១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ៣. តតិយឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា

រាហុល-រដ្ឋបាលត្ថេរវត្ថុ

២០៩-២១០. តតិយស្ស បឋមទុតិយេសុ តិស្សោ សិក្ខាតិ អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាសង្ខាតា តិស្សោ សិក្ខា. ចុទ្ទស ភត្តច្ឆេទេ កត្វាតិ សត្តាហំ និរាហារតាយ ឯកេកស្មិំ ទិវសេ ទ្វិន្នំ ភត្តច្ឆេទានំ វសេន ចុទ្ទស ភត្តច្ឆេទេ កត្វា.

តេសន្តិ តេសំ តាបសានំ. លាពុភាជនាទិបរិក្ខារំ សំវិធាយាតិ លាពុភាជនាទិតាបសបរិក្ខារំ សំវិទហិត្វា. សបរិឡាហកាយធាតុកោតិ ឧស្សន្នបិត្តតាយ សបរិឡាហកាយសភាវោ. សតសហស្សាតិ សតសហស្សបរិមាណា. សតសហស្សំ បរិមាណំ ឯតេសន្តិ សតសហស្សា ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ, អត្ថិអត្ថេ វា អការបច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ. បាណាតិបាតាទិអកុសលធម្មសមុទាចារសង្ខាតោ អាមគន្ធោ កុណបគន្ធោ នត្ថិ ឯតេសន្តិ និរាមគន្ធា, យថាវុត្តកិលេសសមុទាចាររហិតាតិ អត្ថោ. កិលេសសមុទាចារោ ហេត្ថ ‘‘អាមគន្ធោ’’តិ វុត្តោ. កិំការណា? អមនុញ្ញត្តា, កិលេសអសុចិមិស្សត្តា, សព្ភិ ជិគុច្ឆិតត្តា, បរមទុគ្គន្ធភាវវហត្តា ច. តថា ហិ យេ យេ ឧស្សន្នកិលេសា សត្តា, តេ តេ អតិទុគ្គន្ធា ហោន្តិ. តេនេវ និក្កិលេសានំ មតសរីរម្បិ ទុគ្គន្ធំ ន ហោតិ. ទានគ្គបរិវហនកេតិ ទានគ្គធុរវហនកេ. មាបកោតិ ទិវសេ ទិវសេ បរិមិតបរិព្ពយទានវសេន ធញ្ញមាបកោ.

បាឡិយន្តិ វិនយបាឡិយំ. មិគជាតកំ អាហរិត្វា កថេសីតិ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ មិគយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា មិគគណបរិវុតោ អរញ្ញេ វសតិ. អថស្ស ភគិនី អត្តនោ បុត្តកំ ឧបនេត្វា ‘‘ភាតិក ឥមំ ភាគិនេយ្យំ មិគមាយំ សិក្ខាបេហី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ‘‘គច្ឆ តាត, អសុកវេលាយំ នាម អាគន្ត្វា សិក្ខេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ មាតុលេន វុត្តវេលំ អនតិក្កមិត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា មិគមាយំ សិក្ខិ. សោ ឯកទិវសំ វនេ វិចរន្តោ បាសេន ពទ្ធោ ពទ្ធរវំ វិរវិ. មិគគណោ បលាយិត្វា ‘‘បុត្តោ តេ បាសេន ពទ្ធោ’’តិ តស្ស មាតុយា អារោចេសិ. សា ភាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភាតិក ភាគិនេយ្យោ តេ មិគមាយំ សិក្ខាបិតោ’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘មា ត្វំ បុត្តស្ស កិញ្ចិ បាបកំ អាសង្កិ, សុគ្គហិតា តេន មិគមាយា, ឥទានិ តំ ហាសយមានោ អាគច្ឆិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘មិគំ តិបល្លត្ថ’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ មិគន្តិ ភាគិនេយ្យមិគំ. តិបល្លត្ថំ វុច្ចតិ សយនំ, ឧភោហិ បស្សេហិ ឧជុកមេវ ច និបន្នកវសេន តីហាការេហិ បល្លត្ថំ អស្ស, តីណិ វា បល្លត្ថានិ អស្សាតិ តិបល្លត្ថោ, តំ តិបល្លត្ថំ. អនេកមាយន្តិ ពហុមាយំ ពហុវញ្ចនំ. អដ្ឋក្ខុរន្តិ ឯកេកស្មិំ បាទេ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ វសេន អដ្ឋហិ ខុរេហិ សមន្នាគតំ. អឌ្ឍរត្តាបបាយិន្តិ បុរិមយាមំ អតិក្កមិត្វា មជ្ឈិមយាមេ អរញ្ញតោ អាគម្ម បានីយស្ស បិវនតោ អឌ្ឍរត្តេ អាបំ បិវតីតិ អឌ្ឍរត្តាបបាយី. ‘‘អឌ្ឍរត្តេ អាបបាយិ’’ន្តិបិ បាឋោ. មម ភាគិនេយ្យំ មិគំ អហំ សាធុកំ មិគមាយំ ឧគ្គណ្ហាបេសិំ. កថំ? យថា ឯកេន សោតេន ឆមាយំ អស្សសន្តោ ឆហិ កលាហិ អតិភោតិ ភាគិនេយ្យោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អយញ្ហិ តវ បុត្តំ តថា ឧគ្គណ្ហាបេសិំ, យថា ឯកស្មិំ ឧបរិមនាសិកាសោតេ វាតំ សន្និរុម្ភិត្វា បថវិយំ អល្លីនេន ឯកេន ហេដ្ឋិមនាសិកាសោតេន តថេវ ឆមាយំ អស្សសន្តោ ឆហិ កលាហិ លុទ្ទកំ អតិភោតិ, ឆហិ កោដ្ឋាសេហិ អជ្ឈោត្ថរតិ វញ្ចេតីតិ អត្ថោ. កតមេហិ ឆហិ? ចត្តារោ បាទេ បសារេត្វា ឯកេន បស្សេន សេយ្យាយ, ខុរេហិ តិណបំសុខណនេន, ជិវ្ហានិន្នាមនេន, ឧទរស្ស ឧទ្ធុមាតភាវករណេន, ឧច្ចារបស្សាវវិស្សជ្ជនេន, វាតស្ស និរុម្ភនេនាតិ. អថ វា តថា នំ ឧគ្គណ្ហាបេសិំ, យថា ឯកេន សោតេន ឆមាយំ អស្សសន្តោ. ឆហីតិ ហេដ្ឋា វុត្តេហិ ឆហិ ការណេហិ. កលាហីតិ កលាយិស្សតិ, លុទ្ទកំ វញ្ចេស្សតីតិ អត្ថោ. ភោតីតិ ភគិនិំ អាលបតិ. ភាគិនេយ្យោតិ ឯវំ ឆហិ ការណេហិ វញ្ចកំ ភាគិនេយ្យំ និទ្ទិសតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ភាគិនេយ្យស្ស មិគមាយំ សាធុកំ ឧគ្គហិតភាវំ វទន្តោ ភគិនិំ សមស្សាសេសិ. សោបិ មិគបោតកោ បាសេ ពទ្ធោ អនិពន្ធិត្វាយេវ ភូមិយំ មហាផាសុកបស្សេន បាទេ បសារេត្វា និបន្នោ បាទានំ អាសន្នដ្ឋានេ ខុរេហិ ឯវ បហរិត្វា បំសុញ្ច តិណានិ ច ឧប្បាដេត្វា ឧច្ចារបស្សាវំ វិស្សជ្ជេត្វា សីសំ បាតេត្វា ជិវ្ហំ និន្នាមេត្វា សរីរំ ខេឡកិលិន្នំ កត្វា វាតគ្គហណេន ឧទរំ ឧទ្ធុមាតកំ កត្វា អក្ខីនិ បរិវត្តេត្វា ហេដ្ឋានាសិកាសោតេន វាតំ សញ្ចរាបេន្តោ ឧបរិមនាសិកាសោតេន វាតំ សន្និរុម្ភិត្វា សកលសរីរំ ថទ្ធភាវំ គាហាបេត្វា មតកាការំ ទស្សេសិ, នីលមក្ខិកាបិ នំ សម្បរិវារេសុំ, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ កាកា និលីយិំសុ. លុទ្ទោ អាគន្ត្វា ឧទរេ ហត្ថេន បហរិត្វា ‘‘បាតោវ ពទ្ធោ ភវិស្សតិ, បូតិកោ ជាតោ’’តិ តស្ស ពន្ធនរជ្ជុំ មោចេត្វា ‘‘ឯត្ថេវ ទានិ នំ ឧក្កន្តិត្វា មំសំ អាទាយ គមិស្សាមី’’តិ និរាសង្កោ ហុត្វា សាខាបលាសំ គហេតុំ អារទ្ធោ. មិគបោតកោបិ ឧដ្ឋាយ ចតូហិ បាទេហិ ឋត្វា កាយំ វិធុនិត្វា គីវំ បសារេត្វា មហាវាតេន ឆិន្នវលាហកោ វិយ វេគេន មាតុ សន្តិកំ អគមាសិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, រាហុលោ ឥទានេវ សិក្ខាកាមោ, បុព្ពេបិ សិក្ខាកាមោយេវា’’តិ ឯវំ មិគជាតកំ អាហរិត្វា កថេសិ.

