.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

ឯកាទសកនិបាត-ដីកា

១. និស្សយវគ្គោ

១-១០. កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា

១-១០. ឯកាទសកនិបាតស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ. ទសមេ ជនិតស្មិន្តិ កម្មកិលេសេហិ និព្ពត្តេ, ជនេ ឯតស្មិន្តិ វា ជនេតស្មិំ, មនុស្សេសូតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យេ គោត្តបដិសារិនោ’’តិ. ជនិតស្មិំ-សទ្ទោ ឯវ វា ឥ-ការស្ស ឯ-ការំ កត្វា ‘‘ជនេតស្មិ’’ន្តិ វុត្តោ. ជនិតស្មិន្តិ ច ជនស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ជនិតស្មិន្តិ សាមញ្ញគ្គហណេបិ យត្ថ ចតុវណ្ណសមញ្ញា, តត្ថេវ មនុស្សលោកេ. ខត្តិយោ សេដ្ឋោតិ អយំ លោកសមញ្ញាបិ មនុស្សលោកេយេវ, ន ទេវកាយេ ព្រហ្មកាយេ វាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ គោត្តបដិសារិនោ’’តិ វុត្តំ. បដិសរន្តីតិ ‘‘អហំ គោតមោ, អហំ កស្សបោ’’តិ បដិ បដិ អត្តនោ គោត្តំ អនុស្សរន្តិ បដិជានន្តិ វាតិ អត្ថោ.

កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និស្សយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អនុស្សតិវគ្គោ

១-៤. បឋមមហានាមសុត្តាទិវណ្ណនា

១១-១៤. ទុតិយស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ. តតិយេ កពឡីការាហារភក្ខានន្តិ កពឡីការាហារូបជីវីនំ. កោ បន ទេវានំ អាហារោ, កា អាហារវេលាតិ? សព្ពេសម្បិ កាមាវចរទេវានំ សុធា អាហារោ. សា ហេដ្ឋិមេហិ ហេដ្ឋិមេហិ ឧបរិមានំ ឧបរិមានំ បណីតតមា ហោតិ, តំ យថាសកំ ទិវសវសេនេវ ទិវសេ ទិវសេ ភុញ្ជន្តិ. កេចិ បន ‘‘ពិឡារបទប្បមាណំ សុធាហារំ ភុញ្ជន្តិ, សោ ជិវ្ហាយ ឋបិតមត្តោ យាវ កេសគ្គនខគ្គា កាយំ ផរតិ, តេសំយេវ ទិវសវសេន សត្ត ទិវសេ យាបនសមត្ថោ ហោតី’’តិ វទន្តិ. អសមយវិមុត្តិយា វិមុត្តោតិ មគ្គវិមោក្ខេន វិមុត្តោ. អដ្ឋន្នញ្ហិ សមាបត្តីនំ សមាបជ្ជនស្ស សមយោបិ អត្ថិ តស្ស អសមយោបិ, មគ្គវិមោក្ខេន បន វិមុច្ចនស្ស សមយោ វា អសមយោ វា នត្ថិ. យស្ស សទ្ធា ពលវតី, វិបស្សនា ច អារទ្ធា, តស្ស គច្ឆន្តស្ស តិដ្ឋន្តស្ស និសីទន្តស្ស និបជ្ជន្តស្ស ខាទន្តស្ស ភុញ្ជន្តស្ស ច មគ្គផលប្បដិវេធោ នាម ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ. ឥតិ មគ្គវិមោក្ខេន វិមុច្ចន្តស្ស សមយោ វា អសមយោ វា នត្ថីតិ មគ្គវិមោក្ខោ អសមយវិមុត្តិ នាម. ចតុត្ថេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

បឋមមហានាមសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មេត្តាសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ សេសជនាតិ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា អលាភិនោ. សម្បរិវត្តមានាតិ ទក្ខិណេនេវ បស្សេន អសយិត្វា សព្ពសោ បរិវត្តមានា. កាកច្ឆមានាតិ ឃុរុឃុរុបស្សាសវសេន វិស្សរំ ករោន្តា. សុខំ សុបតីតិ ឯត្ថ ទុវិធា សុបនា សយនេ បិដ្ឋិប្បសារណលក្ខណា កិរិយាមយចិត្តេហិ អវោកិណ្ណភវង្គប្បវត្តិលក្ខណា ច. តត្ថាយំ ឧភយត្ថាបិ សុខមេវ សុបតិ. យស្មា សណិកំ និបជ្ជិត្វា អង្គបច្ចង្គានិ សមោធាយ បាសាទិកេន អាការេន សយតិ, និទ្ទោក្កមនេបិ ឈានំ សមាបន្នោ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ អសុបិត្វា’’តិអាទិ.

និទ្ទាកាលេ សុខំ អលភិត្វា ទុក្ខេន សុត្តត្តា ឯវ បដិពុជ្ឈនកាលេ សរីរខេទេន និត្ថុននំ វិជម្ភនំ ឥតោ ចិតោ ច វិបរិវត្តនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘និត្ថុនន្តា វិជម្ភន្តា សម្បរិវត្តន្តា ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈន្តី’’តិ. អយំ បន សុខេន សុត្តត្តា សរីរខេទាភាវតោ និត្ថុននាទិវិរហិតោវ បដិពុជ្ឈតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ អប្បដិពុជ្ឈិត្វា’’តិអាទិ. សុខប្បដិពោធោ ច សរីរវិការាភាវេនាតិ អាហ ‘‘សុខំ និព្ពិការ’’ន្តិ.

ភទ្ទកមេវ សុបិនំ បស្សតីតិ ឥទំ អនុភូតបុព្ពវសេន ទេវតូបសំហារវសេន ចស្ស ភទ្ទកមេវ សុបិនំ ហោតិ, ន បាបកន្តិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ចេតិយំ វន្ទន្តោ វិយា’’តិអាទិ. ធាតុក្ខោភហេតុកម្បិ ចស្ស ពហុលំ ភទ្ទកមេវ សិយា យេភុយ្យេន ចិត្តជរូបានុគុណតាយ ឧតុអាហារជរូបានំ.

