១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ២. ទុតិយឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា

ចូឡបន្ថកត្ថេរវត្ថុ

១៩៨-២០០. ទុតិយស្ស បឋមេ មនេន និព្ពត្តិតន្តិ អភិញ្ញាមនេន ឧប្បាទិតំ. មនេន កតកាយោតិ អភិញ្ញាចិត្តេន ទេសន្តរំ បត្តកាយោ. មនេន និព្ពត្តិតកាយោតិ អភិញ្ញាមនសា និម្មិតកាយោ ‘‘អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៣៦-២៣៧; បដិ. ម. ៣.១៤) វិយ. ឯកសទិសេយេវាតិ អត្តសទិសេយេវ. ឯកវិធមេវាតិ អត្តនា កតប្បការមេវ. ឯតប្បរមោ ហិ យេភុយ្យេន សាវកានំ ឥទ្ធិនិម្មានវិធិ. អគ្គោ នាម ជាតោ ឯកទេសេន សត្ថុ ឥទ្ធិនិម្មានានុវិធានតោ.

លាភិតាយាតិ ឯត្ថ លាភីតិ ឦការោ អតិសយត្ថោ. តេន ថេរស្ស ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ អតិសយេន សវិសេសលាភិតំ ទស្សេតិ. អរូបាវចរជ្ឈានានំ លាភិតាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន កេវលញ្ចេតា ចេតោសញ្ញាវិវដ្ដកុសលតា រូបារូបជ្ឈានលាភិតាយ ឯវ, អថ ខោ ឥមេហិបិ ការណេហីតិ ទស្សេតុំ – ‘‘ចូឡបន្ថកោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចេតោតិ ចេត្ថ ចិត្តសីសេន សមាធិ វុត្តោ, តស្មា ចេតសោ សមាធិស្ស វិវដ្ដនំ ចេតោវិវដ្ដោ, ឯកស្មិំយេវារម្មណេ សមាធិចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា ហេដ្ឋិមស្ស ហេដ្ឋិមស្ស ឧបរូបរិ ហាបនតោ រូបាវចរជ្ឈានលាភី ចេតោវិវដ្ដកុសលោ នាម. ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ២៦៥) វុត្តសញ្ញា អតិក្កមិត្វា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគត’’ន្តិ (ធ. ស. ២៦៥-២៦៨) សញ្ញាសីសេន វុត្តជ្ឈានានំ វិវដ្ដកុសលោ, តថា ឥត្ថិបុរិសាទិសញ្ញា និច្ចសញ្ញាទិតោ ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា កេវលេ រូបារូបធម្មមត្តេ អសង្ខតេ និព្ពានេ ច វិសេសតោ វដ្ដនតោ ច សុញ្ញតានុបស្សនាពហុលោ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ. សមាធិកុសលតាយ ចេតោវិវដ្ដកុសលតា តព្ពហុលវិហារិតាយ. តថា វិបស្សនាកុសលតាយ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលតា. ឯកោតិ ចូឡបន្ថកត្ថេរំ វទតិ. សមាធិលក្ខណេតិ សវិតក្កសវិចារាទិសមាធិសភាវេ. បុន ឯកោតិ មហាបន្ថកត្ថេរមាហ. វិបស្សនាលក្ខណេតិ សត្តអនុបស្សនា អដ្ឋារសមហាវិបស្សនាទិវិបស្សនាសភាវេ. សមាធិគាឡ្ហោតិ សមាធិស្មិំ ឱគាឡ្ហចិត្តោ សុភាវិតភាវនតា. អង្គសំខិត្តេតិ ចតុរង្គិកតិវង្គិកាទិវសេន ឈានង្គានំ សង្ខិបនេ. អារម្មណសំខិត្តេតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសាទិនិព្ពត្តនេន កសិណាទិអារម្មណានំ សំខិបនេ. អង្គវវត្ថាបនេតិ វិតក្កាទីនំ ឈានង្គានំ វវត្ថាបនេ. អារម្មណវវត្ថាបនេតិ បថវីកសិណាទិជ្ឈានារម្មណានំ វវត្ថាបនេ.