អម្ពលដ្ឋិយរាហុលោវាទំ ទេសេសីតិ ‘‘បស្សសិ នោ ត្វំ, រាហុល, ឥមំ បរិត្តំ ឧទកាវសេសំ ឧទកាទានេ ឋបិតន្តិ? ឯវំ, ភន្តេ. ឯវំ បរិត្តកំ ខោ, រាហុល, តេសំ សាមញ្ញំ, យេសំ នត្ថិ សម្បជានមុសាវាទេ លជ្ជា’’តិ ឯវមាទិនា អម្ពលដ្ឋិយរាហុលោវាទំ (ម. និ. ២.១០៧ អាទយោ) កថេសិ. គេហសិតំ វិតក្កំ វិតក្កេន្តស្សាតិ អាយស្មា កិរ រាហុលោ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គច្ឆន្តោវ បាទតលតោ យាវ ឧបរិ កេសន្តា តថាគតំ ឱលោកេសិ, សោ ភគវតោ ពុទ្ធវេសវិលាសំ ទិស្វា ‘‘សោភតិ ភគវា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវិចិត្តសរីរោ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តតាយ វិប្បកិណ្ណសុវណ្ណចុណ្ណមជ្ឈគតោ វិយ វិជ្ជុលតាបរិក្ខិត្តោ កនកបព្ពតោ វិយ យន្តសមាកឌ្ឍិតរតនវិចិត្តសុវណ្ណអគ្ឃិកំ វិយ បំសុកូលចីវរប្បដិច្ឆន្នោបិ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តកនកបព្ពតោ វិយ បវាឡលតាបដិមណ្ឌិតសុវណ្ណឃដិកំ វិយ ចីនបិដ្ឋចុណ្ណបូជិតសុវណ្ណចេតិយំ វិយ លាខារសានុលិត្តោ កនកថូបោ វិយ រត្តវលាហកន្តរគតោ តង្ខណមុគ្គតបុណ្ណចន្ទោ វិយ អហោ សមតិំសបារមិតានុភាវេន សជ្ជិតស្ស អត្តភាវស្ស សិរិសម្បត្តី’’តិ ចិន្តេសិ. តតោ អត្តានម្បិ ឱលោកេត្វា ‘‘អហម្បិ សោភាមិ, សចេ ភគវា ចតូសុ មហាទីបេសុ ចក្កវត្តិរជ្ជំ អករិស្ស, មយ្ហំ បរិណាយកដ្ឋានន្តរមទស្ស, ឯវំ សន្តេ អតិវិយ ជម្ពុទីបតលំ អតិសោភិស្សា’’តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហសិតំ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘សត្ថុ ចេវ អត្តនោ ច រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា គេហសិតំ វិតក្កំ វិតក្កេន្តស្សា’’តិ.