ឧរេ អាមុក្កមុត្តាហារោ វិយាតិ គីវាយ ពន្ធិត្វា ឧរេ លម្ពិតមុត្តាហារោ វិយាតិ កេហិចិ តំ ឯកាវលិវសេន វុត្តំ សិយា, អនេករតនាវលិសមូហភូតោ បន មុត្តាហារោ អំសប្បទេសតោ បដ្ឋាយ យាវ កដិប្បទេសស្ស ហេដ្ឋាភាគា បលម្ពន្តោ ឧរេ អាមុក្កោយេវ នាម ហោតិ.

វិសាខត្ថេរោ វិយាតិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៨) សោ កិរ បាដលិបុត្តេ កុដុម្ពិយោ អហោសិ. សោ តត្ថេវ វសមានោ អស្សោសិ ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបោ កិរ ចេតិយមាលាលង្កតោ កាសាវបជ្ជោតោ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានេយេវេត្ថ សក្កា និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា, ឧតុសប្បាយំ សេនាសនសប្បាយំ បុគ្គលសប្បាយំ ធម្មស្សវនសប្បាយន្តិ សព្ពមេត្ថ សុលភ’’ន្តិ. សោ អត្តនោ ភោគក្ខន្ធំ បុត្តទារស្ស និយ្យាតេត្វា ទុស្សន្តេ ពទ្ធេន ឯកកហាបណេនេវ ឃរា និក្ខមិត្វា សមុទ្ទតីរេ នាវំ ឧទិក្ខមានោ ឯកំ មាសំ វសិ. សោ វោហារកុសលតាយ ឥមស្មិំ ឋានេ ភណ្ឌំ កិណិត្វា អសុកស្មិំ វិក្កិណន្តោ ធម្មិកាយ វណិជ្ជាយ តេនេវន្តរមាសេន សហស្សំ អភិសំហរិ. ឥតិ អនុបុព្ពេន មហាវិហារំ គន្ត្វា បព្ពជ្ជំ យាចតិ. សោ បព្ពាជនត្ថាយ សីមំ នីតោ តំ សហស្សត្ថវិកំ ឱវដ្ដិកន្តរេន ភូមិយំ បាតេសិ. ‘‘កិមេត’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘កហាបណសហស្សំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា, ‘‘ឧបាសក, បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន សក្កា វិចារេតុំ, ឥទានេវ នំ វិចារេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘វិសាខស្ស បព្ពជ្ជដ្ឋានំ អាគតា មា រិត្តហត្ថា គមិំសូ’’តិ មុញ្ចិត្វា សីមាមាឡកេ វិក្កិរិត្វា បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ. សោ បញ្ចវស្សោ ហុត្វា ទ្វេមាតិកា បគុណា កត្វា អត្តនោ សប្បាយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯកេកស្មិំ វិហារេ ចត្តារោ ចត្តារោ មាសេ សមបវត្តវាសំ វសមានោ ចរិ. ឯវំ ចរមានោ –

‘‘វនន្តរេ ឋិតោ ថេរោ, វិសាខោ គជ្ជមានកោ;

អត្តនោ គុណមេសន្តោ, ឥមមត្ថំ អភាសថ.

‘‘យាវតា ឧបសម្បន្នោ, យាវតា ឥធ មាគតោ;

ឯត្ថន្តរេ ខលិតំ នត្ថិ, អហោ លាភោ តេ មារិសា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៨);

សោ ចិត្តលបព្ពតវិហារំ គច្ឆន្តោ ទ្វេធាបថំ បត្វា ‘‘អយំ នុ ខោ មគ្គោ, ឧទាហុ អយ’’ន្តិ ចិន្តយន្តោ អដ្ឋាសិ. អថស្ស បព្ពតេ អធិវត្ថា ទេវតា ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯសោ មគ្គោ’’តិ ទស្សេតិ. សោ ចិត្តលបព្ពតវិហារំ គន្ត្វា តត្ថ ចត្តារោ មាសេ វសិត្វា ‘‘បច្ចូសេ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និបជ្ជិ. ចង្កមសីសេ មណិលរុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា សោបានផលកេ និសីទិត្វា បរោទិ. ថេរោ ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អាហ. អហំ, ភន្តេ, មណិលិយាតិ. កិស្ស រោទសីតិ? តុម្ហាកំ គមនំ បដិច្ចាតិ. មយិ ឥធ វសន្តេ តុម្ហាកំ កោ គុណោតិ? តុម្ហេសុ, ភន្តេ, ឥធ វសន្តេសុ អមនុស្សា អញ្ញមញ្ញំ មេត្តំ បដិលភន្តិ, តេ ទានិ តុម្ហេសុ គតេសុ កលហំ ករិស្សន្តិ, ទុដ្ឋុល្លម្បិ កថយិស្សន្តីតិ. ថេរោ ‘‘សចេ មយិ ឥធ វសន្តេ តុម្ហាកំ ផាសុវិហារោ ហោតិ, សុន្ទរ’’ន្តិ វត្វា អញ្ញេបិ ចត្តារោ មាសេ តត្ថេវ វសិត្វា បុន តថេវ គមនចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. ទេវតាបិ បុន តថេវ បរោទិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ថេរោ តត្ថេវ វសិត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយីតិ. ឯវំ ធមត្តាវិហារី ភិក្ខុ អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ.

ពលវបិយចិត្តតាយាតិ ឥមិនា ពលវបិយចិត្តតាមត្តេនបិ សត្ថំ ន កមតិ, បគេវ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយាតិ ទស្សេតិ. ខិប្បមេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ, កេនចិ បរិបន្ថេន បរិហីនជ្ឈានស្ស ព្យាបាទស្ស ទូរសមុស្សារិតភាវតោ ខិប្បមេវ សមាធិយតិ, ‘‘អាសវានំ ខយាយា’’តិ កេចិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឥតោ អញ្ញកម្មដ្ឋានវសេន អធិគតជ្ឈានានម្បិ សុខសុបនាទយោ អានិសំសា លព្ភន្តិ. យថាហ –

‘‘សុខំ សុបន្តិ មុនយោ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតា;

សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.២៥៨); ច អាទិ –

តថាបិមេ អានិសំសា ព្រហ្មវិហារលាភិនោ អនវសេសា លព្ភន្តិ ព្យាបាទាទីនំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ ព្រហ្មវិហារានំ. តេនេវាហ ‘‘និស្សរណំ ហេតំ, អាវុសោ, ព្យាបាទស្ស, យទិទំ មេត្តាចេតោវិមុត្តី’’តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៣២៦; អ. និ. ៦.១៣). ព្យាបាទាទិវសេន ច សត្តានំ ទុក្ខសុបនាទយោតិ តប្បដិបក្ខភូតេសុ ព្រហ្មវិហារេសុ សិទ្ធេសុ សុខសុបនាទយោ ហត្ថគតា ឯវ ហោន្តីតិ.

