១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ៤. ចតុត្ថឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា

អានន្ទត្ថេរវត្ថុ

២១៩-២២៣. ចតុត្ថវគ្គស្ស បឋមេ ហេដ្ឋា វុត្តប្បមាណន្តិ ហេដ្ឋា កោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស វត្ថុម្ហិ ‘‘តស្ស ធុរបត្តានិ នវុតិហត្ថានិ ហោន្តិ, កេសរំ តិំសហត្ថំ, កណ្ណិកា ទ្វាទសហត្ថា, បាទេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ ឯកាទសហត្ថ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តប្បមាណំ. រញ្ញោ បេសេសីតិ បច្ចន្តស្ស កុបិតភាវំ អារោចេត្វា បេសេសិ. ថេរគាថាសំវណ្ណនាយំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.១០១៦ អានន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា) បន ‘‘បច្ចន្តស្ស កុបិតភាវំ រញ្ញោ អនារោចេត្វា សយមេវ តំ វូបសមេសិ, តំ សុត្វា រាជា តុដ្ឋមានសោ បុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘វរំ តេ, សុមន, ទម្មិ, គណ្ហាហី’តិ អាហា’’តិ វុត្តំ. ន មេតំ ចិត្តំ អត្ថីតិ មម ឯវរូបំ ចិត្តំ នត្ថិ. អវញ្ឈន្តិ អតុច្ឆំ. អញ្ញំ វរេហីតិ អញ្ញំ បត្ថេហិ, អញ្ញំ គណ្ហាហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧទកំ អធិដ្ឋាយាតិ ‘‘ឧទកំ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា. គតេនាតិ គមនេន. ន អាមិសចក្ខុកាតិ ចីវរាទិបច្ចយសង្ខាតំ អាមិសំ ន ឱលោកេន្តិ.

វសនដ្ឋានសភាគេយេវាតិ វសនដ្ឋានសមីបេយេវ. ឯកន្តវល្លភោតិ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានេ ឯកន្តេន វល្លភោ. ឯតស្សេវាតិ ឯតស្សេវ ភិក្ខុស្ស. ទ្វេជ្ឈកថា ន ហោន្តីតិ ទ្វិធាភូតកថា ន ហោន្តិ, អនេកន្តិកកថា ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនិពទ្ធាតិ អនិយតា. លោហិតេន គលន្តេនាតិ ឥត្ថម្ភូតក្ខានេ ករណវចនំ, គលន្តេន លោហិតេន យុត្តោតិ អត្ថោ. អន្វាសត្តោតិ អនុគតោ. ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ អានន្ទ, ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ អានន្ទាតិ តុរិតេ ឥទមាមេឌិតវចនំ. ទុវិធេន ឧទកេនាតិ សីតុទកេន ឧណ្ហុទកេន ច. តិវិធេន ទន្តកដ្ឋេនាតិ ខុទ្ទកំ មហន្តំ មជ្ឈិមន្តិ ឯវំ តិប្បការេន ទន្តកដ្ឋេន. នវ វារេ អនុបរិយាយតីតិ សត្ថរិ បក្កោសន្តេ បដិវចនទានាយ ថិនមិទ្ធវិនោទនត្ថំ នវក្ខត្តុំ អនុបរិយាយតិ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវញ្ហិស្ស អហោសី’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឧរុវេលកស្សបត្ថេរវត្ថុ

២២៤. ទុតិយេ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិត្ថារតោ វិនយបាឡិយំ អាគតមេវ.

កាឡុទាយិត្ថេរវត្ថុ

២២៥. តតិយេ គមនាកប្បន្តិ គមនាការំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ពាកុលត្ថេរវត្ថុ