ភគវាបិ បុរតោ គច្ឆន្តោវ ចិន្តេសិ – ‘‘បរិបុណ្ណច្ឆវិមំសលោហិតោ ទានិ រាហុលស្ស អត្តភាវោ, រជនីយេសុ រូបារម្មណាទីសុ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទនកាលោ ជាតោ, និប្ផលតាយ នុ ខោ រាហុលោ វីតិនាមេតី’’តិ. អថ សហាវជ្ជនេនេវ បសន្នេ ឧទកេ មច្ឆំ វិយ បរិសុទ្ធេ អាទាសមណ្ឌលេ មុខនិមិត្តំ វិយ ច តស្ស តំ ចិត្តុប្បាទំ អទ្ទស, ទិស្វា ច ‘‘អយំ រាហុលោ មយ្ហំ អត្រជោ ហុត្វា មម បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ ‘អហំ សោភាមិ, មយ្ហំ វណ្ណាយតនំ បសន្ន’ន្តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហសិតំ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេតិ, អតិត្ថេ បក្ខន្ទោ, ឧប្បថំ បដិបន្នោ, អគោចរេ ចរតិ, ទិសាមូឡ្ហអទ្ធិកោ វិយ អគន្តព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ, អយំ ខោ បនស្ស កិលេសោ អព្ភន្តរេ វឌ្ឍន្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ បស្សិតុំ ន ទស្សិស្សតិ បរត្ថម្បិ ឧភយត្ថម្បិ, តតោ និរយេបិ បដិសន្ធិំ គណ្ហាបេស្សតិ, តិរច្ឆានយោនិយម្បិ បេត្តិវិសយេបិ អសុរកាយេបិ សម្ពាធេបិ មាតុកុច្ឆិស្មិន្តិ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ បរិបាតេស្សតិ. យថា ខោ បន អនេករតនបូរា មហានាវា ភិន្នផលកន្តរេន ឧទកំ អាទិយមានា មុហុត្តម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពា ហោតិ, វេគេន វេគេនស្សា វិវរំ បិទហិតុំ វដ្ដតិ, ឯវមេវ អយម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ. យាវស្ស អយំ កិលេសោ អព្ភន្តរេ សីលរតនាទីនិ ន វិនាសេតិ, តាវទេវ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយំ អកាសិ. តតោ រាហុលំ អាមន្តេត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ, រាហុល, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពន្តិ. រូបមេវ នុ ខោ ភគវា រូបមេវ នុ ខោ សុគតាតិ. រូបម្បិ រាហុល, វេទនាបិ រាហុល, សញ្ញាបិ រាហុល, សង្ខារាបិ រាហុល, វិញ្ញាណម្បិ រាហុលា’’តិ មហារាហុលោវាទសុត្តំ (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) អភាសិ. តំ ទស្សេតុំ – ‘‘យំ កិញ្ចិ រាហុល…បេ… កថេសី’’តិ វុត្តំ.

សំយុត្តកេ បន រាហុលោវាទោតិ រាហុលសំយុត្តេ វុត្តរាហុលោវាទំ សន្ធាយ វទន្តិ. តត្ថ ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ, ភន្តេ, ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ ថេរេន យាចិតោ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាហុល, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ? អនិច្ចំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វាតិ? ទុក្ខំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិអាទិនា រាហុលោវាទំ (សំ. និ. ២.១៨៨ អាទយោ) អារភិ. ថេរស្ស វិបស្សនាចារោយេវ, ន បន មហារាហុលោវាទោ វិយ វិតក្កូបច្ឆេទាយ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

អថស្ស សត្ថា ញាណបរិបាកំ ញត្វាតិអាទីសុ ភគវតោ កិរ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘បរិបក្កា ខោ រាហុលស្ស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, យន្នូនាហំ រាហុលំ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយេ វិនេយ្យ’’ន្តិ? អថស្ស ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាមន្តេសិ – ‘‘គណ្ហាហិ, រាហុល, និសីទនំ, យេន អន្ធវនំ តេនុបសង្កមិស្សាម ទិវាវិហារាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា រាហុលោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា និសីទនំ អាទាយ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. តេន ខោ បន សមយេន អនេកានិ ទេវតាសហស្សានិ ភគវន្តំ អភិវន្ទិត្វា អនុពន្ធិតា ហោន្តិ ‘‘អជ្ជ ភគវា អាយស្មន្តំ រាហុលំ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយេ វិនេស្សតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា អន្ធវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អាយស្មាបិ រាហុលោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាមន្តេត្វា ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាហុល, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ? អនិច្ចំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វាតិ? ទុក្ខំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិអាទិនា រាហុលោវាទំ (សំ. និ. ៤.១២១) អទាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘អន្ធវនេ និសិន្នោ ចូឡរាហុលោវាទំ កថេសី’’តិ.

កោដិសតសហស្សទេវតាហីតិ អាយស្មតា រាហុលេន បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បាទមូលេ បថវិន្ធររាជកាលេ បត្ថនំ ឋបេន្តេន សទ្ធិំ បត្ថនំ ឋបិតទេវតាយេវេតា. តាសុ បន កាចិ ភូមដ្ឋទេវតា, កាចិ អន្តលិក្ខដ្ឋកា, កាចិ ចាតុមហារាជិកាទិទេវលោកេ, កាចិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តា, ឥមស្មិំ បន ទិវសេ សព្ពា ឯកដ្ឋានេ អន្ធវនស្មិំយេវ សន្និបតិតា.