ឈានង្គេហីតិ រូបាវចរជ្ឈានង្គេហិ, ឈានង្គានេវ ឈានំ. បុន ឈានង្គេហីតិ អរូបាវចរជ្ឈានង្គេហិ. ភាតាតិ ជេដ្ឋភាតា. អស្សាតិ កុដុម្ពិយស្ស. សុវណ្ណបូជន្តិ សោវណ្ណមយំ បុប្ផបូជំ កត្វា. ទេវបុរេតិ តាវតិំសភវនេ សុទស្សនមហានគរេ. អគ្គទ្វារេនាតិ តស្មិំ ទិវសេ អគ្គំ សព្ពបឋមំ វិវដេន នគរទ្វារេន និក្ខមិត្វា.

កោកនទន្តិ បទុមវិសេសនំ យថា ‘‘កោកាសក’’ន្តិ. តំ កិរ ពហុបត្តំ វណ្ណសម្បន្នំ អតិសុគន្ធញ្ច ហោតិ. ‘‘កោកនទំ នាម សេតបទុម’’ន្តិបិ វទន្តិ. បាតោតិ បគេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា កោកនទសង្ខាតំ បទុមំ បាតោ សូរិយុគ្គមនវេលាយំ ផុល្លំ វិកសិតំ អវីតគន្ធំ សិយា វិរោចមានំ, ឯវំ សរីរគន្ធេន គុណគន្ធេន ច សុគន្ធំ សរទកាលេ អន្តលិក្ខេ អាទិច្ចមិវ អត្តនោ តេជសា តបន្តំ អង្គេហិ និច្ឆរណកជុតិយា អង្គីរសំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សាតិ.

ចូឡបន្ថកោ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បព្ពជិត្វា បញ្ញវា ហុត្វា អញ្ញតរស្ស ទន្ធភិក្ខុនោ ឧទ្ទេសគហណកាលេ បរិហាសកេឡិំ អកាសិ. សោ ភិក្ខុ តេន បរិហាសេន លជ្ជិតោ នេវ ឧទ្ទេសំ គណ្ហិ, ន សជ្ឈាយមកាសិ. តេន កម្មេនាយំ បព្ពជិត្វាវ ទន្ធោ ជាតោ, តស្មា គហិតគហិតបទំ ឧបរិឧបរិបទំ គណ្ហន្តស្ស នស្សតិ. ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា សុទ្ធំ ចោឡខណ្ឌំ អទាសីតិ តស្ស បុព្ពហេតុំ ទិស្វា តទនុរូបេ កម្មដ្ឋានេ និយោជេន្តោ សុទ្ធំ ចោឡខណ្ឌំ អទាសិ. សោ កិរ បុព្ពេ រាជា ហុត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ នលាដតោ សេទេ មុច្ចន្តេ បរិសុទ្ធេន សាដកេន នលាដំ បុញ្ឆិ, សាដកោ កិលិដ្ឋោ អហោសិ. សោ ‘‘ឥមំ សរីរំ និស្សាយ ឯវរូបោ បរិសុទ្ធសាដកោ បកតិំ ជហិត្វា កិលិដ្ឋោ ជាតោ, អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភិ. តេន ការណេនស្ស រជោហរណមេវ បច្ចយោ ជាតោ.

លោមានីតិ ចោឡខណ្ឌតន្តគតអំសុកេ វទតិ. ‘‘កិលិដ្ឋធាតុកានី’’តិ កិលិដ្ឋសភាវានិ. ឯវំគតិកមេវាតិ ឥទំ ចិត្តម្បិ ភវង្គវសេន បកតិយា បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធំ រាគាទិសម្បយុត្តធម្មវសេន សំកិលិដ្ឋំ ជាតន្តិ ទស្សេតិ. នក្ខត្តំ សមានេត្វាតិ នក្ខត្តំ សមន្នាហរិត្វា, អាវជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. ពិឡារស្សត្ថាយាតិ ពិឡារស្ស គោចរត្ថាយ. ជលបថកម្មិកេនាតិ សមុទ្ទកម្មិកេន. ចារិន្តិ ខាទិតព្ពតិណំ. សច្ចការន្តិ សច្ចភាវាវហំ ការំ, ‘‘អត្តនា គហិតេ ភណ្ឌេ អញ្ញេសំ ន ទាតព្ព’’ន្តិ វត្វា ទាតព្ពលញ្ជន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តតិយេន បដិហារេនាតិ តតិយេន សាសនេន. បត្តិកា ហុត្វាតិ សាមិនោ ហុត្វា.