មេត្តាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អដ្ឋកនាគរសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ ពេលុវគាមកេតិ វេសាលិយា ទក្ខិណបស្សេ អវិទូរេ ពេលុវគាមកោ នាម អត្ថិ, តំ គោចរគាមំ កត្វាតិ អត្ថោ. សារប្បត្តកុលគណនាយាតិ មហាសារមហប្បត្តកុលគណនាយ. ទសមេ ឋានេតិ អញ្ញេ អញ្ញេតិ ទសគណនដ្ឋានេ. អដ្ឋកនគរេ ជាតោ ភវោតិ អដ្ឋកនាគរោ. កុក្កុដារាមោតិ បាដលិបុត្តេ កុក្កុដារាមោ, ន កោសម្ពិយំ.

បកតត្ថប្បដិនិទ្ទេសោ ត-សទ្ទោតិ តស្ស ‘‘ភគវតា’’តិអាទីហិ បទេហិ សមានាធិករណភាវេន វុត្តស្ស យេន អភិសម្ពុទ្ធភាវេន ភគវា បកតោ អធិគតោ សុបាកដោ ច, តំ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សទ្ធិំ អាគមនីយបដិបទាយ អត្ថភាវេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ សោ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. សតិបិ ញាណទស្សនសទ្ទានំ ឥធ បញ្ញាវេវចនភាវេ តេន តេន វិសេសេន នេសំ វិសយវិសេសេ បវត្តិទស្សនត្ថំ អសាធារណញាណវិសេសវសេន, វិជ្ជាត្តយវសេន, វិជ្ជាភិញ្ញានាវរណវសេន, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមំសចក្ខុវសេន បដិវេធទេសនាញាណវសេន ច តទត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាសយានុសយំ ជានតា អាសយានុសយញាណេន, សព្ពញេយ្យធម្មំ បស្សតា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណេហិ. បុព្ពេនិវាសាទីហីតិ បុព្ពេនិវាសាសវក្ខយញាណេហិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតាតិ ទេសេតព្ពធម្មានំ ទេសេតព្ពប្បការំ ពោធនេយ្យបុគ្គលានញ្ច អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិភេទំ ធម្មំ ទេសនាបញ្ញាយ យាថាវតោ បស្សតា. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ, បញ្ចវិធមារានំ វា សាសនស្ស វា បច្ចត្ថិកានំ អញ្ញតិត្ថិយានំ. តេសំ បន ហននំ បាដិហារិយេហិ អភិភវនំ អប្បដិភានតាករណំ អជ្ឈុបេក្ខណញ្ច. កេសិវិនយសុត្តញ្ចេត្ថ និទស្សនំ. តថា ឋានាដ្ឋានាទីនិ ជានតា. យថាកម្មូបគេ សត្តេ បស្សតា. សវាសនានមាសវានំ ខីណត្តា អរហតា. អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិតោ អវិបរីតាវពោធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន.

អថ វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាយ ជានតា. កាយកម្មាទិវសេន តិណ្ណម្បិ កម្មានំ ញាណានុបរិវត្តិតោ និសម្មការិតាយ បស្សតា. ទវាទីនម្បិ អភាវសាធិកាយ បហានសម្បទាយ អរហតា. ឆន្ទាទីនំ អហានិហេតុភូតាយ អក្ខយបដិភានសាធិកាយ សព្ពញ្ញុតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ទសពលអដ្ឋារសអាវេណិកពុទ្ធធម្មវសេនបិ យោជនា កាតព្ពា.

អភិសង្ខតន្តិ អត្តនោ បច្ចយេហិ អភិសម្មុខភាវេន សមេច្ច សម្ភុយ្យ កតំ. ស្វាស្ស កតភាវោ ឧប្បាទនេន វេទិតព្ពោ, ន ឧប្បន្នស្ស បដិសង្ខរណេនាតិ អាហ ‘‘ឧប្បាទិត’’ន្តិ. តេ ចស្ស បច្ចយា ចេតនាបធានាតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ‘‘ចេតយិតំ កប្បយិត’’ន្តិ អត្ថមាហ. អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិតន្តិ ច ឈានស្ស បាតុភាវទស្សនមុខេន វិទ្ធំសនភាវំ ឧល្លិង្គេតិ. យញ្ហិ អហុត្វា សម្ភវតិ, តំ ហុត្វា បដិវេតិ. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘យំ ខោ បនា’’តិអាទិ. សមថវិបស្សនាធម្មេ ឋិតោតិ ឯត្ថ សមថធម្មេ ឋិតត្តា សមាហិតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ និច្ចសញ្ញាទយោ បជហន្តោ អនុក្កមេន តំ អនុលោមញាណំ បាបេតា ហុត្វា វិបស្សន្នាធម្មេ ឋិតោ. សមថវិបស្សនាសង្ខាតេសុ ធម្មេសុ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. នន្ទនដ្ឋេន នន្ទី. តត្ថ សុខុមា អបេក្ខា វុត្តា. យា និកន្តីតិ វុច្ចតិ.

ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ យថារុតវសេនេវ ឥមស្ស សុត្តបទស្ស អត្ថេ គហេតព្ពេ សតិ. សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគោ កត្តព្ពោតិ អនាគាមិផលំ អនិព្ពត្តេត្វា តទត្ថាយ សមថវិបស្សនាបិ អនិព្ពត្តេត្វា កេវលំ តត្ថ ឆន្ទរាគោ កត្តព្ពោ ភវិស្សតិ. កស្មា? តេសុ សមថវិបស្សនាសង្ខាតេសុ ធម្មេសុ ឆន្ទរាគមត្តេន អនាគាមិនា លទ្ធព្ពស្ស អលទ្ធអនាគាមិផលេនបិ លទ្ធព្ពត្តា. តថា សតិ តេន អនាគាមិផលម្បិ លទ្ធព្ពមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អនាគាមិផលំ បដិលទ្ធំ ភវិស្សតី’’តិ. សភាវតោ រសិតព្ពត្តា អវិបរីតោ អត្ថោ ឯវ អត្ថរសោ.

អញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោតិ វិនិបាតិកេ សន្ធាយាហ. អញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោតិ អសុរកាយមាហ.

អប្បំ យាចិតេន ពហុំ ទេន្តេន ឧឡារបុរិសេន វិយ ឯកំ ធម្មំ បុច្ឆិតេន ‘‘អយម្បិ ឯកធម្មោ’’តិ កថិតត្តា ឯកាទសបិ ធម្មា បុច្ឆាវសេន ឯកធម្មោ នាម ជាតោ បច្ចេកំ វាក្យបរិសមាបនញាយេន. បុច្ឆាវសេនាតិ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ អានន្ទ, តេន…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឯកធម្មោ សម្មទក្ខាតោ’’តិ ឯវំ បវត្តបុច្ឆាវសេន. អមតុប្បត្តិអត្ថេនាតិ អមតភាវស្ស ឧប្បត្តិហេតុតាយ, សព្ពានិបិ កម្មដ្ឋានានិ ឯករសាបិ អមតាធិគមស្ស បដិបត្តិយាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ អគ្គផលភូមិ អនាគាមិផលភូមីតិ ទ្វេវ ភូមិយោ សរូបតោ អាគតា, នានន្តរិយតាយ បន ហេដ្ឋិមាបិ ទ្វេ ភូមិយោ អត្ថតោ អាគតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ. បញ្ច សតានិ អគ្ឃោ ឯតស្សាតិ បញ្ចសតំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

អដ្ឋកនាគរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. គោបាលសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ តិស្សោ កថាតិ តិស្សោ អដ្ឋកថា, តិវិធា សុត្តស្ស អត្ថវណ្ណនាតិ អត្ថោ. ឯកេកំ បទំ នាឡំ មូលំ ឯតិស្សាតិ ឯវំសញ្ញិតា ឯកនាឡិកា. ឯកេកំ វា បទំ នាឡំ អត្ថនិគ្គមនមគ្គោ ឯតិស្សាតិ ឯកនាឡិកា. តេនាហ ‘‘ឯកេកស្ស បទស្ស អត្ថកថន’’ន្តិ. ចត្តារោ អំសា ភាគា អត្ថសល្លក្ខណូបាយា ឯតិស្សាតិ ចតុរស្សា. តេនាហ ‘‘ចតុក្កំ ពន្ធិត្វា កថន’’ន្តិ. និយមតោ និសិន្នស្ស អារទ្ធស្ស វត្តោ សំវត្តោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ និសិន្នវត្តិកា, យថារទ្ធស្ស អត្ថស្ស វិសុំ វិសុំ បរិយោសាបិកាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បណ្ឌិតគោបាលកំ ទស្សេត្វា’’តិអាទិ. ឯកេកស្សបិ បទស្ស បិណ្ឌត្ថទស្សនវសេន ពហូនំ បទានំ ឯកជ្ឈំ អត្ថំ អកថេត្វា ឯកមេកស្ស បទស្ស អត្ថវណ្ណនា អយំ សព្ពត្ថ លព្ភតិ. ចតុក្កំ ពន្ធិត្វាតិ កណ្ហបក្ខេ ឧបមោបមេយ្យទ្វយំ, តថា សុក្កបក្ខេតិ ឥទំ ចតុក្កំ យោជេត្វា. អយំ ឯទិសេសុ ឯវ សុត្តេសុ លព្ភតិ. បរិយោសានគមនន្តិ កេចិ តាវ អាហុ ‘‘កណ្ហបក្ខេ ឧបមំ ទស្សេត្វា ឧបមា ច នាម យាវទេវ ឧបមេយ្យសម្បដិបាទនត្ថាតិ ឧបមេយ្យត្ថំ អាហរិត្វា សំកិលេសបក្ខនិទ្ទេសោ ច វោទានបក្ខវិភាវនត្ថាយាតិ សុក្កបក្ខម្បិ ឧបមោបមេយ្យវិភាគេន អាហរិត្វា សុត្តត្ថស្ស បរិយោសាបនំ. កណ្ហបក្ខេ ឧបមេយ្យំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. អបរេ បន ‘‘កណ្ហបក្ខេ, សុក្កបក្ខេ ច តំតំឧបមូបមេយ្យត្ថានំ វិសុំ វិសុំ បរិយោសាបេត្វាវ កថនំ បរិយោសានគមន’’ន្តិ វទន្តិ. អយន្តិ និសិន្នវត្តិកា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ គោបាលកសុត្តេ. សព្ពាចរិយានំ អាចិណ្ណាតិ សព្ពេហិបិ បុព្ពាចរិយេហិ អាចរិតា សំវណ្ណិតា, តថា ចេវ បាឡិ បវត្តាតិ.

អង្គីយន្តិ អវយវភាវេន ញាយន្តីតិ អង្គានិ, កោដ្ឋាសា. តានិ បនេត្ថ យស្មា សាវជ្ជសភាវានិ, តស្មា អាហ ‘‘អង្គេហីតិ អគុណកោដ្ឋាសេហី’’តិ. គោមណ្ឌលន្តិ គោសមូហំ. បរិហរិតុន្តិ រក្ខិតុំ. តំ បន បរិហរណំ បរិគ្គហេត្វា វិចរណន្តិ អាហ ‘‘បរិគ្គហេត្វា វិចរិតុ’’ន្តិ. វឌ្ឍិន្តិ គុន្នំ ពហុភាវំ ពហុគោរសតាសង្ខាតំ បរិវុទ្ធិំ. ‘‘ឯត្តកមិទ’’ន្តិ រូបីយតីតិ រូបំ, បរិមាណបរិច្ឆេទោបិ សរីររូបម្បីតិ អាហ ‘‘គណនតោ វា វណ្ណតោ វា’’តិ. ន បរិយេសតិ វិនដ្ឋភាវស្សេវ អជាននតោ. នីលាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន សេតសពលាទិវណ្ណំ សង្គណ្ហាតិ.