អាភិទោសិកន្តិ បារិវាសិកំ ឯករត្តាតិក្កន្តំ បូតិភូតំ. ឯករត្តាតិក្កន្តស្សេវ ហិ នាមសញ្ញា ឯសា, យទិទំ អាភិទោសិកោតិ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – បូតិភាវទោសេន អភិភូតោតិ អភិទោសោ, អភិទោសោយេវ អាភិទោសិកោ. កុម្មាសន្តិ យវកុម្មាសំ. អធិវាសេត្វាតិ ‘‘តេន ហិ, តាត រដ្ឋបាល, អធិវាសេហិ ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ បិតរា និមន្តិតោ ស្វាតនាយ ភិក្ខំ អធិវាសេត្វា. ឯត្ថ ច ថេរោ បកតិយា ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោ ស្វាតនាយ ភិក្ខំ នាម នាធិវាសេតិ, មាតុ អនុគ្គហេន បន អធិវាសេតិ. មាតុ កិរស្ស ថេរំ អនុស្សរិត្វា អនុស្សរិត្វា មហាសោកោ ឧប្បជ្ជតិ, រោទនេនេវ ទុក្ខី វិយ ជាតា, តស្មា ថេរោ ‘‘សចាហំ តំ អបស្សិត្វា គមិស្សាមិ, ហទយម្បិស្សា ផលេយ្យា’’តិ អនុគ្គហេន អធិវាសេសិ. បណ្ឌិតា ហិ ភិក្ខូ មាតាបិតូនំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា កាតព្ពំ អនុគ្គហំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ធុតង្គសុទ្ធិកា ន ភវន្តិ.

អលង្កតបដិយត្តេ ឥត្ថិជនេតិ បិតរា ឧយ្យោជិតេ ឥត្ថិជនេ. បិតា កិរស្ស ទុតិយទិវសេ សកនិវេសនេ មហន្តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ ការាបេត្វា កិលញ្ជេហិ បដិច្ឆាទាបេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកាយោ ‘‘ឯថ តុម្ហេ វធូ, យេន អលង្ការេន អលង្កតា បុព្ពេ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស បិយា ហោថ មនាបា, តេន អលង្ការេន អលង្ករោថា’’តិ អាណាបេត្វា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា កាលេ អារោចិតេ អាគន្ត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសិន្នំ ‘‘ឥទំ តេ, រដ្ឋបាល, មត្តិកំ ធនំ, អញ្ញំ បេត្តិកំ, អញ្ញំ បិតាមហំ; សក្កា, តាត រដ្ឋបាល, ភោគេ ច ភុញ្ជិតុំ, បុញ្ញានិ ច កាតុំ? ឯហិ ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ, បុញ្ញានិ ច ករោហី’’តិ យាចិត្វា តេន បដិក្ខិបិត្វា ធម្មេ ទេសិតេ ‘‘អហំ ឥមំ ឧប្បព្ពាជេស្សាមី’’តិ អានយិំ, សោ ‘‘ទានិ មេ ធម្មកថំ កាតុំ អារទ្ធោ, អលំ មេ វចនំ ន ករិស្សតី’’តិ ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា តស្ស ឱរោធានំ ទ្វារំ វិវរាបេត្វា ‘‘អយំ វោ សាមិកោ, គច្ឆថ, យំ កិញ្ចិ កត្វាន គណ្ហិតុំ វាយមថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តីសុ វយេសុ ឋិតា នាដកិត្ថិយោ ថេរំ បរិវារយិំសុ. តាសុ អយំ អសុភសញ្ញំ ឧប្បាទេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អលង្កតបដិយត្តេ ឥត្ថិជនេ អសុភសញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា’’តិ.

ឋិតកោវ ធម្មំ ទេសេត្វាតិ –

‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ.

‘‘បស្ស ចិត្តកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;

អដ្ឋិំ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេហិ សោភតិ.

‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អញ្ជនីវណ្ណវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាមិ, កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ’’តិ. (ម. និ. ២.៣០២; ថេរគា. ៧៦៩-៧៧៤) –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេត្វា.

អាកាសំ ឧប្បតិត្វាតិ អាកាសំ បក្ខន្ទិត្វា. កស្មា បន ថេរោ អាកាសេន គតោ? បិតា កិរស្ស សេដ្ឋិ សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អគ្គឡានិ ទាបេត្វា មល្លេ អាណាបេសិ ‘‘សចេ និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ, ហត្ថបាទេសុ នំ គហេត្វា កាសាយានិ ហរិត្វា គិហិវេសំ គណ្ហាបេថា’’តិ. តស្មា ថេរោ ‘‘ឯតេ មាទិសំ មហាខីណាសវំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គហេត្វា អបុញ្ញំ បសវេយ្យុំ, តំ នេសំ មា អហោសី’’តិ ចិន្តេត្វា អាកាសេន អគមាសិ. មិគចីរន្តិ ឯវំនាមកំ ឧយ្យានំ. ចតុបារិជុញ្ញបដិមណ្ឌិតន្តិ ជរាបារិជុញ្ញំ, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ, ភោគបារិជុញ្ញំ, ញាតិបារិជុញ្ញន្តិ ឥមេហិ ចតូហិ បារិជុញ្ញេហិ បដិមណ្ឌិតំ. បារិជុញ្ញន្តិ ច បរិហានីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កុណ្ឌធានត្ថេរវត្ថុ

២១១. តតិយេ សលាកំ គណ្ហន្តីតិ សលាកគាហកា. សុនាបរន្តជនបទំ គច្ឆន្តេបិ បឋមមេវ សលាកំ គណ្ហីតិ សម្ពន្ធោ. ឆព្ពស្សន្តរេតិ ឆន្នំ វស្សានំ អព្ភន្តរេ. មេត្តីតិ មិត្តភាវោ. ភេទកេ សតីតិ ភេទករណេ សតិ. គុម្ពសភាគតោតិ គុម្ពសមីបតោ, អយមេវ វា បាឋោ. ឥត្ថី ហុត្វាតិ ឥត្ថី វិយ ហុត្វា, មនុស្សិត្ថិវណ្ណំ មាបេត្វាតិ អត្ថោ. ទីឃរត្តានុគតោតិ ទីឃកាលំ អនុពន្ធោ. ឯត្តកំ អទ្ធានន្តិ ឯត្តកំ កាលំ. ហន្ទាវុសោតិ គណ្ហាវុសោ. អត្ថំ គហេត្វាតិ ភូតត្ថំ គហេត្វា, អយមេវ វា បាឋោ. កោណ្ឌោ ជាតោតិ ធុត្តោ ជាតោ.