២២៦. ចតុត្ថេ និរាពាធានន្តិ អាពាធរហិតានំ. យថា ‘‘ទ្វាវីសតិ ទ្វត្តិំសា’’តិអាទិម្ហិ វត្តព្ពេ ‘‘ពាវីសតិ ពាត្តិំសា’’តិអាទីនិ វុច្ចន្តិ, ឯវមេវំ ទ្វេ កុលានិ អស្សាតិ ទ្វិកុលោ, ទ្វេកុលោតិ វា វត្តព្ពេ ពាកុលោតិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘ពាកុលោតិ ទ្វីសុ កុលេសុ វឌ្ឍិតត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ’’តិ. ឧបយោគេនាតិ អានុភាវេន. ផាសុកកាលេតិ អរោគកាលេ. គទ្ទុហនមត្តម្បីតិ គោទុហនមត្តម្បិ កាលំ. ឥធ បន ន សកលោ គោទុហនក្ខណោ អធិប្បេតោ, អថ ខោ គាវិំ ថនេ គហេត្វា ឯកខីរពិន្ទុទុហនកាលមត្តំ អធិប្បេតំ. អារោគ្យសាលន្តិ អាតុរានំ អរោគភាវករណត្ថាយ កតសាលំ.

និមុជ្ជនុម្មុជ្ជនវសេនាតិ ជាណុប្បមាណេ ឧទកេ ថោកំយេវ និមុជ្ជនុម្មុជ្ជនវសេន. ឆឌ្ឌេត្វា បលាយីតិ មច្ឆស្ស មុខសមីបេយេវ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិ. ទារកស្ស តេជេនាតិ ទារកស្ស បុញ្ញតេជេន. មារិយមានាវ មរន្តីតិ ទណ្ឌាទីហិ បោថេត្វា មារិយមានាវ មរន្តិ, ន ជាលេន ពទ្ធតាមត្តេន អមារិយមានា. នីហដមត្តោវ មតោតិ នីហដក្ខណេយេវ មតោ. តេនស្ស មារណត្ថំ ឧបក្កមោ ន កតោ, យេន ឧបក្កមេន ទារកស្ស អាពាធោ សិយា. តន្តិ មច្ឆំ. សកលមេវាតិ អវិកលមេវ បរិបុណ្ណាវយវមេវ. ន កេឡាយតីតិ ន នន្ទតិ, កិស្មិញ្ចិ ន មញ្ញតិ. បិដ្ឋិតោ ផាលេន្តីតិ ទារកស្ស បុញ្ញតេជេន បិដ្ឋិតោ ផាលេន្តី. ភេរិំ ចរាបេត្វាតិ ‘‘បុត្តំ លភិ’’ន្តិ ឧគ្ឃោសនវសេន ភេរិំ ចរាបេត្វា. បកតិំ អាចិក្ខីតិ អត្តនោ បុត្តភាវំ កថេសិ. កុច្ឆិយា ធារិតត្តា អមាតា កាតុំ ន សក្កាតិ ជននីភាវតោ អមាតា កាតុំ ន សក្កា. មច្ឆំ គណ្ហន្តាបីតិ មច្ឆំ វិក្កិណិត្វា គណ្ហន្តាបិ. តថា គណ្ហន្តា ច តប្បរិយាបន្នំ សព្ពំ គណ្ហន្តិ នាមាតិ អាហ – ‘‘វក្កយកនាទីនិ ពហិ កត្វា គណ្ហន្តា នាម នត្ថី’’តិ. អយម្បិ អមាតា កាតុំ ន សក្កាតិ ទិន្នបុត្តភាវតោ ន សក្កា.