អប្បកេនបីតិ ថោកេនបិ បរិត្តេនបិ. មេធាវីតិ បញ្ញវា. បាភតេនាតិ ភណ្ឌមូលេន. វិចក្ខណោតិ វោហារកុសលោ. សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានន្តិ មហន្តំ ធនំ យសញ្ច ឧប្បាទេត្វា តត្ថ អត្តានំ សណ្ឋបេតិ បតិដ្ឋាបេតិ. យថា កិំ? អណុំ អគ្គិំវ សន្ធមំ, យថា បណ្ឌិតោ បុរិសោ បរិត្តកំ អគ្គិំ អនុក្កមេន គោមយចុណ្ណាទីនិ បក្ខិបិត្វា មុខវាតេន ធមេន្តោ សមុដ្ឋាបេតិ វឌ្ឍេតិ, មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ ករោតិ, ឯវមេវ បណ្ឌិតោ ថោកម្បិ បាភតំ លភិត្វា នានាឧបាយេហិ បយោជេត្វា ធនញ្ច យសញ្ច វឌ្ឍេតិ, វឌ្ឍេត្វា បុន តត្ថ អត្តានំ បតិដ្ឋាបេតិ. តាយ ឯវ វា បន ធនស្ស មហន្តតាយ អត្តានំ សមុដ្ឋាបេតិ, អភិញ្ញាតំ បាកដំ ករោតីតិ អត្ថោ.

សុភូតិត្ថេរវត្ថុ

២០១-២០២. តតិយេ រណាតិ ហិ រាគាទយោ កិលេសា វុច្ចន្តីតិ ‘‘សរណា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០០ ទុកមាតិកា) រាគាទយោ កិលេសា ‘‘រណា’’តិ វុច្ចន្តិ. រណន្តិ ឯតេហីតិ រណា. យេហិ អភិភូតា សត្តា នានប្បការេន កន្ទន្តិ បរិទេវន្តិ, តស្មា តេ រាគាទយោ ‘‘រណា’’តិ វុត្តា. ទេសិតនិយាមតោ អនោក្កមិត្វាតិ ទេសិតានោក្កមនតោ អនុបគន្ត្វា ទេសេតិ, សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ អនោទិស្សកំ កត្វា ធម្មំ ទេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវន្តិ ឯវំ មេត្តាឈានតោ វុដ្ឋាយ ភិក្ខាគហណេ សតិ. ភិក្ខាទាយកានំ មហប្ផលំ ភវិស្សតីតិ ឥទំ ចូឡច្ឆរាសង្ឃាតសុត្តេន (អ. និ. ១.៥១ អាទយោ) ទីបេតព្ពំ. អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បិ ហិ កាលំ មេត្តចិត្តំ អាសេវន្តស្ស ភិក្ខុនោ ទិន្នទានំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ, តេន ច សោ អមោឃំ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជតីតិ អយមត្ថោ តត្ថ អាគតោយេវ. និមិត្តំ គណ្ហិត្វាតិ អាការំ សល្លក្ខេត្វា.

ខទិរវនិយរេវតត្ថេរវត្ថុ

២០៣. បញ្ចមេ វនសភាគន្តិ សភាគំ វនំ, សភាគន្តិ ច សប្បាយន្តិ អត្ថោ. យញ្ហិ បកតិវិរុទ្ធំ ព្យាធិវិរុទ្ធញ្ច ន ហោតិ, តំ ‘‘សភាគ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧទកសភាគន្តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កល្យាណកម្មាយូហនក្ខណោតិ កល្យាណកម្មូបចយស្ស ឱកាសោ. តិណ្ណំ ភាតិកានន្តិ ឧបតិស្សោ, ចុន្ទោ, ឧបសេនោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ ជេដ្ឋភាតិកានំ. តិស្សន្នញ្ច ភគិនីនន្តិ ចាលា, ឧបចាលា, សីសុបចាលាតិ ឥមេសំ តិស្សន្នំ ជេដ្ឋភគិនីនំ. ឯត្ថ ច សារិបុត្តត្ថេរោ សយំ បព្ពជិត្វា ចាលា, ឧបចាលា, សីសុបចាលាតិ តិស្សោ ភគិនិយោ, ចុន្ទោ ឧបសេនោតិ ឥមេ ភាតរោ បព្ពាជេសិ, រេវតកុមារោ ឯកោវ គេហេ អវសិស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អម្ហាកំ…បេ… បព្ពាជេន្តី’’តិ. មហល្លកតរាតិ វុទ្ធតរា. ឥទញ្ច កុមារិកាយ ចិរជីវិតំ អភិកង្ខមានា អាហំសុ. សា កិរ តស្ស អយ្យិកា វីសតិវស្សសតិកា ខណ្ឌទន្តា បលិតកេសា វលិត្តចា តិលកាហតគត្តា គោបានសិវង្កា អហោសិ. វិធាវនិកន្តិ វិធាវនកីឡិកំ. តិស្សន្នំ សម្បត្តីនន្តិ អនុស្សវវសេន មនុស្សទេវមោក្ខសម្បត្តិយោ សន្ធាយ វទតិ, មនុស្សទេវព្រហ្មសម្បត្តិយោ វា. សីវលិស្ស បុញ្ញំ វីមំសិស្សាមាតិ ‘‘សីវលិនា កតបុញ្ញស្ស វិបាកទានដ្ឋានមិទ’’ន្តិ ញត្វា ឯវមាហ. សភាគដ្ឋានន្តិ សមំ ទេសំ.

