ឧបធីតិ អត្តភាវោ. កាលោតិ កម្មស្ស វិបច្ចនារហកាលោ. បយោគោតិ វិបាកុប្បត្តិយា បច្ចយភូតា កិរិយា.

អគតិគាមិនិន្តិ និព្ពានគាមិនិំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘និព្ពានញ្ចាហំ, សារិបុត្ត, បជានាមិ និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៥៣). ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ កាមំ សព្ពេសម្បិ ចេតនា តស្សេវេកស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណា, តំ បន កម្មំ តេសំ នានាការំ. តេសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៨១១) ហិ ឯកោ អាទរេន ឆន្ទជាតោ ករោតិ, ឯកោ ‘‘ឯហិ ត្វម្បិ ករោហី’’តិ បរេហិ និប្បីឡិតោ ករោតិ, ឯកោ សមានច្ឆន្ទោ វិយ ហុត្វា អប្បដិពាហមានោ វិចរតិ. តេសុ ឯកោ តេនេវ កម្មេន និរយេ និព្ពត្តតិ, ឯកោ តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯកោ បេត្តិវិសយេ. តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេយេវ ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯស បេត្តិវិសយេ’’តិ ជានាតិ. និរយេ និព្ពត្តមានម្បិ ‘‘ឯស មហានិរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ឧស្សទនិរយេ’’តិ ជានាតិ. តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តមានម្បិ ‘‘ឯស អបាទកោ ភវិស្សតិ, ឯស ទ្វិបាទកោ, ឯស ចតុប្បទោ, ឯស ពហុប្បទោ’’តិ ជានាតិ. បេត្តិវិសយេ និព្ពត្តមានម្បិ ‘‘ឯស និជ្ឈាមតណ្ហិកោ ភវិស្សតិ, ឯស ខុប្បិបាសិកោ, ឯស បរទត្តូបជីវី’’តិ ជានាតិ. តេសុ ច កម្មេសុ ‘‘ឥទំ កម្មំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិស្សតិ, ឥទំ អញ្ញេន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឧបធិវេបក្កំ ភវិស្សតី’’តិ ជានាតិ.

តថា សកលគាមវាសិកេសុ ឯកតោ បិណ្ឌបាតំ ទទមានេសុ កាមំ សព្ពេសម្បិ ចេតនា បិណ្ឌបាតារម្មណាវ, តំ បន កម្មំ តេសំ នានាការំ. តេសុ ហិ ឯកោ អាទរេន ករោតីតិ សព្ពំ បុរិមសទិសំ, តស្មា តេសុ កេចិ ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, កេចិ មនុស្សលោកេ. តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេយេវ ជានាតិ. ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ទេវលោកេ. តត្ថាបិ ឯស ខត្តិយកុលេ, ឯស ព្រាហ្មណកុលេ, ឯស វេស្សកុលេ, ឯស សុទ្ទកុលេ, ឯស បរនិម្មិតវសវត្តីសុ, ឯស និម្មានរតីសុ, ឯស តុសិតេសុ, ឯស យាមេសុ, ឯស តាវតិំសេសុ, ឯស ចាតុមហារាជិកេសុ, ឯស ភុម្មទេវេសូ’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ ហីនបណីតសុវណ្ណទុព្ពណ្ណអប្បបរិវារមហាបរិវារតាទិភេទំ តំ តំ វិសេសំ អាយូហនក្ខណេយេវ ជានាតិ.

តថា វិបស្សនំ បដ្ឋបេន្តេសុយេវ ‘‘ឥមិនា នីហារេន ឯស កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ឯស មហាភូតមត្តមេវ វវត្ថបេស្សតិ, ឯស រូបបរិគ្គហេយេវ ឋស្សតិ, ឯស អរូបបរិគ្គហេយេវ, ឯស នាមរូបបរិគ្គហេយេវ, ឯស បច្ចយបរិគ្គហេយេវ, ឯស លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយមេវ, ឯស បឋមផលេយេវ, ឯស ទុតិយផលេយេវ, ឯស តតិយផលេយេវ, ឯស អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ជានាតិ. កសិណបរិកម្មំ ករោន្តេសុបិ ‘‘ឥមស្ស បរិកម្មមត្តមេវ ភវិស្សតិ, ឯស និមិត្តំ ឧប្បាទេស្សតិ, ឯស អប្បនំ ឯវ បាបុណិស្សតិ, ឯស ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ ជានាតិ. តេនាហ ‘‘ឥមស្ស ចេតនា’’តិអាទិ.

កាមនតោ កាមេតព្ពតោ កាមប្បដិសំយុត្តតោ ច ធាតុ កាមធាតុ. អាទិ-សទ្ទេន ព្យាបាទធាតុរូបធាតុអាទីនំ សង្គហោ. វិលក្ខណតាយាតិ វិសទិសសភាវតាយ. ខន្ធាយតនធាតុលោកន្តិ អនេកធាតុំ នានាធាតុំ ខន្ធលោកំ អាយតនលោកំ ធាតុលោកំ យថាភូតំ បជានាតីតិ យោជនា. ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាម. តេសុបិ ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ…បេ… សង្ខារក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ ឯវំ តាវ ខន្ធលោកស្ស, ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ… ឥទំ ធម្មាយតនំ នាម. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមកា’’តិអាទិនា អាយតនលោកស្ស, ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម. តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមកា’’តិអាទិនា ធាតុលោកស្ស អនេកសភាវំ នានាសភាវញ្ច បជានាតិ. ន កេវលំ ឧបាទិន្នសង្ខារលោកស្សេវ, អថ ខោ អនុបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សបិ ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ, ឥមស្ស កាឡោ, ឥមស្ស មដ្ឋោ, ឥមស្ស សកណ្ដកោ, ឥមស្ស ពហលត្តចោ, ឥមស្ស តនុត្តចោ, ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ, ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ បីតំ លោហិតំ ឱទាតំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ, ឥមស្ស ផលំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ ទីឃំ វដ្ដំ សុសណ្ឋានំ ទុស្សណ្ឋានំ មដ្ឋំ ផរុសំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ មធុរំ តិត្តកំ កដុកំ អម្ពិលំ កសាវំ, ឥមស្ស កណ្ដកោ តិខិណោ កុណ្ឋោ ឧជុកោ កុដិលោ តម្ពោ កាឡោ ឱទាតោ ហោតី’’តិអាទិនា បជានាតិ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ឯវ ហិ ឯតំ ពលំ, ន អញ្ញេសំ.

នានាធិមុត្តិកតន្តិ នានជ្ឈាសយតំ. អធិមុត្តិ នាម អជ្ឈាសយធាតុ អជ្ឈាសយសភាវោ. សោ បន ហីនបណីតតាសាមញ្ញេន បាឡិយំ ទ្វិធាវ វុត្តោបិ ហីនបណីតាទិភេទេន អនេកវិធោតិ អាហ ‘‘ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវ’’ន្តិ. តត្ថ យេ យេ សត្តា យំយំអធិមុត្តិកា, តេ តេ តំតទធិមុត្តិកេ ឯវ សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តិ ធាតុសភាគតោ. យថា គូថាទីនំ ធាតូនំ សភាវោ ឯសោ, យំ គូថាទីហិ ឯវ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, ឯវំ ហីនជ្ឈាសយា ទុស្សីលាទីហេវ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, សម្បន្នសីលាទយោ ច សម្បន្នសីលាទីហេវ. តំ នេសំ នានាធិមុត្តិកតំ ភគវា យថាភូតំ បជានាតីតិ.