មាវោច ផរុសំ កញ្ចីតិ កញ្ចិ ឯកបុគ្គលំ ផរុសំ មា អវោច. វុត្តា បដិវទេយ្យុ តន្តិ តយា បរេ ទុស្សីលាតិ វុត្តា តម្បិ តថេវ បដិវទេយ្យុំ. ទុក្ខា ហិ សារម្ភកថាតិ ឯសា ការណុត្តរា យុគគ្គាហកថា នាម ទុក្ខា. បដិទណ្ឌា ផុសេយ្យុ តន្តិ កាយទណ្ឌាទីហិ បរំ បហរន្តស្ស តាទិសាវ បដិទណ្ឌា តវ មត្ថកេ បតេយ្យុំ.

សចេ នេរេសិ អត្តានន្តិ សចេ អត្តានំ និច្ចលំ កាតុំ សក្ខិស្សសិ. កំសោ ឧបហតោ យថាតិ មុខវដ្ដិយំ ឆិន្ទិត្វា តលមត្តំ កត្វា ឋបិតំ កំសតាលំ វិយ. តាទិសញ្ហិ ហត្ថេហិ បាទេហិ ទណ្ឌេន វា បហតម្បិ សទ្ទំ ន ករោតិ. ឯស បត្តោសិ និព្ពានន្តិ សចេ ឯវរូបោ ភវិតុំ សក្ខិស្សសិ, ឥមំ បដិបទំ បូរយមានោ ឯសោ ត្វំ ឥទានិ អប្បត្តោបិ និព្ពានំ បត្តោសិ នាម. សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតីតិ ‘‘ឯវញ្ច សតិ ត្វំ ទុស្សីលោ, អហំ សុសីលោ’’តិ ឯវមាទិកោ ឧត្តរិករណវាចាលក្ខណោ សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតិ, ន ភវិស្សតិយេវាតិ អត្ថោ. បរិក្កិលេសេនាតិ សំកិលេសហេតុនា.

វង្គីសត្ថេរវត្ថុ

២១២. ចតុត្ថេ សម្បន្នបដិភានានន្តិ បរិបុណ្ណបដិភានានំ. ចុតិំ យោ វេទិ…បេ… សព្ពសោតិ យោ សត្តានំ ចុតិញ្ច បដិសន្ធិញ្ច សព្ពាការេន បាកដំ កត្វា ជានាតិ, តំ អហំ អលគ្គនតាយ អសត្តំ, បដិបត្តិយា សុដ្ឋុ គតត្តា សុគតំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ សម្ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ. យស្ស គតិន្តិ យស្សេតេ ទេវាទយោ គតិំ ន ជានន្តិ, តមហំ អាសវានំ ខីណតាយ ខីណាសវំ, កិលេសេហិ អារកត្តា អរហន្តំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

ឧបសេនវង្គន្តបុត្តត្ថេរវត្ថុ

២១៣. បញ្ចមេ សព្ពបាសាទិកានន្តិ សព្ពសោ បសាទំ ជនេន្តានំ. កិន្តាយន្តិ កិំ តេ អយំ. អតិលហុន្តិ អតិសីឃំ. យស្ស តស្មិំ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជនារហានំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ, តំ ពុទ្ធា ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ អរិដ្ឋលាឡុទាយិអាទិកេ វិយ. ឧបនិស្សយេ សតិបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គេ វា ផលេ វា អសតិ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វទន្តិយេវ ធនិយត្ថេរាទិកេ វិយ. ឥមស្សបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គផលានំ អភាវតោ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ អាហ, តុច្ឆមនុស្សាតិ អត្ថោ. ពាហុល្លាយាតិ បរិសពាហុល្លាយ. អនេកបរិយាយេនាតិ អនេកការណេន.

ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេតិ ភគវា កិរ តំ អទ្ធមាសំ ន កញ្ចិ ពោធនេយ្យសត្តំ អទ្ទស, តស្មា ឯវមាហ, ឯវំ សន្តេបិ តន្តិវសេន ធម្មទេសនា កត្តព្ពា សិយា. យស្មា បនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយិ ឱកាសំ ការេត្វា បដិសល្លីនេ ភិក្ខូ អធម្មិកំ កតិកវត្តំ ករិស្សន្តិ, តំ ឧបសេនោ ភិន្ទិស្សតិ, អហំ តស្ស បសីទិត្វា ភិក្ខូនំ ទស្សនំ អនុជានិស្សាមិ. តតោ មំ បស្សិតុកាមា ពហូ ភិក្ខូ ធុតង្គានិ សមាទិយិស្សន្តិ, អហញ្ច តេហិ ឧជ្ឈិតសន្ថតបច្ចយា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ, តស្មា ឯវមាហ. ថេរស្សាតិ ឧបសេនត្ថេរស្ស. មនាបានិ តេ ភិក្ខុ បំសុកូលានីតិ ‘‘ភិក្ខុ តវ ឥមានិ បំសុកូលានិ មនាបានិ អត្តនោ រុចិយា ខន្តិយា គហិតានី’’តិ បុច្ឆតិ. ន ខោ មេ, ភន្តេ, មនាបានិ បំសុកូលានីតិ, ភន្តេ, ន មយា អត្តនោ រុចិយា ខន្តិយា គហិតានិ, គលគ្គាហេន វិយ មត្ថកតាឡនេន វិយ ច គាហិតោ មយាតិ ទស្សេតិ. បាឡិយំ អាគតមេវាតិ វិនយបាឡិំ សន្ធាយ វទតិ.