សោភិតត្ថេរវត្ថុ

២២៧. បញ្ចមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឧបាលិត្ថេរវត្ថុ

២២៨. ឆដ្ឋេ ភារុកច្ឆកវត្ថុន្តិ អញ្ញតរោ កិរ ភារុកច្ឆទេសវាសី ភិក្ខុ សុបិនន្តេ បុរាណទុតិយិកាយ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា ‘‘អស្សមណោ អហំ វិព្ភមិស្សាមី’’តិ ភារុកច្ឆំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ បស្សិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. អាយស្មា ឧបាលិ, ឯវមាហ – ‘‘អនាបត្តិ, អាវុសោ, សុបិនន្តេនា’’តិ. យស្មា សុបិនន្តេ អវិសយត្តា ឯវំ ហោតិ. តស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ភគវតា អវិនិច្ឆិតបុព្ពម្បិ ឥមំ វត្ថុំ នយគ្គាហេន ឯវំ វិនិច្ឆិនិ. គហបតិនោ ទ្វេ ទារកា ហោន្តិ បុត្តោ ច ភាគិនេយ្យោ ច. អថ សោ គហបតិ គិលានោ ហុត្វា អាយស្មន្តំ អជ្ជុកំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, ឱកាសំ យោ ឥមេសំ ទារកានំ សទ្ធោ ហោតិ បសន្នោ, តស្ស អាចិក្ខេយ្យាសី’’តិ. តេន ច សមយេន តស្ស ច គហបតិនោ ភាគិនេយ្យោ សទ្ធោ ហោតិ បសន្នោ. អថាយស្មា អជ្ជុកោ តំ ឱកាសំ តស្ស ទារកស្ស អាចិក្ខិ. សោ តេន សាបតេយ្យេន កុដុម្ពញ្ច សណ្ឋបេសិ, ទានញ្ច បដ្ឋបេសិ. អថ តស្ស គហបតិនោ បុត្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ អានន្ទ, បិតុនោ ទាយជ្ជោ បុត្តោ វា ភាគិនេយ្យោ វា’’តិ. បុត្តោ ខោ, អាវុសោ, បិតុនោ ទាយជ្ជោតិ. អាយស្មា, ភន្តេ, អយ្យោ អជ្ជុកោ អម្ហាកំ សាបតេយ្យំ អម្ហាកំ មេថុនកស្ស អាចិក្ខីតិ. អស្សមណោ, អាវុសោ, សោ អជ្ជុកោតិ. អថាយស្មា អជ្ជុកោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘ទេហិ មេ, អាវុសោ អានន្ទ, វិនិច្ឆយ’’ន្តិ. តេ ឧភោបិ ឧបាលិត្ថេរស្ស សន្តិកំ អគមំសុ. អថាយស្មា ឧបាលិ, អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘យោ នុ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, សាមិកេន ‘ឥមំ ឱកាសំ ឥត្ថន្នាមស្ស អាចិក្ខា’តិ វុត្តោ, តស្ស អាចិក្ខតិ, កិំ សោ អាបជ្ជតី’’តិ? ន, ភន្តេ, កិញ្ចិ អាបជ្ជតិ អន្តមសោ ទុក្កដមត្ថម្បីតិ. អយំ, អាវុសោ, អាយស្មា អជ្ជុកោ សាមិកេន ‘‘ឥមំ ឱកាសំ ឥត្ថន្នាមស្ស អាចិក្ខា’’តិ វុត្តោ តស្ស អាចិក្ខតិ, អនាបត្តិ, អាវុសោ, អាយស្មតោ អជ្ជុកស្សាតិ. ភគវា តំ សុត្វា ‘‘សុកថិតំ, ភិក្ខវេ, ឧបាលិនា’’តិ វត្វា សាធុការមទាសិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. កុមារកស្សបវត្ថុ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៧) បន ហេដ្ឋា អាគតមេវ.

ឆន្នំ ខត្តិយានន្តិ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អនុរុទ្ធោ អានន្ទោ ភគុ កិមិលោ ទេវទត្តោតិ ឥមេសំ ឆន្នំ ខត្តិយានំ. បសាធកោតិ មណ្ឌយិតា. បាឡិយន្តិ សង្ឃភេទក្ខន្ធកបាឡិយន្តិ (ចូឡវ. ៣៣០ អាទយោ).

នន្ទកត្ថេរវត្ថុ

២២៩. សត្តមេ ឯកសមោធានេតិ ឯកស្មិំ សមោធានេ, ឯកស្មិំ សន្និបាតេតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នន្ទត្ថេរវត្ថុ