វុទ្ធិំ ហានិញ្ចាតិ បច្ចយវិសេសេន សាមត្ថិយតោ អធិកតំ អនធិកតញ្ច. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេសេ (វិភ. ៨១៤; បដិ. ម. ១១៣) ‘‘អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតី’’តិ អាសយាទិជាននំ កស្មា និទ្ទិដ្ឋន្តិ? អាសយជាននាទិនា យេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បរោបរេហិ សត្តា កល្យាណបាបាសយាទិកា ហោន្តិ, តេសំ ជាននស្ស វិភាវនតោ. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តអាសយានុសយញាណានំ វិសុំ អសាធារណតា, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តនានាធិមុត្តិកតាញាណានំ វិសុំ ពលវតា ច សិទ្ធា ហោតិ. តត្ថ អាសយន្តិ យត្ថ សត្តា និវសន្តិ, តំ តេសំ និវាសដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិគតំ វា យថាភូតញាណំ វា អាសយោ, អនុសយោ អប្បហីនភាវេន ថាមគតោ កិលេសោ. តំ បន ភគវា សត្តានំ អាសយំ ជានន្តោ តេសំ តេសំ ទិដ្ឋិគតានំ វិបស្សនាមគ្គញាណានញ្ច អប្បវត្តិក្ខណេបិ ជានាតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កាមំ សេវន្តំយេវ ភគវា ជានាតិ – ‘អយំ បុគ្គលោ កាមគរុកោ កាមាសយោ កាមាធិមុត្តោ’តិ. កាមំ សេវន្តំយេវ ជានាតិ – ‘អយំ បុគ្គលោ នេក្ខម្មគរុកោ នេក្ខម្មាសយោ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ’តិ. នេក្ខម្មំ សេវន្តំយេវ ជានាតិ. ព្យាបាទំ, អព្យាបាទំ, ថិនមិទ្ធំ, អាលោកសញ្ញំ សេវន្តំយេវ ជានាតិ – ‘អយំ បុគ្គលោ ថិនមិទ្ធគរុកោ ថិនមិទ្ធាសយោ ថិនមិទ្ធាធិមុត្តោ’’’តិ (បដិ. ម. ១.១១៣).

បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានន្តិ រូបាវចរានំ បឋមាទីនំ បច្ចនីកជ្ឈាបនដ្ឋេន អារម្មណូបនិជ្ឈាបនដ្ឋេន ច ឈានានំ. ចតុក្កនយេន ហេតំ វុត្តំ. អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានន្តិ ឯត្ថ បដិបាដិយា សត្ត អប្បិតប្បិតក្ខណេ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចនតោ អារម្មណេ ច អធិមុច្ចនតោ វិមោក្ខា នាម. អដ្ឋមោ បន សព្ពសោ សញ្ញាវេទយិតេហិ វិមុត្តត្តា អបគមវិមោក្ខោ នាម. ចតុក្កនយបញ្ចកនយេសុ បឋមជ្ឈានសមាធិ សវិតក្កសវិចារោ នាម. បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តោ. នយទ្វយេបិ ឧបរិ តីសុ ឈានេសុ សមាធិ អវិតក្កអវិចារោ. សមាបត្តីសុ បដិបាដិយា អដ្ឋន្នំ សមាធីតិបិ នាមំ, សមាបត្តីតិបិ ចិត្តេកគ្គតាសព្ភាវតោ, និរោធសមាបត្តិយា តទភាវតោ ន សមាធីតិ នាមំ. ហានភាគិយធម្មន្តិ អប្បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិអនុបក្ខន្ទនំ. វិសេសភាគិយធម្មន្តិ បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ ទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនំ. ឥតិ សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនានិ ហានភាគិយវិសេសភាគិយា ធម្មាតិ ទស្សិតានិ. តេហិ បន ឈានានំ តំសភាវតា ច ធម្មសទ្ទេន វុត្តា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ. វោទានន្តិ បគុណតាសង្ខាតំ វោទានំ. តញ្ហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមស្ស បច្ចយត្តា ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘និរោធតោ ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋានន្តិ បាឡិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ. តេ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមាយ បាឡិយា (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) បដិសេធេតព្ពា. យោ សមាបត្តិលាភី សមានោ ឯវ ‘‘ន លាភីម្ហី’’តិ, កម្មដ្ឋានំ សមានំ ឯវ ‘‘ន កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ សញ្ញី ហោតិ, សោ សម្បត្តិំយេវ សមានំ ‘‘វិបត្តី’’តិ បច្ចេតីតិ វេទិតព្ពោ.

ន តថា ទដ្ឋព្ពន្តិ យថា បរវាទិនា វុត្តំ, តថា ន ទដ្ឋព្ពំ. សកសកកិច្ចមេវ ជានាតីតិ ឋានាដ្ឋានជាននាទិសកសកមេវ កិច្ចំ កាតុំ ជានាតិ, យថាសកមេវ វិសយំ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. តម្បីតិ តេហិ ទសពលញាណេហិ ជានិតព្ពម្បិ. កម្មវិបាកន្តរមេវាតិ កម្មន្តរស្ស វិបាកន្តរមេវ ជានាតិ. ចេតនាចេតនាសម្បយុត្តធម្មេ និរយាទិនិព្ពានគាមិនិប្បដិបទាភូតេ កម្មន្តិ គហេត្វា អាហ ‘‘កម្មបរិច្ឆេទមេវា’’តិ. ធាតុនានត្តញ្ច ធាតុនានត្តការណញ្ច ធាតុនានត្តការណន្តិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តញ្ហិ ញាណំ តទុភយម្បិ ជានាតិ. ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ៨១២) តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ. សច្ចបរិច្ឆេទមេវាតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន សច្ចានំ បរិច្ឆិន្នមេវ. អប្បេតុំ ន សក្កោតិ អដ្ឋមនវមពលានិ វិយ តំសទិសំ, ឥទ្ធិវិធញាណមិវ វិកុព្ពិតុំ. ឯតេនស្ស ពលសទិសតញ្ច និវារេតិ. ឈានាទិញាណំ វិយ វា អប្បេតុំ វិកុព្ពិតុញ្ច. យទិបិ ហិ ឈានាទិបច្ចវេក្ខណញាណំ សត្តមពលន្តិ តស្ស សវិតក្កសវិចារតា វុត្តា, តថាបិ ឈានាទីហិ វិនា បច្ចវេក្ខណា នត្ថីតិ ឈានាទិសហគតំ ញាណំ តទន្តោគធំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឈានាទិកិច្ចំ វិយ ន សព្ពំ ពលកិច្ចំ កាតុំ សក្កោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ, ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុញ្ច ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ, ន បន កស្សចិ ពលស្ស ឈានឥទ្ធិភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ កិច្ចវិសេសវសេនបិ ទសពលញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណវិសេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិតក្កត្តិកភូមន្តរវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបាដិយាតិអាទិតោ បដ្ឋាយ បដិបាដិយា.

អនុបទវណ្ណនំ ញត្វា វេទិតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. កិលេសាវរណំ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ. កិលេសាវរណស្ស អភាវោ អាសវក្ខយញាណាធិគមស្ស ឋានំ, តព្ភាវោ អដ្ឋានំ. អនធិគមស្ស បន តទុភយម្បិ យថាក្កមំ អដ្ឋានំ ឋានញ្ចាតិ តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកិយ…បេ… ទស្សនតោ ចា’’តិ អាហ. តត្ថ លោកិយសម្មាទិដ្ឋិយា ឋិតិ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ឋានំ កិលេសាវរណាភាវស្ស ការណត្តា. សា ហិ តស្មិំ សតិ ន ហោតិ, អសតិ ច ហោតិ. ឯតេន តស្សា អដ្ឋិតិយា តស្ស អដ្ឋានតា វុត្តា ឯវ. នេសំ វេនេយ្យសត្តានំ. ធាតុវេមត្តទស្សនតោតិ កាមធាតុអាទីនំ បវត្តិភេទទស្សនតោ, យទគ្គេន ធាតុវេមត្តំ ជានាតិ, តទគ្គេន ចរិយាទិវិសេសម្បិ ជានាតិ. ធាតុវេមត្តទស្សនតោតិ វា ធម្មធាតុវេមត្តទស្សនតោ. សព្ពាបិ ហិ ចរិយា ធម្មធាតុបរិយាបន្នា ឯវាតិ. បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ សន្តតិមហាមត្តាទីនំ វិយ. ទិព្ពចក្ខានុភាវតោ បត្តព្ពេនាតិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុនា បរស្ស ហទយវត្ថុសន្និស្សយលោហិតវណ្ណទស្សនមុខេន តទា បវត្តមានចិត្តជាននត្ថំ បរិកម្មករណំ នាម សាវកានំ, តញ្ច ខោ អាទិកម្មិកានំ, យតោ ទិព្ពចក្ខុអានុភាវតោ ចេតោបរិយញាណស្ស បត្តព្ពតា សិយា. ពុទ្ធានំ បន យទិបិ អាសវក្ខយញាណាធិគមតោ បគេវ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមោ, តថាបិ តថាបរិកម្មករណំ នត្ថិ វិជ្ជាត្តយសិទ្ធិយា សិជ្ឈនតោ. សេសាភិញ្ញាត្តយេ ចេតោបរិយញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមេន បត្តន្តិ ច វត្តព្ពតំ លភតីតិ តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សីហនាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៤. អធិវុត្តិបទសុត្តាទិវណ្ណនា