ទព្ពត្ថេរវត្ថុ

២១៤. ឆដ្ឋេ អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសូតិ រាជគហស្ស សមន្តតោ ឋិតេសុ អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសុ. ឧបវិជញ្ញាតិ អាសន្នបសូតិកាលា. រហោគតោតិ រហសិ គតោ. សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចករណេ កាយំ យោជេតុកាមោ ចិន្តេសីតិ ថេរោ កិរ អត្តនោ កតកិច្ចភាវំ ទិស្វា ‘‘អហំ ឥមំ សរីរំ ធារេមិ, តញ្ច ខោ វាតមុខេ ឋិតបទីបោ វិយ អនិច្ចតាមុខេ ឋិតំ នចិរស្សេវ និព្ពាយនធម្មំ យាវ ន និព្ពាយតិ, តាវ កិំ នុ ខោ អហំ សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចំ ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘‘តិរោរដ្ឋេសុ ពហូ កុលបុត្តា ភគវន្តំ អទិស្វាវ បព្ពជន្តិ, តេ ‘ភគវន្តំ បស្សិស្សាម ចេវ វន្ទិស្សាមា’តិ ច ទូរតោបិ អាគច្ឆន្តិ, តត្រ យេសំ សេនាសនំ នប្បហោតិ, តេ សិលាបត្តកេបិ សេយ្យំ កប្បេន្តិ. បហោមិ ខោ បនាហំ អត្តនោ អានុភាវេន តេសំ តេសំ កុលបុត្តានំ ឥច្ឆាវសេន បាសាទវិហារអឌ្ឍយោគាទីនិ មញ្ចបីឋត្ថរណានិ និម្មិនិត្វា ទាតុំ? បុនទិវសេ ចេត្ថ ឯកច្ចេ អតិវិយ កិលន្តរូបា ហោន្តិ, តេ គារវេន ភិក្ខូនំ បុរតោ ឋត្វា ភត្តានិបិ ន ឧទ្ទិសាបេន្តិ, អហំ ខោ បន តេសំ ភត្តានិបិ ឧទ្ទិសិតុំ បហោមី’’តិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខន្តោ ‘‘យំនូនាហំ សង្ឃស្ស សេនាសនញ្ច បញ្ញបេយ្យំ, ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. សភាគសភាគានន្តិ សុត្តន្តិកាទិគុណវសេន សភាគានំ, ន មិត្តសន្ថវវសេន. ថេរោ ហិ យាវតិកា សុត្តន្តិកា ហោន្តិ, តេ ឧច្ចិនិត្វា ឧច្ចិនិត្វា ឯកតោ តេសំ អនុរូបមេវ សេនាសនំ បញ្ញបេតិ. វេនយិកាភិធម្មិកកម្មដ្ឋានិកកាយទឡ្ហិពហុលេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេនេវ បាឡិយំ (បារា. ៣៨០) វុត្តំ – ‘‘យេតេ ភិក្ខូ សុត្តន្តិកា, តេសំ ឯកជ្ឈំ សេនាសនំ បញ្ញបេតី’’តិអាទិ.

អង្គុលិយា ជលមានាយាតិ តេជោកសិណចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អភិញ្ញាញាណេន អង្គុលិជលនំ អធិដ្ឋហិត្វា តេនេវ តេជោធាតុសមាបត្តិជនិតេន អគ្គិជាលេន អង្គុលិយា ជលមានាយ. អយំ មញ្ចោតិអាទីសុ បន ថេរេ ‘‘អយំ មញ្ចោ’’តិអាទិំ វទន្តេ និម្មិតាបិ អត្តនោ អត្តនោ គតដ្ឋានេ ‘‘អយំ មញ្ចោ’’តិអាទិំ វទន្តិ. អយញ្ហិ និម្មិតានំ ធម្មតា.

‘‘ឯកស្មិំ ភាសមានស្មិំ, សព្ពេ ភាសន្តិ និម្មិតា;

ឯកស្មិំ តុណ្ហិមាសិនេ, សព្ពេ តុណ្ហី ភវន្តិ តេ’’តិ. (ទី. និ. ២.២៨៦);

យស្មិំ បន វិហារេ មញ្ចបីឋាទីនិ ន បរិបូរេន្តិ, តត្ថ អត្តនោ អានុភាវេន បូរេន្តិ, តេន និម្មិតានំ អវត្ថុកំ វចនំ ន ហោតិ សព្ពត្ថ មញ្ចបីឋាទីនំ សព្ភាវតោ. សព្ពវិហារេសុ ច គមនមគ្គេ សមប្បមាណេ កត្វា អធិដ្ឋាតិ. កតិកសណ្ឋានាទីនំ បន នានប្បការត្តា តស្មិំ តស្មិំ វិហារេ កតិកវត្តានិ វិសុំ វិសុំ កថាបេតីតិ វេទិតព្ពំ. អនិយមេត្វា និម្មិតានញ្ហិ ‘‘ឯកស្មិំ ភាសមានស្មិ’’ន្តិអាទិធម្មតា វុត្តា. តថា ហិ យេ វណ្ណវយសរីរាវយវបរិក្ខារកិរិយាវិសេសាទីហិ និយមំ អកត្វា និម្មិតា ហោន្តិ, តេ អនិយមេត្វា និម្មិតត្តា ឥទ្ធិមតា សទិសាវ ហោន្តិ. ឋាននិសជ្ជាទីសុ ភាសិតតុណ្ហីភាវាទីសុ វា យំ យំ ឥទ្ធិមា ករោតិ, តំ តទេវ ករោន្តិ. សចេ បន នានប្បការេ កាតុកាមោ ហោតិ, កេចិ បឋមវយេ, កេចិ មជ្ឈិមវយេ, កេចិ បច្ឆិមវយេ, តថា ទីឃកេសេ ឧបឌ្ឍមុណ្ឌេ មិស្សកកេសេ ឧបឌ្ឍរត្តចីវរេ បណ្ឌុកចីវរេ, បទភាណធម្មកថាសរភញ្ញបញ្ហបុច្ឆនបញ្ហវិស្សជ្ជនរជនបចនចីវរសិព្ពនធោវនាទីនិ ករោន្តេ, អបរេបិ វា នានប្បការេ កាតុកាមោ ហោតិ, តេន បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកា ភិក្ខូ បឋមវយា ហោន្តូ’’តិអាទិនា នយេន បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋានចិត្តេន សទ្ធិំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បការាយេវ ហោន្តិ. បុន អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អាគច្ឆតីតិ តេហិ សទ្ធិំ ជនបទកថំ កថេន្តោ អនិសីទិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ វេឡុវនមេវ បច្ចាគច្ឆតិ. បាឡិយន្តិ វិនយបាឡិយំ.

បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរវត្ថុ

២១៥. សត្តមេ បិយានន្តិ បិយាយិតព្ពានំ. មនាបានន្តិ មនវឌ្ឍនកានំ. បិលិន្ទោតិ បនស្ស គោត្តំ, វច្ឆោតិ នាមន្តិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេនបិ វទន្តិ ‘‘បិលិន្ទោតិ នាមំ, វច្ឆោតិ គោត្ត’’ន្តិ. តេនេវ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ថេរគាថាសំវណ្ណនាយ (ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៨ បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា) វុត្តំ – ‘‘បិលិន្ទោតិស្ស នាមំ អកំសុ, វច្ឆោតិ បន គោត្តំ. តេន សោ អបរភាគេ បិលិន្ទវច្ឆោតិ បញ្ញាយិត្ថា’’តិ. សំសន្ទេត្វាតិ ឯកតោ កត្វា.

សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វាតិ ឥទំ អង្គុត្តរភាណកានំ កថាមគ្គេន វុត្តំ. អបរេ បន ភណន្តិ – អនុប្បន្នេយេវ អម្ហាកំ ភគវតិ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណគេហេ និព្ពត្តិត្វា បិលិន្ទវច្ឆោតិ បញ្ញាតោ សំសារេ សំវេគពហុលតាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចូឡគន្ធារំ នាម វិជ្ជំ សាធេត្វា អាកាសចារី បរចិត្តវិទូ ច ហុត្វា រាជគហេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ បដិវសតិ. អថ យទា អម្ហាកំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អនុក្កមេន រាជគហំ ឧបគតោ, តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធានុភាវេន តស្ស សា វិជ្ជា ន សម្បជ្ជតិ, អត្ថកិច្ចំ ន សាធេតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សុតំ ខោ បន មេតំ ‘អាចរិយបាចរិយានំ ភាសមានានំ យត្ថ មហាគន្ធារវិជ្ជា ធរតិ, តត្ថ ចូឡគន្ធារវិជ្ជា ន សម្បជ្ជតី’តិ. សមណស្ស បន គោតមស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ នាយំ មម វិជ្ជា សម្បជ្ជតិ, និស្សំសយំ សមណោ គោតមោ មហាគន្ធារវិជ្ជំ ជានាតិ, យន្នូនាហំ តំ បយិរុបាសិត្វា តស្ស សន្តិកេ វិជ្ជំ បរិយាបុណេយ្យ’’ន្តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘អហំ, មហាសមណ, តវ សន្តិកេ ឯកំ វិជ្ជំ បរិយាបុណិតុកាមោ, ឱកាសំ មេ ករោហី’’តិ. ភគវា ‘‘តេន ហិ បព្ពជា’’តិ អាហ. សោ ‘‘វិជ្ជាយ បរិកម្មំ បព្ពជ្ជា’’តិ មញ្ញមានោ បព្ពជីតិ. បរវម្ភនវសេនាតិ បរេសំ គរហនវសេន.

អកក្កសន្តិ អផរុសំ. វិញ្ញាបនិន្តិ អត្ថវិញ្ញាបនិំ. សច្ចន្តិ ភូតត្ថំ. នាភិសជេតិ យាយ គិរាយ អញ្ញំ កុជ្ឈាបនវសេន ន លគាបេយ្យ, ខីណាសវោ នាម ឯវរូបមេវ គិរំ ន ភាសេយ្យ, តស្មា តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

អនុវិចិនិត្វាតិ អនុវិចារេត្វា. ចណ្ឌិកតំ គច្ឆន្តន្តិ សីឃគតិយា គច្ឆន្តំ.

ពាហិយទារុចីរិយត្ថេរវត្ថុ

២១៦. អដ្ឋមេ ឯករត្តិវាសេន គន្ត្វាតិ ទេវតានុភាវេន គន្ត្វា. ‘‘ពុទ្ធានុភាវេនា’’តិបិ វទន្តិ. ឯវំ គតោ ច វិហារំ បវិសិត្វា សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ភុត្តបាតរាសេ កាយាលសិយវិមោចនត្ថាយ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេ ទិស្វា ‘‘កហំ ឯតរហិ សត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ភិក្ខូ ‘‘សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ត្វំ បន កុតោ អាគតោ’’តិ? សុប្បារកា អាគតោម្ហីតិ. កទា និក្ខន្តោសីតិ? ហិយ្យោ សាយំ និក្ខន្តោម្ហីតិ. ទូរតោ អាគតោ, តវ បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ថោកំ វិស្សមាហិ, អាគតកាលេ សត្ថារំ ទក្ខិស្សតីតិ. អហំ, ភន្តេ, សត្ថុ វា អត្តនោ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ឯករត្តេនេវម្ហិ កត្ថចិ អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វា វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតោ, សត្ថារំ បស្សិត្វាវ វិស្សមិស្សាមីតិ. សោ ឯវំ វត្វា តរមានរូបោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អនោបមាយ ពុទ្ធសិរិយា បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ចិរស្សំ វត មេ ទិដ្ឋោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱណតសរីរោ គន្ត្វា អន្តរវីថិយមេវ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា គោប្ផកេសុ ទឡ្ហំ គហេត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ មេ សុគតោ ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