២៣០. អដ្ឋមេ ន តំ ចតុសម្បជញ្ញវសេន អបរិច្ឆិន្ទិត្វា ឱលោកេតីតិ សាត្ថកសប្បាយគោចរអសម្មោហសម្បជញ្ញសង្ខាតានំ ចតុន្នំ សម្បជញ្ញានំ វសេន អបរិច្ឆិន្ទិត្វា តំ ទិសំ ន ឱលោកេតិ. សោ ហិ អាយស្មា ‘‘យមេវាហំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតំ និស្សាយ សាសនេ អនភិរតិអាទិវិប្បការប្បត្តោ, តមេវ សុដ្ឋុ និគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ, តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ ចតុសម្បជញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ សព្ពទិសំ អាលោកេតិ. វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បុរត្ថិមា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកេតិ ‘ឯវំ មេ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកយតោ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាសវិស្សន្តី’តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បច្ឆិមា ទិសា, ឧត្តរា ទិសា, ទក្ខិណា ទិសា, ឧទ្ធំ, អធោ, អនុទិសា អនុវិលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ អនុទិសំ អនុវិលោកេតិ ‘ឯវំ មេ អនុទិសំ អនុវិលោកយតោ…បេ… សម្បជានោ ហោតី’’’តិ (អ. និ. ៨.៩).

អភិសេកគេហបវេសនអាវាហមង្គលេសុ វត្តមានេសូតិ ឥធ តីណិ មង្គលានិ វុត្តានិ, វិនយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘តំ ទិវសមេវ នន្ទកុមារស្ស កេសវិស្សជ្ជនំ, បដ្ដពន្ធោ, ឃរមង្គលំ, ឆត្តមង្គលំ, អាវាហមង្គលន្តិ បញ្ច មង្គលានិ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កុលមរិយាទវសេន កេសោរោបនំ កេសវិស្សជ្ជនំ. យុវរាជបដ្ដពន្ធនំ បដ្ដពន្ធោ. អភិនវឃរប្បវេសនមហោ ឃរមង្គលំ. វិវាហករណមហោ អាវាហមង្គលំ. យុវរាជឆត្តមហោ ឆត្តមង្គលំ.

នន្ទកុមារំ អភិសេកមង្គលំ ន តថា បីឡេសិ, យថា ជនបទកល្យាណិយា វុត្តវចនន្តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. តទេវ បន វចនំ សរូបតោ ទស្សេតុំ – ‘‘បត្តំ អាទាយ គមនកាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ជនបទកល្យាណីតិ ជនបទម្ហិ កល្យាណី ឧត្តមា ឆ សរីរទោសរហិតា បញ្ច កល្យាណសមន្នាគតា. សា ហិ យស្មា នាតិទីឃា នាតិរស្សា នាតិកិសា នាតិថូលា នាតិកាឡី នាច្ចោទាតាតិ អតិក្កន្តា មានុសវណ្ណំ, អសម្បត្តា ទិព្ពវណ្ណំ, តស្មា ឆ សរីរទោសរហិតា. ឆវិកល្យាណំ មំសកល្យាណំ ន្ហារុកល្យាណំ អដ្ឋិកល្យាណំ វយកល្យាណន្តិ ឥមេហិ បន កល្យាណេហិ សមន្នាគតត្តា បញ្ច កល្យាណសមន្នាគតា នាម. តស្សា ហិ អាគន្តុកោភាសកិច្ចំ នត្ថិ, អត្តនោ សរីរោភាសេនេវ ទ្វាទសហត្ថេ ឋានេ អាលោកំ ករោតិ, បិយង្គុសាមា វា ហោតិ សុវណ្ណសាមា វា, អយមស្សា ឆវិកល្យាណតា. ចត្តារោ បនស្សា ហត្ថបាទា មុខបរិយោសានញ្ច លាខារសបរិកម្មកតំ វិយ រត្តបវាឡរត្តកម្ពលសទិសំ ហោតិ, អយមស្សា មំសកល្យាណតា. វីសតិ បន នខបត្តានិ មំសតោ អមុត្តដ្ឋានេ លាខារសបូរិតានិ វិយ, មុត្តដ្ឋានេ ខីរធារាសទិសានិ ហោន្តិ, អយមស្សា ន្ហារុកល្យាណតា. ទ្វត្តិំស ទន្តា សុផុសិតា សុធោតវជិរបន្តិ វិយ ខាយន្តិ, អយមស្សា អដ្ឋិកល្យាណតា. វីសំវស្សសតិកាបិ សមានា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ហោតិ និប្បលិតេន, អយមស្សា វយកល្យាណតា. ឥតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ កល្យាណេហិ សមន្នាគតត្តា ‘‘ជនបទកល្យាណី’’តិ វុច្ចតិ. តុវដន្តិ សីឃំ.