តំ ភូមិរាមណេយ្យកន្តិ កិញ្ចាបិ អរហន្តោ គាមន្តេ កាយវិវេកំ ន លភន្តិ, ចិត្តវិវេកំ បន លភន្តេវ. តេសញ្ហិ ទិព្ពប្បដិភាគានិបិ អារម្មណានិ ចិត្តំ ចាលេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា គាមោ វា ហោតុ អរញ្ញាទីនំ វា អញ្ញតរំ, ‘យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យកំ’, សោ ភូមិប្បទេសោ រមណីយោ ឯវាតិ អត្ថោ.

កង្ខារេវតត្ថេរវត្ថុ

២០៤. ឆដ្ឋេ អកប្បិយោ, អាវុសោ, គុឡោតិ ឯកទិវសំ ថេរោ អន្តរាមគ្គេ គុឡករណំ ឱក្កមិត្វា គុឡេ បិដ្ឋម្បិ ឆារិកម្បិ បក្ខិត្តេ ទិស្វាន ‘‘អកប្បិយោ គុឡោ, សាមិសោ ន កប្បតិ គុឡោ វិកាលេ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ កុក្កុច្ចាយន្តោ ឯវមាហ. អកប្បិយា មុគ្គាតិ ឯកទិវសំ អន្តរាមគ្គេ វច្ចេ មុគ្គំ ជាតំ ទិស្វា ‘‘អកប្បិយា មុគ្គា, បក្កាបិ មុគ្គា ជាយន្តី’’តិ កុក្កុច្ចាយន្តោ ឯវមាហ. សេសមេត្ថ សព្ពំ ឧត្តានមេវ.

សោណកោឡិវិសត្ថេរវត្ថុ

២០៥. សត្តមេ ហាបេតព្ពមេវ អហោសិ អច្ចារទ្ធវីរិយត្តា. ឧទកេន សមុបព្យូឡ្ហេតិ ឧទកេន ថលំ ឧស្សារេត្វា តត្ថ តត្ថ រាសិកតេ. ហរិតូបលិត្តាយាតិ គោមយបរិភណ្ឌកតាយ. តិវិធេន ឧទកេន បោសេន្តីតិ ខីរោទកំ គន្ធោទកំ កេវលោទកន្តិ ឯវំ តិវិធេន ឧទកេន បោសេន្តិ បរិបាលេន្តិ. បរិស្សាវេត្វាតិ បរិសោធេត្វា គហិតេ តណ្ឌុលេតិ យោជេតព្ពំ. ទេវោ មញ្ញេតិ ទេវោ វិយ. វីណោវាទេនាតិ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សោណ, យទា តេ វីណាយ តន្តិយោ អច្ចាយតា ហោន្តិ, អបិ នុ តេ វីណា តស្មិំ សមយេ សរវតី វា ហោតិ កម្មញ្ញា វាតិ? នោ ហេតំ, ភន្តេតិ. ឯវមេវ ខោ, សោណ, អច្ចារទ្ធវីរិយំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តតិ, អតិសិថិលវីរិយំ កោសជ្ជាយ សំវត្តតិ. តស្មាតិហ ត្វំ, សោណ, វីរិយសមតំ អធិដ្ឋហ, ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតំ បដិវិជ្ឈា’’តិ (មហាវ. ២៤៣) ឯវំ វីណំ ឧបមំ កត្វា បវត្តិតេន វីណោបមោវាទេន. វីរិយសមថយោជនត្ថាយាតិ វីរិយស្ស សមថេន យោជនត្ថាយ.