២២-២៤. ទុតិយេ អធិវចនបទានន្តិ បញ្ញត្តិបទានំ. ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទា វិយ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តិយា អធិវចនំ បញ្ញត្តិ. អថ វា អធិសទ្ទោ ឧបរិភាគេ. វុច្ចតីតិ វចនំ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ, ឧបាទាភូតរូបាទីនំ ឧបរិ បញ្ញបិយមានា ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ អត្ថោ, តស្មា បញ្ញត្តិទីបកបទានីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្ស បទានិ បទដ្ឋានានិ អធិវចនបទានិ. តេនាហ ‘‘តេសំ យេ’’តិអាទិ. តេសន្តិ អធិវចនានំ. យេតិ ខន្ធាទយោ. អធិវុត្តិតាយ អធិវុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ. អធិកញ្ហិ សភាវធម្មេសុ សស្សតាទិំ, បកតិអាទិំ, ទ្រព្យាទិំ, ជីវាទិំ, កាយាទិញ្ច, អភូតំ អត្ថំ អជ្ឈារោបេត្វា ទិដ្ឋិយោ បវត្តន្តីតិ. តេនាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. តតិយចតុត្ថានិ សុវិញ្ញេយ្យានិ.

អធិវុត្តិបទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. កសិណសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ សកលដ្ឋេនាតិ និស្សេសដ្ឋេន. អនវសេសផរណវសេន ចេត្ថ សកលដ្ឋោ វេទិតព្ពោ, អសុភនិមិត្តាទីសុ វិយ ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនវសេសតោ គហេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តទារម្មណានំ ធម្មានន្តិ តំ កសិណំ អារព្ភ បវត្តនកធម្មានំ. ខេត្តដ្ឋេនាតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានដ្ឋេន. អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ បវត្តិដ្ឋានភាវេន. យថា ខេត្តំ សស្សានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ វឌ្ឍនដ្ឋានញ្ច, ឯវមេវ តំ ត ឈានំ សម្បយុត្តធម្មានន្តិ. យោគិនោ វា សុខវិសេសានំ ការណភាវេន. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ឥទំ ‘‘ឧទ្ធំ អធោ តិរិយ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពំ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឯវ ហិ សព្ពត្ថ កសិណំ វឌ្ឍេតព្ពំ. តេន តេន វា ការណេនាតិ តេន តេន ឧបរិអាទីសុ កសិណវឌ្ឍនការណេន. យថា កិន្តិ អាហ ‘‘អាលោកមិវ រូបទស្សនកាមោ’’តិ. យថា ទិព្ពចក្ខុនា ឧទ្ធំ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ, ឧទ្ធំ អាលោកំ បសារេតិ. អធោ ចេ, អធោ. សមន្តតោ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ, សមន្តតោ អាលោកំ បសារេតិ, ឯវំ សព្ពកសិណន្តិ អត្ថោ. ឯកស្សាតិ បថវីកសិណាទីសុ ឯកេកស្ស. អញ្ញភាវានុបគមនត្ថន្តិ អញ្ញកសិណភាវានុបគមនទីបនត្ថំ, អញ្ញស្ស វា កសិណភាវានុបគមនទីបនត្ថំ. ន ហិ អញ្ញេន បសារិតកសិណំ តតោ អញ្ញេន បសារិតកសិណភាវំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវម្បិ នេសំ អញ្ញកសិណសម្ភេទាភាវោ វេទិតព្ពោ. ន អញ្ញំ បថវីអាទិ. ន ហិ ឧទកេន ឋិតដ្ឋានេ សសម្ភារបថវី អត្ថិ. អញ្ញកសិណសម្ភេទោតិ អាបោកសិណាទិនា សង្ករោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សេសកសិណេសុ.

ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនវសេសផរណំ បមាណស្ស អគ្គហណតោ អប្បមាណំ. តេនេវ ហិ នេសំ កសិណសមញ្ញា. តថា ចាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ចេតសា ផរន្តោតិ ភាវនាចិត្តេន អារម្មណំ ករោន្តោ. ភាវនាចិត្តញ្ហិ កសិណំ បរិត្តំ វា វិបុលំ វា សកលមេវ មនសិ ករោតិ, ន ឯកទេសំ. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណំ ផរណអប្បមាណវសេន វិញ្ញាណកសិណន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ តំ វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. កសិណវសេនាតិ ឧគ្ឃាដិតកសិណវសេន កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា. យត្តកញ្ហិ ឋានំ កសិណំ បសារិតំ, តត្តកំ អាកាសភាវនាវសេន អាកាសំ ហោតីតិ. ឯវំ យត្តកំ ឋានំ អាកាសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតំ, តត្តកំ សកលមេវ ផរិត្វា វិញ្ញាណស្ស បវត្តនតោ អាគមនវសេន វិញ្ញាណកសិណេបិ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘កសិណុគ្ឃាដិមាកាសវសេន តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា’’តិ.

កសិណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កាឡីសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ អត្ថស្ស បត្តិន្តិ ឯកន្តតោ ហិតានុប្បត្តិំ. ហទយស្ស សន្តិន្តិ បរមចិត្តូបសមំ. កិលេសសេនន្តិ កាមគុណសង្ខាតំ បឋមំ កិលេសសេនំ. សា ហិ កិលេសសេនា អច្ឆរាសង្ឃាតសភាវាបិ បដិបត្ថយមានា បិយាយិតព្ពឥច្ឆិតព្ពរូបសភាវតោ បិយរូបសាតរូបា នាម អត្តនោ កិច្ចវសេន. អហំ ឯកោវ ឈាយន្តោតិ អហំ គណសង្គណិកាយ កិលេសសង្គណិកាយ ច អភាវតោ ឯកោ អសហាយោ លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ឈាយន្តោ. អនុពុជ្ឈិន្តិ អនុក្កមេន មគ្គបដិបាដិយា ពុជ្ឈិំ បដិវិជ្ឈិំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បិយរូបំ សាតរូបំ សេនំ ជិនិត្វា អហំ ឯកោវ ឈាយន្តោ ‘‘អត្ថស្ស បត្តិំ ហទយស្ស សន្តិ’’ន្តិ សង្ខំ គតំ អរហត្តសុខំ បដិវិជ្ឈិំ, តស្មា ជនេន មិត្តសន្ថវំ ន ករោមិ, តេនេវ ច មេ ការណេន កេនចិ សទ្ធិំ សក្ខី ន សម្បជ្ជតីតិ. អត្ថាភិនិព្ពត្តេសុន្តិ ឥតិសទ្ទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អត្ថោតិ គហេត្វា’’តិ.

កាឡីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បឋមមហាបញ្ហសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ វុច្ចេថាតិ វុច្ចេយ្យ. ទុតិយបទេបីតិ ‘‘អនុសាសនិយា វា អនុសាសនិ’’ន្តិ ឯវំ ទុតិយវាក្យេបិ. តេ កិរ ភិក្ខូ. ន ចេវ សម្បាយិស្សន្តីតិ ន ចេវ សម្មទេវ បការេហិ គហេស្សន្តិ ញាបេស្សន្តិ. តេនាហ ‘‘សម្បាទេត្វា កថេតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. យស្មា អវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិតា ហោន្តិ, តស្មា វិឃាតំ អាបជ្ជិស្សន្តីតិ យោជនា. អញ្ញថា អារាធនំ នាម នត្ថីតិ ឥមិនា សបច្ចយនាមរូបានំ យាថាវតោ អវពោធោ ឯវ ឥតោ ពាហិរកានំ នត្ថិ, កុតោ បវេទនាតិ ទស្សេតិ. អារាធនន្តិ យាថាវបវេទនេន ចិត្តស្ស បរិតោសនំ.