ឥមស្មិំ ឋានេ និវត្តេស្សតិ, ឥមស្មិំ ឋានេ និវត្តេស្សតីតិ ចិន្តេន្តមេវាតិ សោ កិរ តថាគតេ គារវវសេន ‘‘បត្តំ វោ, ភន្តេ, គណ្ហថា’’តិ វត្តុំ អវិសហន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘សោបានសីសេ បត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ. សត្ថា តស្មិម្បិ ឋានេ ន គណ្ហិ. ឥតរោ ‘‘សោបានបាទមូលេ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថា តត្ថាបិ ន គណ្ហិ. ឥតរោ ‘‘រាជង្គណេ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថា តត្ថាបិ ន គណ្ហិ. ឯវំ ‘‘ឥធ គណ្ហិស្សតិ, ឯត្ថ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តមេវ សត្ថា វិហារំ នេត្វា បព្ពាជេសិ.

មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ

២៣១. នវមេ សុតវិត្តកោតិ ធម្មស្សវនបិយោ. បដិហារកស្សាតិ ទោវារិកស្ស. សច្ចការេនាតិ សច្ចកិរិយាយ. សត្ថា ‘‘ឧប្បលវណ្ណា អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ថេរី អាគន្ត្វា សព្ពា បព្ពាជេត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយំ គតាតិ ឥទំ អង្គុត្តរភាណកានំ កថាមគ្គំ ទស្សេន្តេន វុត្តំ. តេនេវ ធម្មបទដ្ឋកថាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ) វុត្តំ –

‘‘តា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. ឯវំ កិរ វុត្តេ សត្ថា ឧប្បលវណ្ណាយ អាគមនំ ចិន្តេសីតិ ឯកច្ចេ វទន្តិ. សត្ថា បន តា ឧបាសិកាយោ អាហ – ‘សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយេ បព្ពាជេថា’តិ. តា អនុបុព្ពេន ជនបទចារិកំ ចរមានា អន្តរាមគ្គេ មហាជនេន អភិហដសក្ការសម្មានា បទសាវ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីឧបស្សយេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសូ’’តិ.

ធម្មបីតីតិ ធម្មបាយកោ, ធម្មំ បិវន្តោតិ អត្ថោ. ធម្មោ ច នាមេស ន សក្កា ភាជនេន យាគុអាទីនិ វិយ បាតុំ, នវវិធំ បន លោកុត្តរធម្មំ នាមកាយេន ផុសន្តោ អារម្មណតោ សច្ឆិករោន្តោ បរិញ្ញាភិសមយាទីហិ ទុក្ខាទីនិ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ធម្មំ បិវតិ នាម. សុខំ សេតីតិ ទេសនាមត្តមេតំ, ចតូហិបិ ឥរិយាបថេហិ សុខំ វិហរតីតិ អត្ថោ. វិប្បសន្នេនាតិ អនាវិលេន និរុបក្កិលេសេន. អរិយប្បវេទិតេតិ ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ បវេទិតេ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ ពោធិបក្ខិយធម្មេ. សទា រមតីតិ ឯវរូបោ ធម្មបីតិ វិប្បសន្នេន ចេតសា វិហរន្តោ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ សទា រមតិ អភិរមតិ. ពាហិតបាបត្តា ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ ថេរំ អាលបតិ.