ធនុសត្តិសូលាទីតិ ឯត្ថ ឥស្សាសាចរិយានំ គាវីសុ កតំ ធនុលក្ខណំ. កុមារភត្តិគណានំ គាវីសុ កតំ សត្តិលក្ខណំ. ឥស្សរភត្តិគណានំ គាវីសុ កតំ សូលលក្ខណន្តិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន រាមវាសុទេវគណាទីនំ គាវីសុ កតំ ផរសុចក្កាទិលក្ខណំ សង្គណ្ហាតិ.

នីលមក្ខិកាតិ បិង្គលមក្ខិកា, ខុទ្ទកមក្ខិកា ឯវ វា. សដតិ រុជតិ ឯតាយាតិ សាដិកា, សំវឌ្ឍា សាដិកា អាសាដិកា. តេនាហ ‘‘វឌ្ឍន្តី’’តិអាទិ. ហារេតាតិ អបនេតា.

វាកេនាតិ វាកបដ្ដេន. ចីរកេនាតិ បិលោតិកេន. អន្តោវស្សេតិ វស្សកាលស្ស អព្ភន្តរេ. និគ្គាហន្តិ សុសុមារាទិគ្គាហរហិតំ. បីតន្តិ បានីយស្ស បីតភាវំ. សីហព្យគ្ឃាទិបរិស្សយេន សាសង្កោ សប្បដិភយោ.

បញ្ច អហានិ ឯកស្សាតិ បញ្ចាហិកោ, សោ ឯវ វារោតិ, បញ្ចាហិកវារោ. ឯវំ សត្តាហិកវារោបិ វេទិតព្ពោ. ចិណ្ណដ្ឋានន្តិ ចរិតដ្ឋានំ គោចរគ្គហិតដ្ឋានំ.

បិតិដ្ឋានន្តិ បិតរា កាតព្ពដ្ឋានំ, បិតរា កាតព្ពកិច្ចន្តិ អត្ថោ. យថារុចិំ គហេត្វា គច្ឆន្តីតិ គុន្នំ រុចិអនុរូបំ គោចរភូមិំ វា នទិបារំ វា គហេត្វា គច្ឆន្តិ. គោភត្តន្តិ កប្បាសដ្ឋិកាទិមិស្សំ គោភុញ្ជិតព្ពំ ភត្តំ. ភត្តគ្គហណេនេវ យាគុបិ សង្គហិតា.

ទ្វីហាការេហីតិ វុត្តំ អាការទ្វយំ ទស្សេតុំ ‘‘គណនតោ វា សមុដ្ឋានតោ វា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ បាឡិយំ អាគតាតិ ‘‘ឧបចយោ សន្តតី’’តិ ជាតិំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ហទយវត្ថុំ អគ្គហេត្វា ទសាយតនានិ បញ្ចទស សុខុមរូបានីតិ ឯវំ រូបកណ្ឌបាឡិយំ (ធ. ស. ៦៦៦) អាគតា. បញ្ចវីសតិ រូបកោដ្ឋាសាតិ សលក្ខណតោ អញ្ញមញ្ញសង្ករាភាវតោ រូបភាគា. រូបកោដ្ឋាសាតិ វា វិសុំ វិសុំ អប្បវត្តិត្វា កលាបភាវេនេវ បវត្តនតោ រូបកលាបា. កោដ្ឋាសាតិ ច អំសា អវយវាតិ អត្ថោ. កោដ្ឋន្តិ វា សរីរំ, តស្ស អំសា កេសាទយោ កោដ្ឋាសាតិ អញ្ញេបិ អវយវា កោដ្ឋាសា វិយ កោដ្ឋាសា.

សេយ្យថាបីតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. តត្ថ រូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ យថាវុត្តំ រូបំ សលក្ខណតោ ញាណេន បរិគ្គណ្ហិត្វា. អរូបំ វវត្ថបេត្វាតិ តំ រូបំ និស្សាយ អារម្មណញ្ច កត្វា បវត្តមានេ វេទនាទិកេ ចត្តារោ ខន្ធេ អរូបន្តិ វវត្ថបេត្វា. រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ បុន តត្ថ យំ រូប្បនលក្ខណំ, តំ រូបំ. តទញ្ញំ អរូបំ. ឧភយវិនិមុត្តំ កិញ្ចិ នត្ថិ អត្តា វា អត្តនិយំ វាតិ ឯវំ រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា. តទុភយញ្ច អវិជ្ជាទិនា បច្ចយេន សបច្ចយន្តិ បច្ចយំ សល្លក្ខេត្វា, អនិច្ចតាទិលក្ខណំ អារោបេត្វា យោ កលាបសម្មសនាទិក្កមេន កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ, សោ ន វឌ្ឍតីតិ យោជនា.

ឯត្តកំ រូបំ ឯកសមុដ្ឋានន្តិ ចក្ខាយតនំ, សោតាយតនំ, ឃានាយតនំ, ជិវ្ហាយតនំ, កាយាយតនំ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយំ, ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ អដ្ឋវិធំ កម្មវសេន; កាយវិញ្ញត្តិ, វចីវិញ្ញត្តីតិ ឥទំ ទ្វយំ ចិត្តវសេនាតិ ឯត្តកំ រូបំ ឯកសមុដ្ឋានំ. សទ្ទាយតនមេកំ ឧតុចិត្តវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានំ. រូបស្ស លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតាតិ ឯត្តកំ រូបំ ឧតុចិត្តាហារវសេន តិសមុដ្ឋានំ. រូបាយតនំ, គន្ធាយតនំ, រសាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, អាកាសធាតុ, អាបោធាតុ, កពឡីការោ អាហារោតិ ឯត្តកំ រូបំ ឧតុចិត្តាហារកម្មវសេន ចតុសមុដ្ឋានំ. ឧបចយោ, សន្តតិ, ជរតា, រូបស្ស អនិច្ចតាតិ ឯត្តកំ រូបំ ន កុតោចិ សមុដ្ឋាតីតិ ន ជានាតិ. សមុដ្ឋានតោ រូបំ អជានន្តោតិអាទីសុ វត្តព្ពំ ‘‘គណនតោ រូបំ អជានន្តោ’’តិអាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