សោណកុដិកណ្ណត្ថេរវត្ថុ

២០៦. អដ្ឋមេ កុដិកណ្ណោតិ វុច្ចតីតិ ‘‘កោដិកណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘កុដិកណ្ណោ’’តិ វោហរីយតិ. កុលឃរេ ភវា កុលឃរិកា. សា កិរ អវន្តិរដ្ឋេ កុលឃរេ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិស្ស ភរិយា. ទសពលស្ស ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ចិន្តេសីតិ ឥទំ អង្គុត្តរភាណកានំ មតេន វុត្តំ. សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សបរិសោ ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម ធម្មទេសនំ អស្សោសិ, ន ច កញ្ចិ វិសេសំ អធិគញ្ឆិ. កស្មា? សោ ហិ ធម្មំ សុណន្តោ ហេមវតំ អនុស្សរិត្វា ‘អាគតោ នុ ខោ មេ សហាយកោ, នោ’តិ ទិសាទិសំ ឱលោកេត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘វញ្ចិតោ មេ សហាយោ, យោ ឯវំ វិចិត្តប្បដិភានំ ភគវតោ ទេសនំ ន សុណាតី’តិ វិក្ខិត្តចិត្តោ អហោសី’’តិ វុត្តំ.

យស្មា បដិសន្ធិជាតិអភិនិក្ខមនពោធិបរិនិព្ពានេស្វេវ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ ហុត្វាវ បដិវិគច្ឆន្តិ, ន ចិរដ្ឋិតិកានិ ហោន្តិ, ធម្មចក្កប្បវត្តនេ (សំ. និ. ៥.១០៨១; បដិ. ម. ២.៣០) បន តានិ សវិសេសានិ ហុត្វា ចិរតរំ ឋត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តិយោជនសហស្សំ ហិមវន្តំ អកាលបុប្ផិតំ ទិស្វា’’តិអាទិ. អគ្គពលកាយាតិ សព្ពបុរតោ គច្ឆន្តា ពលកាយា. កេន បុប្ផិតភាវំ ជានាសីតិ កេន ការណេន ហិមវន្តស្ស បុប្ផិតភាវំ ជានាសីតិ, យេន ការណេន ឥមំ អកាលបុប្ផបាដិហារិយំ ជាតំ, តំ ជានាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស បវត្តិតភាវន្តិ តស្ស ធម្មចក្កស្ស ភគវតា បវត្តិតភាវំ. សទ្ទេ និមិត្តំ គណ្ហីតិ សទ្ទេ អាការំ សល្លក្ខេសិ. តតោតិ ‘‘អហំ ‘ឯតំ អមតធម្មំ តម្បិ ជានាបេស្សាមី’តិ តវ សន្តិកំ អាគតោស្មី’’តិ យំ វុត្តំ, តទនន្តរន្តិ អត្ថោ.

សាតាគិរោ ហេមវតស្ស ពុទ្ធុប្បាទំ កថេត្វា តំ ភគវតោ សន្តិកំ អានេតុកាមោ ‘‘អជ្ជ បន្នរសោ’’តិអាទិគាថមាហ. តត្ថ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១៥៣) អជ្ជាតិ អយំ រត្តិន្ទិវោ បក្ខគណនតោ បន្នរសោ, ឧបវសិតព្ពតោ ឧបោសថោ. តីសុ វា ឧបោសថេសុ អជ្ជ បន្នរសោ ឧបោសថោ, ន ចាតុទ្ទសិឧបោសថោ, ន សាមគ្គីឧបោសថោ. ទិវិ ភវានិ ទិព្ពានិ, ទិព្ពានិ ឯត្ថ អត្ថីតិ ទិព្ពានិ. កានិ តានិ? រូបានិ. តញ្ហិ រត្តិំ ទេវានំ ទសសហស្សិលោកធាតុតោ សន្និបតិតានំ សរីរវត្ថាភរណវិមានប្បភាហិ អព្ភាទិឧបក្កិលេសវិរហិតាយ ចន្ទប្បភាយ ច សកលជម្ពុទីបោ អលង្កតោ អហោសីតិ អតិវិយ អលង្កតោ ច បរិវិសុទ្ធិទេវស្ស ភគវតោ សរីរប្បភាយ. តេនាហ – ‘‘ទិព្ពា រត្តិ ឧបដ្ឋិតា’’តិ.