សាគតត្ថេរវត្ថុ

២៣២. ទសមេ ឆព្ពគ្គិយានំ វចនេនាតិ កោសម្ពិកា កិរ ឧបាសកា អាយស្មន្តំ សាគតំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, អយ្យានំ ទុល្លភញ្ច មនាបញ្ច, កិំ បដិយាទេមា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ កោសម្ពិកេ ឧបាសកេ ឯតទវោចុំ – ‘‘អត្ថាវុសោ កាបោតិកា, នាម បសន្នា ភិក្ខូនំ ទុល្លភា ច មនាបា ច, តំ បដិយាទេថា’’តិ. អថ កោសម្ពិកា ឧបាសកា ឃរេ ឃរេ កាបោតិកំ បសន្នំ បដិយាទេត្វា អាយស្មន្តំ សាគតំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ឯតទវោចុំ – ‘‘បិវតុ, ភន្តេ, អយ្យោ សាគតោ កាបោតិកំ បសន្នំ, បិវតុ, ភន្តេ, អយ្យោ សាគតោ កាបោតិកំ បសន្ន’’ន្តិ. អថាយស្មា សាគតោ ឃរេ ឃរេ កាបោតិកំ បសន្នំ បិវិត្វា នគរម្ហា និក្ខមន្តោ នគរទ្វារេ បតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឆព្ពគ្គិយានំ វចនេន សព្ពគេហេសុ កាបោតិកំ បសន្នំ បដិយាទេត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ កាបោតិកា នាម កបោតបាទសមានវណ្ណា រត្តោភាសា. បសន្នាតិ សុរាមណ្ឌស្សេតំ អធិវចនំ. វិនយេ សមុដ្ឋិតន្តិ សុរាបានសិក្ខាបទេ (បាចិ. ៣២៦ អាទយោ) អាគតំ.

រាធត្ថេរវត្ថុ

២៣៣. ឯកាទសមេ សត្ថា សារិបុត្តត្ថេរស្ស សញ្ញំ អទាសីតិ ព្រាហ្មណំ បព្ពាជេតុំ សញ្ញំ អទាសិ, អាណាបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវា កិរ តំ ព្រាហ្មណំ បព្ពជ្ជំ អលភិត្វា កិសំ លូខំ ទុព្ពណ្ណំ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតំ ទិស្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កោ, ភិក្ខវេ, តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អធិការំ សរតី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អធិការំ សរាមី’’តិ. កិំ បន ត្វំ, សារិបុត្ត, ព្រាហ្មណស្ស អធិការំ សរសីតិ. ឥធ មេ, ភន្តេ, សោ ព្រាហ្មណោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស កដច្ឆុភិក្ខំ ទាបេសិ, ឥមំ ខោ អហំ, ភន្តេ, តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អធិការំ សរាមី’’តិ. សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត. កតញ្ញុនោ ហិ, សារិបុត្ត, សប្បុរិសា កតវេទិនោ, តេន ហិ ត្វំ, សារិបុត្ត, តំ ព្រាហ្មណំ បព្ពាជេហិ ឧបសម្បាទេហីតិ. អដ្ឋុប្បត្តិយំ អាគតោតិ អលីនចិត្តជាតកស្ស (ជា. ១.២.១១-១២) អដ្ឋុប្បត្តិយំ (ជា. អដ្ឋ. ២.២.អលីនចិត្តជាតកវណ្ណនា) អាគតោ.

និធីនន្តិ តត្ថ តត្ថ និទហិត្វា ឋបិតានំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិបូរានំ និធិកុម្ភីនំ. បវត្តារន្តិ កិច្ឆជីវិកេ ទុគ្គតមនុស្សេ អនុកម្បំ កត្វា ‘‘ឯហិ, តេ សុខេន ជីវនុបាយំ ទស្សេស្សាមី’’តិ និធិដ្ឋានំ នេត្វា ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឥមំ គហេត្វា សុខំ ជីវា’’តិ អាចិក្ខិតារំ វិយ. វជ្ជទស្សិនន្តិ ទ្វេ វជ្ជទស្សិនោ ‘‘ឥមិនា នំ អសារុប្បេន វា ខលិតេន វា សង្ឃមជ្ឈេ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ រន្ធគវេសកោ ច, អនញ្ញាតំ ញាបនត្ថាយ ញាតំ អនុគ្គណ្ហនត្ថាយ សីលាទីនមស្ស វុទ្ធិកាមតាយ តំ តំ វជ្ជំ ឱលោកនេន ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតោ ច. អយំ ឥធ អធិប្បេតោ. យថា ហិ ទុគ្គតមនុស្សោ ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ តជ្ជេត្វាបិ បោថេត្វាបិ និធិំ ទស្សេន្តេ កោបំ ន ករោតិ, បមុទិតោវ ហោតិ, ឯវមេវំ ឯវរូបេ បុគ្គលេ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា អាចិក្ខន្តេ កោបោ ន កាតព្ពោ, តុដ្ឋេនេវ ភវិតព្ពំ. ‘‘ភន្តេ, មហន្តំ វោ កម្មំ កតំ មយ្ហំ អាចរិយុបជ្ឈាយដ្ឋានេ ឋត្វា ឱវទន្តេហិ, បុនបិ មំ វទេយ្យាថា’’តិ បវារេតព្ពមេវ.