ឯកោ បញ្ហោតិ ឯកោ បញ្ហមគ្គោ, ឯកំ បញ្ហគវេសនន្តិ អត្ថោ. ឯកោ ឧទ្ទេសោតិ ឯកំ ឧទ្ទិសនំ អត្ថស្ស សំខិត្តវចនំ. វេយ្យាករណន្តិ និទ្ទិសនំ អត្ថស្ស វិវរិត្វា កថនំ. ហេតុនាតិ ‘‘អន្តវន្តតោ អនច្ចន្តិកតោ តាវកាលិកតោ និច្ចប្បដិក្ខេបតោ’’តិ ឯវមាទិនា នយេន យថា ឥមេ សង្ខារា ឯតរហិ, ឯវំ អតីតេ អនាគតេ ច អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មាតិ អតីតានាគតេសុ នយេន.

សព្ពេ សត្តាតិ អនវសេសា សត្តា. តេ បន ភវភេទតោ សង្ខេបេនេវ ភិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘កាមភវាទីសូ’’តិអាទិមាហ. ព្យធិករណានម្បិ ពាហិរត្ថសមាសោ ហោតិ យថា ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិ អាហ ‘‘អាហារតោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ. តិដ្ឋតិ ឯតេនាតិ វា ឋិតិ, អាហារោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ សមាសវិគ្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា, បច្ចយាយត្តវុត្តិកាតិ អត្ថោ. បច្ចយត្ថោ ហេត្ថ អាហារសទ្ទោ ‘‘អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៣២) វិយ. ឯវញ្ហិ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ ឥមិនា អសញ្ញសត្តា បរិគ្គហិតា ហោន្តិ. សា បនាយំ អាហារដ្ឋិតិកតា និប្បរិយាយតោ សង្ខារធម្មោ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘អាហារដ្ឋិតិកាតិ អាគតដ្ឋានេ សង្ខារលោកោ វេទិតព្ពោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.១៣៦). យទិ ឯវំ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ ឥទំ កថន្តិ? បុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនាតិ នាយំ ទោសោ. តេនេវាហ – ‘‘ឯកធម្មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ សម្មា វិរជ្ជមានោ សម្មា វិមុច្ចមានោ សម្មា បរិយន្តទស្សាវី សម្មទត្ថំ អភិសមេច្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមស្មិំ ឯកធម្មេ? សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ. យ្វាយំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ កថាយ សព្ពេសំ សង្ខារានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ អាហារបរិយាយេន សាមញ្ញតោ បច្ចយធម្មោ វុត្តោ, អយំ អាហារោ នាម ឯកោ ធម្មោ.

ចោទកោ វុត្តម្បិ អត្ថំ យាថាវតោ អប្បដិវិជ្ឈមានោ នេយ្យត្ថំ សុត្តបទំ នីតត្ថតោ ទហន្តោ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ វចនមត្តេ ឋត្វា ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. អាចរិយោ អវិបរីតំ តត្ថ យថាធិប្បេតមត្ថំ បវេទេន្តោ ‘‘ន វិរុជ្ឈតី’’តិ វត្វា ‘‘តេសញ្ហិ ឈានំ អាហារោ ហោតី’’តិ អាហ. ឈានន្តិ ឯកវោការភវាវហំ សញ្ញាយ វិរជ្ជនវសេន បវត្តរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ. បាឡិយំ បន ‘‘អនាហារា’’តិ វចនំ អសញ្ញភវេ ចតុន្នំ អាហារានំ អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បច្ចយាហារស្ស អភាវតោ. ឯវំ សន្តេបីតិ ឥទំ សាសនេ យេសុ ធម្មេសុ វិសេសតោ អាហារសទ្ទោ និរុឡ្ហោ, ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ ឯត្ថ យទិ តេយេវ គយ្ហន្តិ, អព្យាបិតទោសមាបន្នោ. អថ សព្ពោបិ បច្ចយធម្មោ អាហារោតិ អធិប្បេតោ, ឥមាយ អាហារបាឡិយា វិរោធោ អាបន្នោតិ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. ‘‘ន វិរុជ្ឈតី’’តិ យេនាធិប្បាយេន វុត្តំ, តំ វិវរន្តោ ‘‘ឯតស្មិញ្ហិ សុត្តេ’’តិអាទិមាហ. កពឡីការាហារាទីនំ ឱជដ្ឋមករូបាហរណាទិ និប្បរិយាយេន អាហារភាវោ. យថា ហិ កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបាហរណេន រូបកាយំ ឧបត្ថម្ភេន្តិ, ឯវំ ផស្សាទយោ វេទនាទិអាហរណេន នាមកាយំ ឧបត្ថម្ភេតិ, តស្មា សតិបិ ជនកភាវេ ឧបត្ថម្ភកភាវោ ឱជាទីសុ សាតិសយោ លព្ភមានោ មុខ្យោ អាហារដ្ឋោតិ តេ ឯវ និប្បរិយាយេន អាហារលក្ខណា ធម្មា វុត្តា.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ បរិយាយេន បច្ចយោ អាហារោតិ វុត្តោ, សព្ពោ បច្ចយធម្មោ អត្តនោ ផលំ អាហរតីតិ ឥមំ បរិយាយំ លភតីតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពធម្មានញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ សង្ខតធម្មានំ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ សុត្តេន សមត្ថេតុំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយន្តិ បច្ចយាហារោ. និប្បរិយាយាហារោបិ គហិតោវ ហោតីតិ យាវតា សោបិ បច្ចយភាវេនេវ ជនកោ ឧបត្ថម្ភកោ ច ហុត្វា តំ តំ ផលំ អាហរតីតិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ.

តត្ថាតិ បរិយាយាហារោ, និប្បរិយាយាហារោតិ ទ្វីសុ អាហារេសុ អសញ្ញភវេ យទិបិ និប្បរិយាយាហារោ ន លព្ភតិ, បរិយាយាហារោ បន លព្ភតេវ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘អនុប្បន្នេ ហិ ពុទ្ធេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ តិត្ថករមតនិស្សិតានំ ឈានភាវនាយ អសិជ្ឈនតោ ‘‘អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ’’តិ វុត្តំ. សាសនិកា តាទិសំ ឈានំ ន និព្ពត្តេន្តីតិ ‘‘តិត្ថាយតនេ បព្ពជិតា’’តិ វុត្តំ. តិត្ថិយា ហិ ឧបបត្តិវិសេសេ វិមុត្តិសញ្ញិនោ សញ្ញាវិរាគាវិរាគេសុ អាទីនវានិសំសទស្សិនោវ ហុត្វា អសញ្ញសមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា អក្ខណភូមិយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន សាសនិកា. វាយោកសិណេ បរិក្កម្មំ កត្វាតិ វាយោកសិណេ បឋមាទីនិ តីណិ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា តតិយជ្ឈានេ ចិណ្ណវសី ហុត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ចតុត្ថជ្ឈានាធិគមាយ បរិកម្មំ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា’’តិ.