ឯវំ រត្តិគុណវណ្ណនាបទេសេនបិ សហាយស្ស ចិត្តំ បសាទំ ជនេន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ កថេត្វា អាហ – ‘‘អនោមនាមំ សត្ថារំ, ហន្ទ បស្សាម គោតម’’ន្តិ. តត្ថ អនោមេហិ អលាមកេហិ សព្ពាការបរិបូរេហិ គុណេហិ នាមំ អស្សាតិ អនោមនាមោ. តថា ហិស្ស ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេសោ ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២) នយេន ពុទ្ធោតិ អនោមេហិ គុណេហិ នាមំ. ‘‘ភគ្គរាគោតិ ភគវា, ភគ្គទោសោតិ ភគវា’’តិអាទិនា (មហានិ. ៨៤) នយេន ភគវាតិ អនោមេហិ គុណេហិ នាមំ. ឯស នយោ ‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ’’តិអាទីសុ. ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថេហិ ទេវមនុស្សេ អនុសាសតិ ‘‘ឥមំ បជហថ, ឥមំ សមាទាយ វត្តថា’’តិ សត្ថា. តំ អនោមនាមំ សត្ថារំ. ហន្ទាតិ វចសាយត្ថេ និបាតោ. បស្សាមាតិ តេន អត្តានំ សហ សង្គហេត្វា បច្ចុប្បន្នពហុវចនំ. គោតមន្តិ គោតមគោត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សត្ថា, ន សត្ថា’’តិ មា វិមតិំ អកាសិ, ឯកន្តព្យវសិតោ ហុត្វាវ ឯហិ បស្សាម គោតមន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ ហេមវតោ ‘‘អយំ សាតាគិរោ ‘អនោមនាមំ សត្ថារ’ន្តិ ភណន្តោ តស្ស សព្ពញ្ញុតំ បកាសេតិ, សព្ពញ្ញុនោ ច ទុល្លភា លោកេ, សព្ពញ្ញុបដិញ្ញេហិ បូរណាទិសទិសេហេវ លោកោ ឧបទ្ទុតោ. សោ បន យទិ សព្ពញ្ញូ, អទ្ធា តាទិលក្ខណំ បត្តោ ភវិស្សតិ, តេន ឯវំ គហេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាទិលក្ខណំ បុច្ឆន្តោ អាហ – ‘‘កច្ចិ មនោ’’តិអាទិ. តត្ថ កច្ចីតិ បុច្ឆា. មនោតិ ចិត្តំ. សុបណិហិតោតិ សុដ្ឋុ ឋបិតោ អចលោ អសម្បវេធី. សព្ពេសុ ភូតេសុ សព្ពភូតេសុ. តាទិនោតិ តាទិលក្ខណំ បត្តស្សេវ សតោ. បុច្ឆា ឯវ វា អយំ ‘‘សោ តវ សត្ថា សព្ពភូតេសុ តាទី, ឧទាហុ នោ’’តិ. ឥដ្ឋេ អនិដ្ឋេចាតិ ឯវរូបេ អារម្មណេ. សង្កប្បាតិ វិតក្កា. វសីកតាតិ វសំ គមិតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ តំ សត្ថារំ វទសិ, តស្ស តេ សត្ថុនោ កច្ចិ តាទិលក្ខណំ សម្បត្តស្ស សតោ សព្ពភូតេសុ មនោ សុបណិហិតោ, ឧទាហុ យាវ បច្ចយំ ន លភតិ, តាវ សុបណិហិតោ វិយ ខាយតិ. សោ វា តេ សត្ថា កច្ចិ សព្ពភូតេសុ សត្តេសុ តាទី, ឧទាហុ នោ, យេ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អារម្មណេសុ រាគទោសវសេន សង្កប្បា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ត្យាស្ស កច្ចិ វសីកតា, ឧទាហុ កទាចិ តេសម្បិ វសេន វត្តតីតិ.