និគ្គយ្ហវាទិន្តិ ឯកច្ចោ ហិ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា ‘‘អយំ មេ មុខោទកទានាទីហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហតិ, សចេ នំ វក្ខាមិ, ន មំ ឧបដ្ឋហិស្សតិ, ឯវំ មេ បរិហានិ ភវិស្សតី’’តិ តំ វត្តុំ អវិសហន្តោ ន និគ្គយ្ហវាទី នាម ហោតិ, សោ ឥមស្មិំ សាសនេ កចវរំ អាកិរតិ. យោ បន តថារូបំ វជ្ជំ ទិស្វា វជ្ជានុរូបំ តជ្ជេន្តោ បណាមេន្តោ ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តោ វិហារា នីហរន្តោ សិក្ខាបេតិ, អយំ និគ្គយ្ហវាទី នាម សេយ្យថាបិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាហំ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, បវយ្ហ បវយ្ហ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, យោ សារោ, សោ ឋស្សតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៩៦). មេធាវិន្តិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតំ. តាទិសន្តិ ឯវរូបំ បណ្ឌិតំ ភជេយ្យ បយិរុបាសេយ្យ. តាទិសញ្ហិ អាចរិយំ ភជមានស្ស អន្តេវាសិកស្ស សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ, វឌ្ឍិយេវ ហោតិ, នោ បរិហានីតិ.

មោឃរាជត្ថេរវត្ថុ

២៣៤. ទ្វាទសមេ កដ្ឋវាហននគរេតិ កដ្ឋវាហនេន គហិតត្តា ឯវំលទ្ធនាមកេ នគរេ. អតីតេ កិរ ពារាណសិវាសី ឯកោ រុក្ខវឌ្ឍកី សកេ អាចរិយកេ អទុតិយោ. តស្ស សោឡស សិស្សា ឯកមេកស្ស សហស្សំ អន្តេវាសិកា. ឯវំ តេ សត្តរសាធិកា សោឡស សហស្សា អាចរិយន្តេវាសិកា សព្ពេបិ ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ ជីវិកំ កប្បេន្តា បព្ពតសមីបំ គន្ត្វា រុក្ខេ គហេត្វា តត្ថេវ នានាបាសាទវិកតិយោ និដ្ឋាបេត្វា កុល្លំ ពន្ធិត្វា គង្គាយ ពារាណសិំ អានេត្វា សចេ រាជា អត្ថិកោ ហោតិ, រញ្ញោ ឯកភូមកំ វា សត្តភូមកំ វា បាសាទំ យោជេត្វា ទេន្តិ. នោ ចេ, អញ្ញេសម្បិ វិក្កិណិត្វា បុត្តទារំ បោសេន្តិ. អថ នេសំ ឯកទិវសំ អាចរិយោ ‘‘ន សក្កា វឌ្ឍកិកម្មេន និច្ចំ ជីវិតុំ, ទុក្ករញ្ហិ ជរាកាលេ ឯតំ កម្ម’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, ឧទុម្ពរាទយោ អប្បសាររុក្ខេ អានេថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា អានយិំសុ. សោ តេហិ កដ្ឋសកុណំ កត្វា តស្សព្ភន្តរំ បវិសិត្វា វាតេន យន្តំ បូរេសិ. កដ្ឋសកុណោ សុវណ្ណហំសរាជា វិយ អាកាសេ លង្ឃិត្វា វនស្ស ឧបរិ ចរិត្វា អន្តេវាសីនំ បុរតោ ឱរុហិ.