កស្មា (ទី. និ. ដី. ១.៦៨-៧៣; ទី. និ. អភិ. ដី. ១.៦៨-៧៣) បនេត្ថ វាយោកសិណេយេវ បរិកម្មំ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ, យថេវ ហិ រូបបដិភាគភូតេសុ កសិណវិសេសេសុ រូបវិភាវនេន រូបវិរាគភាវនាសង្ខាតោ អរូបសមាបត្តិវិសេសោ សច្ឆិករីយតិ, ឯវំ អបរិព្យត្តវិគ្គហតាយ អរូបបដិភាគភូតេ កសិណវិសេសេ អរូបវិភាវនេន អរូបវិរាគភាវនា សង្ខាតោ រូបសមាបត្តិវិសេសោ អធិគមីយតីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘សញ្ញា រោគោ, សញ្ញា គណ្ឌោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤), ‘‘ធិ ចិត្តំ, ធិ វតេតំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា ច នយេន អរូបប្បវត្តិយា អាទីនវទស្សនេន តទភាវេ ច សន្តបណីតភាវសន្និដ្ឋានេន រូបសមាបត្តិយា អភិសង្ខរណំ អរូបវិរាគភាវនា. រូបវិរាគភាវនា បន សទ្ធិំ ឧបចារេន អរូបសមាបត្តិយោ, តត្ថាបិ វិសេសេន បឋមារុប្បជ្ឈានំ. យទិ ឯវំ ‘‘បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណេបី’’តិ វត្តព្ពំ, តស្សាបិ អរូបបដិភាគតា លព្ភតីតិ? ឥច្ឆិតមេវេតំ, កេសញ្ចិ អវចនំ បនេត្ថ បុព្ពាចរិយេហិ អគ្គហិតភាវេន. យថា ហិ រូបវិរាគភាវនា វិរជ្ជនីយធម្មាភាវមត្តេន បរិនិប្ផន្នា, វិរជ្ជនីយធម្មបរិភាសភូតេ ច វិសយវិសេសេ បាតុភវតិ, ឯវំ អរូបវិរាគភាវនាបីតិ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ. តិត្ថិយេហេវ បន តស្សា សមាបត្តិយា បដិបជ្ជិតព្ពតាយ តេសញ្ច វិសយបថេ សូបនិពន្ធនស្សេវ តស្ស ឈានស្ស បដិបត្តិតោ ទិដ្ឋិវន្តេហិ បុព្ពាចរិយេហិ ចតុត្ថេយេវ ភូតកសិណេ អរូបវិរាគភាវនាបរិកម្មំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ច វណ្ណកសិណេសុ វិយ បុរិមភូតកសិណត្តយេបិ វណ្ណប្បដិច្ឆាយាវ បណ្ណត្តិ អារម្មណំ ឈានស្ស លោកវោហារានុរោធេនេវ បវត្តិតោ. ឯវញ្ច កត្វា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៧) បថវីកសិណស្ស អាទាសចន្ទមណ្ឌលូបមវចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ, ចតុត្ថំ បន ភូតកសិណំ ភូតប្បដិច្ឆាយមេវ ឈានស្ស គោចរភាវំ គច្ឆតីតិ តស្សេវំ អរូបបដិភាគតា យុត្តាតិ វាយោកសិណេយេវ បរិកម្មំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ធីតិ ជិគុច្ឆនត្ថេ និបាតោ, តស្មា ធិ ចិត្តន្តិ ចិត្តំ ជិគុច្ឆាមិ. ធិ វតេតំ ចិត្តន្តិ ឯតំ មម ចិត្តំ ជិគុច្ឆិតំ វត ហោតុ. វតាតិ សម្ភាវនេ. តេន ជិគុច្ឆនំ សម្ភាវេន្តោ វទតិ. នាមាតិ ច សម្ភាវនេ ឯវ. តេន ចិត្តស្ស អភាវំ សម្ភាវេតិ. ចិត្តស្ស ភាវាភាវេសុ អាទីនវានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វាតិ ចិត្តស្ស អភាវោ ឯវ សាធុ សុដ្ឋូតិ ឥមំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិំ តត្ថ ច អភិរុចិំ ឧប្បាទេត្វា. តថា ភាវិតស្ស ឈានស្ស ឋិតិភាគិយភាវប្បត្តិយា អបរិហីនជ្ឈានា. តិត្ថាយតនេ បព្ពជិតស្សេវ តថា ឈានភាវនា ហោតីតិ អាហ ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ. បណិហិតោ អហោសីតិ មរណស្ស អាសន្នកាលេ ឋបិតោ អហោសិ. យទិ ឋានាទិនា អាការេន និព្ពត្តេយ្យ កម្មពលេន, យាវ ភេទា តេនេវាការេន តិដ្ឋេយ្យាតិ អាហ ‘‘តេន ឥរិយាបថេនា’’តិអាទិ. ឯវរូបានម្បីតិ ឯវំ អចេតនានម្បិ. បិ-សទ្ទេន បគេវ សចេតនានន្តិ ទស្សេតិ. កថំ បន អចេតនានំ នេសំ បច្ចយាហារស្ស ឧបកប្បនន្តិ ចោទនំ សន្ធាយ តត្ថ និទស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. តេន ន កេវលមាគមោយេវ, អយមេត្ថ យុត្តីតិ ទស្សេតិ. តាវ តិដ្ឋន្តីតិ ឧក្កំសតោ បញ្ច មហាកប្បសតានិ តិដ្ឋន្តិ.

យេ ឧដ្ឋានវីរិយេន ទិវសំ វីតិនាមេត្វា តស្ស និស្សន្ទផលមត្តំ កិញ្ចិទេវ លភិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តិ, តេ ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ. យេ បន អត្តនោ បុញ្ញផលមេវ ឧបជីវន្តិ, តេ បុញ្ញផលូបជីវិនោ. នេរយិកានំ បន នេវ ឧដ្ឋានវីរិយវសេន ជីវិកកប្បនំ, បុញ្ញផលស្ស បន លេសោបិ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘យេ បន នេរយិកា…បេ… ជីវីតិ វុត្តា’’តិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អាហរណេន មនោសញ្ចេតនា អាហារោតិ វុត្តា, ន យស្ស កស្សចិ ផលស្សាតិ អធិប្បាយេន ‘‘កិំ បញ្ច អាហារា អត្ថី’’តិ ចោទេតិ. អាចរិយោ និប្បរិយាយាហារេ អធិប្បេតេ ‘‘សិយា តវ ចោទនា អវសរា, សា បន ឯត្ថ អនវសរា’’តិ ច ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ច, ន បញ្ចាតិ ឥទំ ន វត្តព្ព’’ន្តិ វត្វា បរិយាយាហារស្សេវ បនេត្ថ អធិប្បេតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ននុ បច្ចយោ អាហារោ’តិ វុត្តមេត’’ន្តិ អាហ. តស្មាតិ យស្ស កស្សចិ បច្ចយស្ស អាហារោតិ ឥច្ឆិតត្តា. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេន្តោ ‘‘យំ សន្ធាយា’’តិអាទិមាហ.

មុខ្យាហារវសេនបិ នេរយិកានំ អាហារដ្ឋិតិកតំ ទស្សេតុំ ‘‘កពឡីការាហារំ…បេ… សាធេតី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ នេរយិកា សុខប្បដិសំវេទិនោបិ ហោន្តីតិ? នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ខេឡោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តយោតិ តយោ អរូបាហារា កពឡីការាហារស្ស អភាវតោ. អវសេសានន្តិ អសញ្ញសត្តេហិ អវសេសានំ កាមភវាទីសុ និព្ពត្តសត្តានំ. បច្ចយាហារោ ហិ សព្ពេសំ សាធារណោតិ.

បឋមមហាបញ្ហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-៩. ទុតិយមហាបញ្ហសុត្តាទិវណ្ណនា