អថ នំ សត្ថា ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោម្ហិ បិណ្ឌាយា’’តិ បដិក្ខិបិ. តំ សុត្វា ពាហិយោ, ‘‘ភន្តេ, សំសារេ សំសរន្តេន កពឡីការាហារោ ន នោ លទ្ធបុព្ពោ, តុម្ហាកំ វា មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ទេសេថ មេ ធម្ម’’ន្តិ. សត្ថា ទុតិយម្បិ បដិក្ខិបិយេវ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឥមស្ស មំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ អជ្ឈោត្ថដំ ហោតិ, ពលវបីតិវេគេន ធម្មំ សុត្វាបិ ន សក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិតុំ, មជ្ឈត្តុបេក្ខា តាវ តិដ្ឋតុ, ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតំ មគ្គំ អាគតត្តា ទរថោបិស្ស ពលវា, សោបិ តាវ បដិប្បស្សម្ភតូ’’តិ. តស្មា ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយំ យាចិតោ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា (ឧទា. ១០) នយេន ធម្មំ ទេសេតិ. ឥមមត្ថំ សំខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សត្ថារំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អន្តរឃរេតិ អន្តរវីថិយំ.

អបរិបុណ្ណបត្តចីវរតាយ បត្តចីវរំ បរិយេសន្តោតិ សោ កិរ វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ‘‘ភិក្ខុនា នាម អត្តនោ បច្ចយេ លភិត្វា អញ្ញំ អនោលោកេត្វា សយមេវ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកភិក្ខុស្សបិ បត្តេន វា ចីវរេន វា សង្គហំ នាកាសិ. តេនស្ស ‘‘ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ន អទាសិ. តាវទេវ ច បព្ពជ្ជំ យាចិតោ ‘‘បរិបុណ្ណំ តេ បត្តចីវរ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អបរិបុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ បត្តចីវរំ បរិយេសាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តស្មា សោ បត្តចីវរំ បរិយេសន្តោ សង្ការដ្ឋានតោ ចោឡខណ្ឌានិ សំកឌ្ឍតិ.

សហស្សមបីតិ បរិច្ឆេទវចនំ. ឯកសហស្សំ ទ្វេសហស្សានីតិ ឯវំ សហស្សេន ចេ បរិច្ឆិន្នា គាថា ហោន្តិ, តា ច អនត្ថបទសំហិតា អាកាសវណ្ណបព្ពតវណ្ណាទីនិ បកាសកេហិ អនិព្ពានទីបកេហិ អនត្ថកេហិ បទេហិ សំហិតា យាវ ពហុកា ហោន្តិ, តាវ បាបិកា ឯវាតិ អត្ថោ. ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោតិ ‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ…បេ… យថា មតា’’តិ (ធ. ប. ២១) ឯវរូបា ឯកគាថាបិ សេយ្យោតិ អត្ថោ.

កុមារកស្សបត្ថេរវត្ថុ

២១៧. នវមេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សម្បត្តិំ អនុភវមានោតិ សាវកពោធិយា និយតតាយ បុញ្ញសម្ភារស្ស ច សាតិសយត្តា វិនិបាតំ អគន្ត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សម្បត្តិំ អនុភវមានោ. ‘‘ឯកិស្សា កុលទារិកាយ កុច្ឆិម្ហិ ឧប្បន្នោ’’តិ វត្វា តមេវស្ស ឧប្បន្នភាវំ មូលតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ – ‘‘សា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សាតិ កុលទារិកា. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកត្ថោ. តេន វុច្ចមានំ វិសេសំ ជោតយតិ. កុលឃរន្តិ បតិកុលគេហំ. គព្ភនិមិត្តន្តិ គព្ភស្ស សណ្ឋិតភាវវិគ្គហំ. សតិបិ វិសាខាយ សាវត្ថិវាសិកុលបរិយាបន្នត្តេ តស្សា តត្ថ បធានភាវទស្សនត្ថំ ‘‘វិសាខញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ យថា ‘‘ព្រាហ្មណា អាគតា, វាសិដ្ឋោបិ អាគតោ’’តិ. ភគវតា ឯវំ គហិតនាមត្តាតិ យោជនា. យស្មា រាជបុត្តា លោកេ ‘‘កុមារា’’តិ វោហរីយន្តិ, អយញ្ច រញ្ញោ កិត្តិមបុត្តោ, តស្មា អាហ – ‘‘រញ្ញោ…បេ… សញ្ជានិំសូ’’តិ.

បញ្ចទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វាតិ ‘‘ភិក្ខុ, ភិក្ខុ, អយំ វម្មិកោ រត្តិំ ធូបាយតិ, ទិវា បជ្ជលតី’’តិអាទិនា វម្មិកសុត្តេ (ម. និ. ១.២៤៩) អាគតនយេន បញ្ចទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា. បាយាសិរញ្ញោតិ ‘‘នត្ថិ បរលោកោ, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ’’តិ (ទី. និ. ២.៤១០, ៤១២) ឯវំលទ្ធិកស្ស បាយាសិរាជស្ស. រាជា ហិ តទា អនភិសិត្តោ ហុត្វា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នសេតព្យនគរំ អជ្ឈាវសន្តោ ឥមំ ទិដ្ឋិំ គណ្ហិ. បញ្ចទសហិ បញ្ហេហិ បដិមណ្ឌេត្វាតិ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាជញ្ញ, ឥមេ ចន្ទិមសូរិយា ឥមស្មិំ វា លោកេ បរស្មិំ វា ទេវា វា តេ មនុស្សា’’តិ ឯវមាទីហិ (ទី. និ. ២.៤១១) បញ្ចទសហិ បញ្ហេហិ បដិមណ្ឌិតំ កត្វា. សុត្តន្តេតិ បាយាសិសុត្តន្តេ (ទី. និ. ២.៤០៦ អាទយោ).

មហាកោដ្ឋិកត្ថេរវត្ថុ

២១៨. ទសមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

តតិយឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.