កម្មលក្ខណោតិ អត្តនា កតំ ទុច្ចរិតកម្មំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ កម្មលក្ខណោ, ពាលោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ពាលលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ? ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ហោតិ, ទុព្ភាសិតភាសី, ទុក្កដកម្មការី. ឥមានិ ខោ…បេ… លក្ខណានី’’តិ (ម. និ. ៣.២៤៦; អ. និ. ៣.៣). អត្តនា កតំ សុចរិតកម្មំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ កម្មលក្ខណោ, បណ្ឌិតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ? សុចិន្តិតចិន្តី ហោតិ, សុភាសិតភាសី, សុកតកម្មការី. ឥមានិ ខោ…បេ… បណ្ឌិតលក្ខណានី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥៣; អ. និ. ៣.៣). តេនាហ ‘‘កុសលាកុសលកម្មំ បណ្ឌិតពាលលក្ខណ’’ន្តិ.

ពាលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតេ ន សេវតីតិ យំ ពាលបុគ្គលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតសេវនំ អត្ថកាមេន កាតព្ពំ, តំ ន ករោតិ. តថាភូតស្ស ច អយមាទីនវោតិ ទស្សេតុំ បុន ‘‘ពាលេ វជ្ជេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ ភគវតា ‘‘ឥទំ វោ កប្បតី’’តិ អនុញ្ញាតំ, តទនុលោមញ្ចេ, តំ កប្បិយំ. យំ ‘‘ឥទំ វោ ន កប្បតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ, តទនុលោមញ្ចេ, តំ អកប្បិយំ. យំ កោសល្លសម្ភូតំ, តំ កុសលំ, តប្បដិបក្ខំ អកុសលំ. តទេវ សាវជ្ជំ, កុសលំ អនវជ្ជំ. អាបត្តិតោ អាទិតោ ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា គរុកំ, តទញ្ញំ លហុកំ. ធម្មតោ មហាសាវជ្ជំ គរុកំ, អប្បសាវជ្ជំ លហុកំ. សប្បដិការំ សតេកិច្ឆំ, អប្បដិការំ អតេកិច្ឆំ. ធម្មតានុគតំ ការណំ, ឥតរំ អការណំ. តំ អជានន្តោតិ កប្បិយាកប្បិយំ, គរុក-លហុកំ, សតេកិច្ឆាតេកិច្ឆំ អជានន្តោ សុវិសុទ្ធំ កត្វា សីលំ រក្ខិតុំ ន សក្កោតិ. កុសលាកុសលំ, សាវជ្ជានវជ្ជំ, ការណាការណំ អជានន្តោ ខន្ធាទីសុ អកុសលតាយ រូបារូបបរិគ្គហម្បិ កាតុំ ន សក្កោតិ, កុតោ តស្ស កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍនា. តេនាហ ‘‘កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតី’’តិ.

គោវណសទិសេ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ ទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ មិច្ឆាវិតក្កា អាសាដិកា វិយាតិ អាសាដិកាតិ អាហ ‘‘អកុសលវិតក្កំ អាសាដិកំ អហារេត្វា’’តិ.

‘‘គណ្ឌោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.១០៣; អ. និ. ៨.៥៦; ៩.១៥) វចនតោ ឆហិ វណមុខេហិ វិស្សន្ទមានយូសោ គណ្ឌោ វិយ បិលោតិកាខណ្ឌេន ឆទ្វារេហិ វិស្សន្ទមានកិលេសាសុចិ អត្តភាវវណោ សតិសំវរេន បិទហិតព្ពោ, អយំ បន ឯវំ ន ករោតីតិ អាហ ‘‘យថា សោ គោបាលកោ វណំ ន បដិច្ឆាទេតិ, ឯវំ សំវរំ ន សម្បាទេតី’’តិ.

យថា ធូមោ ឥន្ធនំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជមានោ សណ្ហោ សុខុមោ, តំ តំ វិវរំ អនុបវិស្ស ព្យាបេន្តោ សត្តានំ ឌំសមកសាទិបរិស្សយំ វិនោទេតិ, អគ្គិជាលាសមុដ្ឋានស្ស បុព្ពង្គមោ ហោតិ, ឯវំ ធម្មទេសនាញាណស្ស ឥន្ធនភូតំ រូបារូបធម្មជាតំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជមានា សណ្ហា សុខុមា តំ តំ ខន្ធន្តរំ អាយតនន្តរញ្ច អនុបវិស្ស ព្យាបេតិ, សត្តានំ មិច្ឆាវិតក្កាទិបរិស្សយំ វិនោទេតិ, ញាណគ្គិជាលាសមុដ្ឋាបនស្ស បុព្ពង្គមោ ហោតិ, តស្មា ធូមោ វិយាតិ ធូមោតិ អាហ ‘‘គោបាលកោ ធូមំ វិយ ធម្មទេសនាធូមំ ន ករោតី’’តិ. អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា និសិន្នស្ស កាតព្ពា តទនុច្ឆវិកា ធម្មកថា ឧបនិសិន្នកកថា. កតស្ស ទានាទិបុញ្ញស្ស អនុមោទនកថា អនុមោទនា. តតោតិ ធម្មកថាទីនំ អករណតោ. ‘‘ពហុស្សុតោ គុណវាតិ ន ជានន្តី’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ អត្តនោ ជានាបនត្ថំ ធម្មកថាទិ ន កាតព្ពមេវាតិ? សច្ចំ ន កាតព្ពមេវ, សុទ្ធាសយេន បន ធម្មេ កថិតេ តស្ស គុណជាននំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘នាភាសមានំ ជានន្តិ, មិស្សំ ពាលេហិ បណ្ឌិតំ;

ភាសយេ ជោតយេ ធម្មំ, បគ្គណ្ហេ ឥសិនំ ធជ’’ន្តិ.