២៨-២៩. អដ្ឋមេ ឯវំនាមកេតិ កជង្គលាតិ ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមកេ មជ្ឈិមប្បទេសស្ស មរិយាទភូតេ នគរេ. ‘‘និគមេ’’តិបិ វទន្តិ, ‘‘និចុលវនេ’’តិបិ វទន្តិ. និចុលំ នាម ឯកា រុក្ខជាតិ, ‘‘នីបរុក្ខោ’’តិបិ វទន្តិ. តេន សញ្ឆន្នោ មហាវនសណ្ឌោ, តត្ថ វិហរតីតិ អត្ថោ. ហេតុនា នយេនាតិ ច ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ននុ ច ‘‘ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោ’’តិ កស្មា វុត្តំ. ភគវតា ហិ ចត្តារោតិអាទិបញ្ហព្យាករណា ចត្តារោ អាហារា, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, អដ្ឋ លោកធម្មា ទស្សិតា. ភិក្ខុនិយា បន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, ឆ និស្សារណីយា ធាតុយោ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ ទស្សិតធម្មា អញ្ញោយេវត្ថោ ភិក្ខុនិយា ទស្សិតោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. នវមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ទុតិយមហាបញ្ហសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយកោសលសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ឧគ្គន្ត្វា យុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ ឧយ្យោធិកា, សត្ថប្បហារេហិ យុជ្ឈិតស្សេតំ អធិវចនំ. ឧគ្គន្ត្វា យុជ្ឈនំ វា ឧយ្យោធិកោ, សត្ថប្បហារោ. តេនាហ ‘‘យុទ្ធតោ និវត្តោ’’តិ. ឧបស្សុតិវសេន យុជ្ឈិតព្ពាការំ ញត្វាតិ ជេតវនេ កិរ ទត្តត្ថេរោ ធនុគ្គហតិស្សត្ថេរោតិ ទ្វេ មហល្លកត្ថេរា វិហារបច្ចន្តេ បណ្ណសាលាយ វសន្តិ. តេសុ ធនុគ្គហតិស្សត្ថេរោ បច្ឆិមយាមេ បពុជ្ឈិត្វា ឧដ្ឋាយ និសិន្នោ ទត្តត្ថេរំ អាមន្តេត្វា ‘‘អយំ តេ មហោទរោ កោសលោ ភុត្តភត្តមេវ បូតិំ ករោតិ, យុទ្ធវិចារណំ បន កិញ្ចិ ន ជានាតិ, បរាជិតោត្វេវ វទាបេតី’’តិ វត្វា តេន ‘‘កិំ បន កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ – ‘‘ភន្តេ, យុទ្ធោ នាម បទុមព្យូហោ ចក្កព្យូហោ សកដព្យូហោតិ តយោ ព្យូហា ហោន្តិ, អជាតសត្តុំ គណ្ហិតុកាមេន អសុកស្មិំ នាម បព្ពតកុច្ឆិស្មិំ ទ្វីសុ បព្ពតភិត្តីសុ មនុស្សេ ឋបេត្វា បុរតោ ទុព្ពលំ ទស្សេត្វា បព្ពតន្តរំ បវិដ្ឋភាវំ ជានិត្វា បវិដ្ឋមគ្គំ រុន្ធិត្វា បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ឧភោសុ បព្ពតភិត្តីសុ វគ្គិត្វា នទិត្វា ជាលបក្ខិត្តមច្ឆំ វិយ កត្វា សក្កា គហេតុ’’ន្តិ. តស្មិំ ខណេ ‘‘ភិក្ខូនំ កថាសល្លាបំ សុណាថា’’តិ រញ្ញោ បេសិតចរបុរិសា តំ សុត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា រាជា សង្គាមភេរិំ បហរាបេត្វា គន្ត្វា សកដព្យូហំ កត្វា អជាតសត្តុំ ជីវគ្គាហំ គណ្ហិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបស្សុតិវសេ…បេ... អជាតសត្តុំ គណ្ហី’’តិ.

ទោណបាកន្តិ ទោណតណ្ឌុលានំ បក្កភត្តំ. ទោណន្តិ ចតុនាឡិកានមេតមធិវចនំ. មនុជស្សាតិ សត្តស្ស. តនុកស្សាតិ តនុកា អប្បិកា អស្ស បុគ្គលស្ស, ភុត្តបច្ចយា វិសភាគវេទនា ន ហោន្តិ. សណិកន្តិ មន្ទំ មុទុកំ, អបរិស្សយមេវាតិ អត្ថោ. ជីរតីតិ បរិភុត្តាហារោ បច្ចតិ. អាយុ បាលយន្តិ និរោគោ អវេទនោ ជីវិតំ រក្ខន្តោ. អថ វា សណិកំ ជីរតីតិ សោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ បុគ្គលោ បរិមិតាហារតាយ សណិកំ ចិរេន ជីរតិ ជរំ បាបុណាតិ ជីវិតំ បាលយន្តោ.

ឥមំ ឱវាទំ អទាសីតិ ឯកស្មិំ កិរ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.២០៣ បសេនទិកោសលវត្ថុ) សមយេ រាជា តណ្ឌុលទោណស្ស ឱទនំ តទុបិយេន សូបព្យញ្ជនេន ភុញ្ជតិ. សោ ឯកទិវសំ ភុត្តបាតរាសោ ភត្តសម្មទំ អវិនោទេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា កិលន្តរូបោ ឥតោ ចិតោ ច សម្បរិវត្តតិ, និទ្ទាយ អភិភុយ្យមានោបិ លហុកំ និបជ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ សត្ថា អាហ ‘‘កិំ, មហារាជ, អវិស្សមិត្វាវ អាគតោសី’’តិ. អាម, ភន្តេ, ភុត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មេ មហាទុក្ខំ ហោតីតិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘មហារាជ, អតិពហុភោជីនំ ឯតំ ទុក្ខំ ហោតី’’តិ វត្វា –

‘‘មិទ្ធី យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ច,

និទ្ទាយិតា សម្បរិវត្តសាយី;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ,

បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. (ធ. ប. ៣២៥; នេត្តិ. ២៦, ៩០) –

ឥមាយ គាថាយ ឱវទិត្វា, ‘‘មហារាជ, ភោជនំ នាម មត្តាយ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, មត្តភោជិនោ ហិ សុខំ ហោតី’’តិ ឧត្តរិបិ បុន ឱវទន្តោ ‘‘មនុជស្ស សទា សតីមតោ’’តិ (សំ. និ. ១.១២៤) ឥមំ គាថមាហ.

រាជា បន គាថំ ឧគ្គណ្ហិតុំ នាសក្ខិ, សមីបេ ឋិតំ បន ភាគិនេយ្យំ សុទស្សនំ នាម មាណវំ ‘‘ឥមំ គាថំ ឧគ្គណ្ហ តាតា’’តិ អាហ. សោ តំ គាថំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘កិំ ករោមិ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ បុច្ឆិ. អថ នំ សត្ថា អាហ, ‘‘មាណវ, ឥមំ គាថំ នដោ វិយ បត្តបត្តដ្ឋានេ មា អវច, រញ្ញោ បាតរាសំ ភុញ្ជនដ្ឋានេ ឋត្វា បឋមបិណ្ឌាទីសុបិ អវត្វា អវសានេ បិណ្ឌេ គហិតេ វទេយ្យាសិ, រាជា សុត្វា ភត្តបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេស្សតិ. អថ រញ្ញោ ហត្ថេសុ ធោតេសុ បាតិំ អបនេត្វា សិត្ថានិ គណេត្វា តទុបិយំ ព្យញ្ជនំ ញត្វា បុនទិវសេ តាវតកេ តណ្ឌុលេ ហារេយ្យាសិ. បាតរាសេ ច វត្វា សាយមាសេ មា វទេយ្យាសី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តំ ទិវសំ រញ្ញោ បាតរាសំ ភុត្វា គតត្តា សាយមាសេ ភគវតោ អនុសិដ្ឋិនិយាមេន គាថំ អភាសិ. រាជា ទសពលស្ស វចនំ សរិត្វា ភត្តបិណ្ឌំ បាតិយំយេវ ឆឌ្ឌេសិ. រញ្ញោ ហត្ថេសុ ធោតេសុ បាតិំ អបនេត្វា សិត្ថានិ គណេត្វា បុនទិវសេ តត្តកេ តណ្ឌុលេ ហរិំសុ, សោបិ មាណវោ ទិវសេ ទិវសេ តថាគតស្ស សន្តិកំ គច្ឆតិ. ទសពលស្ស វិស្សាសិកោ អហោសិ. អថ នំ ឯកទិវសំ បុច្ឆិ ‘‘រាជា កិត្តកំ ភុញ្ជតី’’តិ? សោ ‘‘នាឡិកោទន’’ន្តិ អាហ. វដ្ដិស្សតិ ឯត្តាវតា បុរិសភាគោ ឯស, ឥតោ បដ្ឋាយ គាថំ មា វទីតិ. រាជា តថេវ សណ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘នាឡិកោទនបរមតាយ សណ្ឋាសី’’តិ. រត្តញ្ញុតាយ វឌ្ឍិតំ សីលំ អស្ស អត្ថីតិ វឌ្ឍិតសីលោ. អបោថុជ្ជនិកេហិ សីលេហីតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេហិ សីលំ អរិយំ សុទ្ធំ. តេន វុត្តំ ‘‘អរិយសីលោ’’តិ. តទេកំ អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ. តេន វុត្តំ ‘‘កុសលសីលោ’’តិ.

ទុតិយកោសលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឧបាលិវគ្គោ

១. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អត្ថវសេតិ វុទ្ធិវិសេសេ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុ អធិគមនីយេ ហិតវិសេសេតិ អត្ថោ. អត្ថោយេវ វា អត្ថវសោ, ទស អត្ថេ ទស ការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា អត្ថោ ផលំ តទធីនវុត្តិតាយ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ហេតូតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘យេ មម សោតព្ពំ សទ្ទហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តេសំ តំ អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘យោ ច តថាគតស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆតិ, តស្ស តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតី’’តិ វុត្តំ. អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវន្តិ ភទ្ទាលិសុត្តេ វិយ អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា. សុខវិហារាភាវេ សហជីវមានស្ស អភាវតោ សហជីវិតាបិ សុខវិហារោវ វុត្តោ. សុខវិហារោ នាម ចតុន្នំ ឥរិយាបថវិហារានំ ផាសុតា.

មង្កុតន្តិ និត្តេជតំ. ធម្មេនាតិអាទីសុ ធម្មោតិ ភូតំ វត្ថុ. វិនយោតិ ចោទនា ចេវ សារណា ច. សត្ថុសាសនន្តិ ញត្តិសម្បទា ចេវ អនុស្សាវនសម្បទា ច.

បិយសីលានន្តិ សិក្ខាកាមានំ. តេសញ្ហិ សីលំ បិយំ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘សិក្ខាត្តយបារិបូរិយា ឃដមានា’’តិ. សន្ទិទ្ធមនាតិ សំសយំ អាបជ្ជមនា. ឧព្ពឡ្ហា ហោន្តីតិ បីឡិតា ហោន្តិ. សង្ឃកម្មានីតិ សតិបិ ឧបោសថបវារណានំ សង្ឃកម្មភាវេ គោពលីពទ្ទញាយេន ឧបោសថំ បវារណញ្ច ឋបេត្វា ឧបសម្បទាទិសេសសង្ឃកម្មានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សមគ្គានំ ភាវោ សាមគ្គី.

‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមកំ កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា. ឥធ បន បរូបវាទវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា ច នានប្បការា ឧបទ្ទវា អាសវាតិ អាហ ‘‘អសំវរេ ឋិតេន តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា’’តិអាទិ. យទិ ហិ ភគវា សិក្ខាបទំ ន ច បញ្ញបេយ្យ, តតោ អសទ្ធម្មប្បដិសេវនអទិន្នាទានបាណាតិបាតាទិហេតុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បរូបវាទាទយោ ទិដ្ឋធម្មិកា នានប្បការា អនត្ថា, យេ ច តន្និមិត្តមេវ និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណាទិវសេន មហាទុក្ខានុភវនប្បការា អនត្ថា, តេ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, តត្ថ ភវា ទិដ្ឋធម្មិកា. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា’’តិ. សម្មុខា គរហនំ អកិត្តិ, បរម្មុខា គរហនំ អយសោ. អថ វា សម្មុខា បរម្មុខា គរហនំ អកិត្តិ, បរិវារហានិ អយសោតិ វេទិតព្ពំ. អាគមនមគ្គថកនាយាតិ អាគមនទ្វារបិទហនត្ថាយ. សម្បរេតព្ពតោ បេច្ច គន្តព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោតិ អាហ ‘‘សម្បរាយេ នរកាទីសូ’’តិ.

មេថុនាទីនិ រជ្ជនដ្ឋានានិ. បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សនដ្ឋានានិ.

សំវរវិនយោតិ សីលសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ សំវរោ. យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោ, វិនយនតោ វិនយោតិ វុច្ចតិ. បហានវិនយោតិ តទង្គប្បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិបស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. សមថវិនយោតិ សត្ត អធិករណសមថា. បញ្ញត្តិវិនយោតិ សិក្ខាបទមេវ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហិ វិជ្ជមានាយ ឯវ សិក្ខាបទសម្ភវតោ បញ្ញត្តិវិនយោបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អនុគ្គហិតោ ហោតិ. សេសមេត្ថ វុត្តត្ថមេវ.

ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាលិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អក្កោសវគ្គោ

១-៨. វិវាទសុត្តាទិវណ្ណនា

៤១-៤៨. បញ្ចមស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ. ឆដ្ឋេ ខណភង្គុរតាយ ន និច្ចា ន ធុវាតិ អនិច្ចា. តតោ ឯវ បណ្ឌិតេហិ ន ឥច្ចា ន ឧបគន្តព្ពាតិបិ អនិច្ចា. ស្វាយំ នេសំ អនិច្ចដ្ឋោ ឧទយវយបរិច្ឆិន្នតាយ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ហុត្វា អភាវិនោ’’តិ, ឧប្បជ្ជិត្វា វិនស្សកាតិ អត្ថោ. សាររហិតាតិ និច្ចសារធុវសារអត្តសារវិរហិតា. មុសាតិ វិសំវាទនដ្ឋេន មុសា, ឯកំសេន អសុភាទិសភាវា តេ ពាលានំ សុភាទិភាវេន ឧបដ្ឋហន្តិ, សុភាទិគ្គហណស្ស បច្ចយភាវេន សត្តេ វិសំវាទេន្តិ. តេនាហ ‘‘និច្ចសុភសុខា វិយា’’តិអាទិ. ន បស្សនសភាវាតិ ខណបភង្គុរតាឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានតាយ ទិស្សមានា វិយ ហុត្វា អទស្សនបកតិកា. ឯតេ ហិ ខេត្តំ វិយ វត្ថុ វិយ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ វិយ ច បញ្ញាយិត្វាបិ កតិបាហេនេវ សុបិនកេ ទិដ្ឋា វិយ ន បញ្ញាយន្តិ. សត្តមដ្ឋមានិ សុវិញ្ញេយ្យានិ.

វិវាទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. សរីរដ្ឋធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩-៥០. នវមេ បុនព្ភវទានំ បុនព្ភវោ ឧត្តរបទលោបេន, បុនព្ភវោ សីលមស្សាតិ បោនោភវិកោ, បុនព្ភវទាយកោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បុនព្ភវនិព្ពត្តកោ’’តិ. ភវសង្ខរណកម្មន្តិ បុនព្ភវនិព្ពត្តនកកម្មំ. ទសមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

សរីរដ្ឋធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អក្កោសវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.

២. ទុតិយបណ្ណាសកំ

(៦) ១. សចិត្តវគ្គោ

១-១០. សចិត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

៥១-៦០. ទុតិយស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ. ទសមេ បិត្តំ សមុដ្ឋានមេតេសន្តិ បិត្តសមុដ្ឋានា, បិត្តបច្ចយាបិត្តហេតុកាតិ អត្ថោ. សេម្ហសមុដ្ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សន្និបាតិកាតិ តិណ្ណម្បិ បិត្តាទីនំ កោបេន សមុដ្ឋិតា. ឧតុបរិណាមជាតិ វិសភាគឧតុតោ ជាតា. ជង្គលទេសវាសីនញ្ហិ អនូបទេសេ វសន្តានំ វិសភាគោ ច ឧតុ ឧប្បជ្ជតិ, អនូបទេសវាសីនញ្ច ជង្គលទេសេតិ ឯវំ បរសមុទ្ទតីរាទិវសេនបិ ឧតុវិសភាគតា ឧប្បជ្ជតិយេវ. តតោ ជាតាតិ ឧតុបរិណាមជា. អត្តនោ បកតិចរិយានំ វិសយានំ វិសមំ កាយបរិហរណវសេន ជាតា វិសមបរិហារជា. តេនាហ ‘‘អតិចិរដ្ឋាននិសជ្ជាទិនា វិសមបរិហារេន ជាតា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន មហាភារវហនសុធាកោដ្ដនាទីនំ សង្គហោ. បរស្ស ឧបក្កមតោ និព្ពត្តា ឱបក្កមិកា. ពាហិរំ បច្ចយំ អនបេក្ខិត្វា កេវលំ កម្មវិបាកតោវ ជាតា កម្មវិបាកជា. តត្ថ បុរិមេហិ សត្តហិ ការណេហិ ឧប្បន្នា សារីរិកា វេទនា សក្កា បដិពាហិតុំ, កម្មវិបាកជានំ បន សព្ពភេសជ្ជានិបិ សព្ពបរិត្តានិបិ នាលំ បដិឃាតាយ.