អថាចរិយោ សិស្សេ អាហ – ‘‘តាតា ឦទិសានិ កដ្ឋវាហនានិ កត្វា សក្កា សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជេ គហេតុំ, តុម្ហេបិ តាតា ឯតានិ ករោថ, រជ្ជំ គហេត្វា ជីវិស្សាម, ទុក្ករំ វឌ្ឍកិសិប្បេន ជីវិតុ’’ន្តិ. តេ តថា កត្វា អាចរិយស្ស បដិវេទេសុំ. តតោ នេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘កតមំ តាតា រជ្ជំ គណ្ហាមា’’តិ? ពារាណសិរជ្ជំ អាចរិយាតិ. អលំ តាតា, មា ឯតំ រុចិត្ថ, មយញ្ហិ តំ គហេត្វាបិ ‘‘វឌ្ឍកិរាជា, វឌ្ឍកិយុវរាជា’’តិ វឌ្ឍកិវាទា ន មុច្ចិស្សាម, មហន្តោ ជម្ពុទីបោ, អញ្ញត្ថ គច្ឆាមាតិ. តតោ សបុត្តទារកា កដ្ឋវាហនានិ អភិរុហិត្វា សជ្ជាវុធា ហុត្វា ហិមវន្តាភិមុខា គន្ត្វា ហិមវតិ អញ្ញតរំ នគរំ បវិសិត្វា រញ្ញោ និវេសនេយេវ បច្ចុដ្ឋំសុ. តេ តត្ថ រជ្ជំ គហេត្វា អាចរិយំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ. សោ ‘‘កដ្ឋវាហនោ រាជា’’តិ បាកដោ អហោសិ, តំ នគរំ តេន គហិតត្តា ‘‘កដ្ឋវាហននគរ’’ន្តេវ នាមំ លភិ.

តបចារន្តិ តបចរណំ. បាសាណចេតិយេ បិដ្ឋិបាសាណេ និសីទីតិ បាសាណកចេតិយន្តិ លទ្ធវោហារេ បិដ្ឋិបាសាណេ សក្កេន មាបិតេ មហាមណ្ឌបេ និសីទិ. តត្ថ កិរ មហតោ បាសាណស្ស ឧបរិ បុព្ពេ ទេវដ្ឋានំ អហោសិ, ឧប្បន្នេ បន ភគវតិ វិហារោ ជាតោ, សោ តេនេវ បុរិមវោហារេន ‘‘បាសាណចេតិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

តេន បុច្ឆិតេ ទុតិយោ ហុត្វា សត្ថារំ បញ្ហំ បុច្ឆីតិ –

‘‘មុទ្ធំ មុទ្ធាធិបាតញ្ច, ពាវរី បរិបុច្ឆតិ;

តំ ព្យាករោហិ ភគវា, កង្ខំ វិនយ នោ ឥសេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៣១) –

ឯវំ តេន បញ្ហេ បុច្ឆិតេ ភគវតា ច –

‘‘អវិជ្ជា មុទ្ធាតិ ជានាហិ, វិជ្ជា មុទ្ធាធិបាតិនី;

សទ្ធាសតិសមាធីហិ, ឆន្ទវីរិយេន សំយុតា’’តិ. (សុ. និ. ១០៣២) –

បញ្ហេ វិស្សជ្ជិតេ ទុតិយោ ហុត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ.

អថស្ស…បេ… បញ្ហំ កថេសីតិ –

‘‘កថំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ. (សុ. និ. ១១២៤) –

តេន បញ្ហេ បុច្ឆិតេ –

‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជ សទា សតោ;

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ. (សុ. និ. ១១២៥) –

បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ.

សេសជនាតិ តស្មិំ សមាគមេ សន្និបតិតា សេសជនា. ន កថីយន្តីតិ ‘‘ឯត្តកា សោតាបន្នា’’តិអាទិនា ន វុច្ចន្តិ. ឯវំ បារាយនេ វត្ថុ សមុដ្ឋិតន្តិ បារាយនវគ្គេ ឥទំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ.

ចតុត្ថឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ថេរបាឡិសំវណ្ណនា និដ្ឋិតា.