តរន្តិ ឱតរន្តិ ឯត្ថាតិ តិត្ថំ, នទិតឡាកាទីនំ នហានបានាទិអត្ថំ ឱតរណដ្ឋានំ. យថា បន តំ ឧទកេន ឱតិណ្ណសត្តានំ សរីរមលំ បវាហេតិ, បរិស្សមំ វិនោទេតិ, វិសុទ្ធិំ ឧប្បាទេតិ, ឯវំ ពហុស្សុតា អត្តនោ សមីបំ ឱតិណ្ណសត្តានំ ធម្មោទកេន ចិត្តមលំ បវាហេន្តិ, បរិស្សមំ វិនោទេន្តិ, វិសុទ្ធិំ ឧប្បាទេន្តិ, តស្មា តេ តិត្ថំ វិយាតិ តិត្ថំ. តេនាហ ‘‘តិត្ថភូតេ ពហុស្សុតភិក្ខូ’’តិ. ព្យញ្ជនំ កថំ រោបេតព្ពន្តិ, ភន្តេ, ឥទំ ព្យញ្ជនំ អយំ សទ្ទោ កថំ ឥមស្មិំ អត្ថេ រោបេតព្ពោ, កេន បការេន ឥមស្ស អត្ថស្ស វាចកោ ជាតោ. ‘‘និរូបេតព្ព’’ន្តិ វា បាឋោ, និរូបេតព្ពំ អយំ សភាវនិរុត្តិ កថមេត្ថ និរូឡ្ហាតិ អធិប្បាយោ. ឥមស្ស ភាសិតស្ស កោ អត្ថោតិ សទ្ទត្ថំ បុច្ឆតិ. ឥមស្មិំ ឋានេតិ ឥមស្មិំ បាឡិប្បទេសេ. បាឡិ កិំ វទតីតិ ភាវត្ថំ បុច្ឆតិ. អត្ថោ កិំ ទីបេតីតិ ភាវត្ថំ វា? សង្កេតត្ថំ វា. ន បរិបុច្ឆតីតិ វិមតិច្ឆេទនបុច្ឆាវសេន សព្ពសោ បុច្ឆំ ន ករោតិ. ន បរិបញ្ហតីតិ បរិ បរិ អត្តនោ ញាតុំ ឥច្ឆំ ន អាចិក្ខតិ, ន វិភាវេតិ. តេនាហ ‘‘ន ជានាបេតី’’តិ. តេតិ ពហុស្សុតភិក្ខូ. វិវរណំ នាម អត្ថស្ស វិភជិត្វា កថនន្តិ អាហ ‘‘ភាជេត្វា ន ទេសេន្តី’’តិ. អនុត្តានីកតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតំ គុយ្ហំ បដិច្ឆន្នំ. ន ឧត្តានិំ ករោន្តីតិ សិនេរុបាទមូលេ វាលិកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ បថវីសន្ធារោទកំ វិវរិត្វា ទស្សេន្តោ វិយ ច ឧត្តានំ ន ករោន្តិ.

ឯវំ យស្ស ធម្មស្ស វសេន ពហុស្សុតា ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ វុត្តា បរិយាយតោ. ឥទានិ តមេវ ធម្មំ និប្បរិយាយតោ ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មោ ហិ តរន្តិ ឱតរន្តិ ឯតេន និព្ពានំ នាម តឡាកន្តិ ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ភគវា សុមេធភូតោ –

‘‘ឯវំ កិលេសមលធោវំ, វិជ្ជន្តេ អមតន្តឡេ;

ន គវេសតិ តំ តឡាកំ, ន ទោសោ អមតន្តឡេ’’តិ. (ពុ. វំ. ២.១៤) –

ធម្មស្សេវ និព្ពានស្សោតរណតិត្ថភូតស្ស ឱតរណាការំ អជានន្តោ ‘‘ធម្មតិត្ថំ ន ជានាតី’’តិ វុត្តោ.

បីតាបីតន្តិ គោគណេ បីតំ អបីតញ្ច គោរូបំ ន ជានាតិ, ន វិន្ទតិ. អវិន្ទន្តោ ហិ ‘‘ន លភតី’’តិ វុត្តោ. ‘‘អានិសំសំ ន វិន្ទតី’’តិ វត្វា តស្ស អវិន្ទនាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មស្សវនគ្គំ គន្ត្វា’’តិអាទិមាហ.

អយំ លោកុត្តរោតិ បទំ សន្ធាយាហ ‘‘អរិយ’’ន្តិ. បច្ចាសត្តិញាយេន អនន្តរស្ស ហិ វិប្បដិសេធោ វា. អរិយសទ្ទោ វា និទ្ទោសបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋង្គិកន្តិ ច វិសុំ ឯកជ្ឈញ្ច អដ្ឋង្គិកំ ឧបាទាយ គហេតព្ពំ, អដ្ឋង្គតា ពាហុល្លតោ ច. ឯវញ្ច កត្វា សត្តង្គស្សបិ អរិយមគ្គស្ស សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ.

ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេតិអាទីសុ អវិសេសេន សតិបដ្ឋានា វុត្តា. តត្ថ កាយវេទនាចិត្តធម្មារម្មណា សតិបដ្ឋានា លោកិយា, តត្ថ សម្មោហវិទ្ធំសនវសេន បវត្តា និព្ពានារម្មណា លោកុត្តរាតិ ឯវំ ‘‘ឥមេ លោកិយា, ឥមេ លោកុត្តរា’’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

អនវសេសំ ទុហតីតិ បដិគ្គហណេ មត្តំ អជានន្តោ កិស្មិញ្ចិ ទាយកេ សទ្ធាហានិយា, កិស្មិញ្ចិ បច្ចយហានិយា អនវសេសំ ទុហតិ. វាចាយ អភិហារោ វាចាភិហារោ. បច្ចយានំ អភិហារោ បច្ចយាភិហារោ.