សចិត្តសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សចិត្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៧) ២. យមកវគ្គោ

១-៧. អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា

៦១-៦៧. ទុតិយស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ. សត្តមេ នឡកបានកេតិ ឯវំនាមកេ និគមេ. បុព្ពេ កិរ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.១៩ អាទយោ) អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ កបិយោនិយំ និព្ពត្តោ មហាកាយោ កបិរាជា ហុត្វា អនេកសតវានរសហស្សបរិវុតោ បព្ពតបាទេ វិចរិ, បញ្ញវា ខោ បន ហោតិ មហាបញ្ញោ. សោ បរិសំ ឯវំ ឱវទតិ, ‘‘តាតា, ឥមស្មិំ បព្ពតបាទេ វិសផលានិ ហោន្តិ, អមនុស្សបរិគ្គហិតា បោក្ខរណិកា នាម ហោន្តិ, តុម្ហេ បុព្ពេ ខាទិតបុព្ពានេវ ផលានិ ខាទថ, បីតបុព្ពានេវ បានីយានិ បិវថ, ឯត្ថ វោ បដិបុច្ឆិតកិច្ចំ នត្ថី’’តិ. តេ អបីតបុព្ពំ ទិស្វា សហសាវ អបិវិត្វា សមន្តា បរិធាវិត្វា មហាសត្តស្ស អាគមនំ ឱលោកយមានា និសីទិំសុ. មហាសត្តោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ, តាតា, បានីយំ ន បិវថា’’តិ អាហ. តុម្ហាកំ អាគមនំ ឱលោកេមាតិ. ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ សមន្តា បទំ បរិយេសមានោ ឱតិណ្ណបទំយេវ អទ្ទស, ន ឧត្តិណ្ណបទំ. អទិស្វា ‘‘សបរិស្សយា’’តិ អញ្ញាសិ. តាវទេវ ច តត្ថ អភិនិព្ពត្តអមនុស្សោ ឧទកំ ទ្វេធា កត្វា ឧដ្ឋាសិ – សេតមុខោ, នីលកុច្ឆិ, រត្តហត្ថបាទោ, មហាទាឋិកោ, វន្តទាឋោ, វិរូបោ, ពីភច្ឆោ, ឧទករក្ខសោ. សោ ឯវមាហ – ‘‘កស្មា បានីយំ ន បិវថ, មធុរំ ឧទកំ បិវថ, កិំ តុម្ហេ ឯតស្ស វចនំ សុណាថា’’តិ. មហាសត្តោ អាហ ‘‘ត្វំ អធិវត្ថោ អមនុស្សោ’’តិ? អាមាហន្តិ. ‘‘ត្វំ ឥធ ឱតិណ្ណេ លភសី’’តិ អាហ. អាម, តុម្ហេ បន សព្ពេ ខាទិស្សាមីតិ. ន សក្ខិស្សសិ យក្ខាតិ. បានីយំ បន បិវិស្សថាតិ. អាម, បិវិស្សាមាតិ. ឯវំ សន្តេ ឯកម្បិ វានរំ ន មុញ្ចិស្សន្តិ. ‘‘បានីយញ្ច បិវិស្សាម, ន ច តេ វសំ គមិស្សាមា’’តិ នឡំ អាហរាបេត្វា កោដិយំ គហេត្វា ធមិ. សព្ពោ ឯកច្ឆិទ្ទោ អហោសិ. តីរេ និសីទិត្វាវ បានីយំ បិវិ. សេសវានរានម្បិ បាដិយេក្កំ នឡំ អាហរាបេត្វា ធមិត្វា អទាសិ. សព្ពេ តេ បស្សន្តស្សេវ បានីយំ បិវិំសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទិស្វា បទមនុត្តិណ្ណំ, ទិស្វានោតរិតំ បទំ;

នឡេន វារិំ បិស្សាម, នេវ មំ ត្វំ វធិស្សសី’’តិ. (ជា. ១.១.២០);

តតោ បដ្ឋាយ យាវ អជ្ជទិវសា តស្មិំ ឋានេ នឡា ឯកច្ឆិទ្ទាវ ហោន្តិ. ឥមស្មិញ្ហិ កប្បេ កប្បដ្ឋិយបាដិហារិយានិ នាម ចន្ទេ សសលក្ខណំ (ជា. ១.៤.៦១ អាទយោ), វដ្ដជាតកេ (ជា. ១.១.៣៥) សច្ចកិរិយដ្ឋានេ អគ្គិជាលស្ស អាគមនុបច្ឆេទោ, ឃដីការស្ស មាតាបិតូនំ វសនដ្ឋានេ អនោវស្សនំ (ម. និ. ២.២៩១), បោក្ខរណិយា តីរេ នឡានំ ឯកច្ឆិទ្ទភាវោតិ. ឥតិ សា បោក្ខរណី នឡេន បានីយស្ស បិវិតត្តា ‘‘នឡកបានកា’’តិ នាមំ លភិ. អបរភាគេ តំ បោក្ខរណិំ និស្សាយ និគមោ បតិដ្ឋាសិ, តស្សបិ ‘‘នឡកបាន’’ន្ត្វេវ នាមំ ជាតំ. តំ បន សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘នឡកបានេ’’តិ. បលាសវនេតិ កិំសុកវនេ.

តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ ព្យាបនិច្ឆាយំ ឥទំ អាមេឌិតវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ យំ ទិស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អនុវិលោកេត្វាតិ ឯត្ថ អនុ-សទ្ទោ ‘‘បរី’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘តតោ តតោ វិលោកេត្វា’’តិ. កស្មា អាគិលាយតិ កោដិសហស្សហត្ថិនាគានំ ពលំ ធារេន្តស្សាតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. អាចរិយោ បនស្ស ‘‘ឯស សង្ខារានំ សភាវោ, យទិទំ អនិច្ចតា. យេ បន អនិច្ចា, តេ ឯកន្តេនេវ ឧទយវយប្បដិបីឡិតតាយ ទុក្ខា ឯវ. ទុក្ខសភាវេសុ តេសុ សត្ថុកាយេ ទុក្ខុប្បត្តិយា អយំ បច្ចយោ’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជិ, សោ ច ខោ បុព្ពេកតកម្មបច្ចយា. ឯត្ថាហ ‘‘កិំ បន តំ កម្មំ, យេន អបរិមាណកាលំ សក្កច្ចំ ឧបចិតវិបុលបុញ្ញសម្ភារោ សត្ថា ឯវរូបំ ទុក្ខវិបាកមនុភវតី’’តិ? វុច្ចតេ – អយមេវ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ អតីតជាតិយំ មល្លបុត្តោ ហុត្វា បាបជនសេវី អយោនិសោមនសិការពហុលោ ចរតិ. សោ ឯកទិវសំ និព្ពុទ្ធេ វត្តមានេ ឯកំ មល្លបុត្តំ គហេត្វា គាឡ្ហតរំ និប្បីឡេសិ. តេន កម្មេន ឥទានិ ពុទ្ធោ ហុត្វាបិ ទុក្ខមនុភវិ. យថា ចេតំ, ឯវំ ចិញ្ចមាណវិកាទីនមិត្ថីនំ យានិ ភគវតោ អព្ភក្ខានាទីនិ ទុក្ខានិ, សព្ពានិ បុព្ពេកតស្ស វិបាកាវសេសានិ, យានិ កម្មបិលោតិកានីតិ វុច្ចន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.៦៤-៩៦) –

‘‘អនោតត្តសរាសន្នេ, រមណីយេ សិលាតលេ;

នានារតនបជ្ជោតេ, នានាគន្ធវនន្តរេ.

‘‘មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន, បរេតោ លោកនាយកោ;

អាសីនោ ព្យាករី តត្ថ, បុព្ពកម្មានិ អត្តនោ.

‘‘សុណាថ ភិក្ខវោ មយ្ហំ, យំ កម្មំ បកតំ មយា;

បិលោតិកស្ស កម្មស្ស, ពុទ្ធត្តេបិ វិបច្ចតិ.

១. ‘‘មុនាឡិ នាមហំ ធុត្តោ, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតិសុ;

បច្ចេកពុទ្ធំ សុរភិំ, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;

ពហូ វស្សសហស្សានិ, ទុក្ខំ វេទេសិ វេទនំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;