‘‘ឥមេ អម្ហេសុ គរុចិត្តីការំ ន ករោន្តី’’តិ ឥមិនា នវកានំ ភិក្ខូនំ សម្មាបដិបត្តិយា អភាវំ ទស្សេតិ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ បិតុបេមស្ស អនុបដ្ឋាបនតោ, តេន ច សិក្ខាគារវតាភាវទីបនេន សង្គហស្ស អភាជនភាវំ, តេន ថេរានំ តេសុ អនុគ្គហាភាវំ. ន ហិ សីលាទិគុណេហិ សាសនេ ថិរភាវប្បត្តា អននុគ្គហេតព្ពេ សព្រហ្មចារី អនុគ្គណ្ហន្តិ, និរត្ថកំ វា អនុគ្គហំ ករោន្តិ. តេនាហ ‘‘នវកេ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. ធម្មកថាពន្ធន្តិ បវេណិអាគតំ បកិណ្ណកធម្មកថាមគ្គំ. សច្ចសត្តប្បដិសន្ធិបច្ចយាការប្បដិសំយុត្តំ សុញ្ញតាទីបនំ គុឡ្ហគន្ថំ. វុត្តវិបល្លាសវសេនាតិ ‘‘ន រូបញ្ញូ’’តិអាទីសុ វុត្តស្ស បដិសេធស្ស បដិក្ខេបវសេន អគ្គហណវសេន. យោជេត្វាតិ ‘‘រូបញ្ញូ ហោតីតិ គណនតោ វា វណ្ណតោ វា រូបំ ជានាតី’’តិអាទិនា, ‘‘តស្ស គោគណោបិ ន បរិហាយតិ, បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ ន បរិពាហិរោ ហោតី’’តិអាទិនា ច អត្ថំ យោជេត្វា. វេទិតព្ពោតិ តស្មិំ តស្មិំ បទេ យថារហំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

គោបាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ មនោរថបូរណិយា អង្គុត្តរនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ឯកាទសកនិបាតវណ្ណនាយ អនុត្តានត្ថទីបនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច មនោរថបូរណិយា អង្គុត្តរនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

អនុត្តានត្ថបទវណ្ណនា.

និគមនកថាវណ្ណនា

មហាអដ្ឋកថាយ សារន្តិ អង្គុត្តរមហាអដ្ឋកថាយ សារំ. ឯកូនសដ្ឋិមត្តោតិ ថោកំ ឩនភាវតោ មត្តសទ្ទគ្គហណំ. មូលដ្ឋកថាសារន្តិ បុព្ពេ វុត្តអង្គុត្តរមហាអដ្ឋកថាយ សារមេវ អនុនិគមវសេន វទតិ. អថ វា មូលដ្ឋកថាសារន្តិ បោរាណដ្ឋកថាសុ អត្ថសារំ. តេនេទំ ទស្សេតិ – អង្គុត្តរមហាអដ្ឋកថាយ អត្ថសារំ អាទាយ ឥមំ មនោរថបូរណិំ ករោន្តោ សេសមហានិកាយានម្បិ មូលដ្ឋកថាសុ ឥធ វិនិយោគក្ខមំ អត្ថសារំ អាទាយ ឯវមកាសិន្តិ. មហាវិហារាធិវាសីនន្តិ ច ឥទំ បុរិមបច្ឆិមបទេហិ សទ្ធិំ សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘មហាវិហារាធិវាសីនំ សមយំ បកាសយន្តី, មហាវិហារាធិវាសីនំ មូលដ្ឋកថាសារំ អាទាយា’’តិ. តេនាតិ បុញ្ញេន. ហោតុ សព្ពោ សុខី លោកោតិ កាមាវចរាទិវិភាគោ សព្ពោ សត្តលោកោ យថារហំ ពោធិត្តយាធិគមវសេន សម្បត្តេន និព្ពានសុខេន សុខី សុខិតោ ហោតូតិ សទេវកស្ស លោកស្ស អច្ចន្តំ សុខាធិគមាយ អត្តនោ បុញ្ញំ បរិណាមេតិ.

ឯត្តាវតា សមត្តាវ, សព្ពសោ វណ្ណនា អយំ;

វីសតិយា សហស្សេហិ, គន្ថេហិ បរិមាណតោ.

បោរាណានំ កថាមគ្គ-សារមេត្ថ យតោ ឋិតំ;

តស្មា សារត្ថមញ្ជូសា, ឥតិ នាមេន វិស្សុតា.

អជ្ឈេសិតោ នរិន្ទេន, សោហំ បរក្កមពាហុនា;

សទ្ធម្មដ្ឋិតិកាមេន, សាសនុជ្ជោតការិនា.

តេនេវ ការិតេ រម្មេ, បាសាទសតមណ្ឌិតេ;

នានាទុមគណាកិណ្ណេ, ភាវនាភិរតាលយេ.

សីតលូទកសម្បន្នេ, វសំ ជេតវនេ ឥមំ;

អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ, អកាសិំ សាធុសម្មតំ.

យំ សិទ្ធំ ឥមិនា បុញ្ញំ, យំ ចញ្ញំ បសុតំ មយា;

ឯតេន បុញ្ញកម្មេន, ទុតិយេ អត្តសម្ភវេ.

តាវតិំសេ បមោទេន្តោ, សីលាចារគុណេ រតោ;

អលគ្គោ បញ្ចកាមេសុ, បត្វាន បឋមំ ផលំ.

អន្តិមេ អត្តភាវម្ហិ, មេត្តេយ្យំ មុនិបុង្គវំ;

លោកគ្គបុគ្គលំ នាថំ, សព្ពសត្តហិតេ រតំ.

ទិស្វាន តស្ស ធីរស្ស, សុត្វា សទ្ធម្មទេសនំ;

អធិគន្ត្វា ផលំ អគ្គំ, សោភេយ្យំ ជិនសាសនំ.

សទា រក្ខន្តុ រាជានោ, ធម្មេនេវ ឥមំ បជំ;

និរតា បុញ្ញកម្មេសុ, ជោតេន្តុ ជិនសាសនំ.

ឥមេ ច បាណិនោ សព្ពេ, សព្ពទា និរុបទ្ទវា;

និច្ចំ កល្យាណសង្កប្បា, បប្បោន្តុ អមតំ បទន្តិ.

អង្គុត្តរដីកា សមត្តា.