តីណិ វស្សានីតិ សោណស្ស បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ តីណិ វស្សានិ. តទា កិរ ភិក្ខូ យេភុយ្យេន មជ្ឈិមទេសេយេវ វសិំសុ, តស្មា តត្ថ កតិបយា ឯវ អហេសុំ. តេ ច ឯកស្មិំ និគមេ ឯកោ ទ្វេតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ វសិំសុ, ថេរានញ្ច កតិបយេ ភិក្ខូ អានេត្វា អញ្ញេសុ អានីយមានេសុ បុព្ពំ អានីតា កេនចិទេវ ករណីយេន បក្កមិំសុ, កញ្ចិ កាលំ អាគមេត្វា បុន តេសុ អានីយមានេសុ ឥតរេ បក្កមិំសុ, ឯវំ បុនប្បុនំ អានយនេន សន្និបាតោ ចិរេនេវ អហោសិ, ថេរោ ច តទា ឯកវិហារី អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តីណិ វស្សានិ គណំ បរិយេសិត្វា’’តិ. តីណិ វស្សានីតិ ច អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. សត្ថុ អធិប្បាយំ ញត្វាតិ អត្តនោ អាណាបនេនេវ ‘‘ឥមិនា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុកាមោ ភគវា’’តិ សត្ថុ អធិប្បាយំ ជានិត្វា. ភគវា កិរ យេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុកាមោ, តស្ស សេនាសនបញ្ញត្តិយំ អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេតិ.

អជ្ឈោកាសេ វីតិនាមេត្វាតិ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា. យស្មា ភគវា អាយស្មតោ សោណស្ស សមាបត្តិសមាបជ្ជនេន បដិសន្ថារំ ករោន្តោ សាវកសាធារណា សព្ពា សមាបត្តិយោ អនុលោមប្បដិលោមំ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា វិហារំ បាវិសិ, តស្មា អាយស្មាបិ សោណោ ភគវតោ អធិប្បាយំ ញត្វា តទនុរូបំ សព្ពា តា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា វិហារំ បាវិសីតិ វទន្តិ. បវិសិត្វា ច ភគវតា អនុញ្ញាតោ ចីវរតិរោករណិយំ កត្វា ភគវតោ បាទបស្សេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេសិ. អជ្ឈេសីតិ អាណាបេសិ. បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុន្តិ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ធម្មោ ភាសិតុំ ឧបដ្ឋាតុ, ញាណមុខំ អាគច្ឆតុ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ភណាហីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកវគ្គិយានីតិ អដ្ឋកវគ្គភូតានិ កាមសុត្តាទិសោឡសសុត្តានិ (មហានិ. ១). សុគ្គហិតោតិ សម្មា ឧគ្គហិតោ. សព្ពេ វរេ យាចីតិ វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទា ធុវន្ហានំ ចម្មត្ថរណំ គណង្គណូបាហនំ ចីវរវិប្បវាសោតិ ឥមេ បញ្ច វរេ យាចិ. សុត្តេ អាគតមេវាតិ ឧទានបាឡិយំ អាគតសុត្តំ សន្ធាយ វទតិ.

សីវលិត្ថេរវត្ថុ

២០៧. នវមេ សាកច្ឆិត្វា សាកច្ឆិត្វាតិ រញ្ញា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈនវសេន បុនប្បុនំ សាកច្ឆំ កត្វា. គុឡទធិន្តិ បត្ថិន្នំ គុឡសទិសំ កឋិនទធិំ. អតិអញ្ឆិតុន្តិ អតិវិយ អាកឌ្ឍិតុំ. កញ្ជិយំ វាហេត្វាតិ ទធិមត្ថុំ បវាហេត្វា, បរិស្សាវេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ទធិតោ កញ្ជិយំ គហេត្វា’’តិបិ បាឋោ. នន្តិ សុប្បវាសំ. ពីជបច្ឆិំ ផុសាបេន្តីតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. យាវ ន ឧក្កឌ្ឍន្តីតិ យាវ ទានេ ន ឧក្កឌ្ឍន្តិ, ទាតុកាមាវ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ មហាទុក្ខំ អនុភោសីតិ បសវនិពន្ធនំ មហន្តំ ទុក្ខំ អនុភោសិ. សាមិកំ អាមន្តេត្វាតិ សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា តិព្ពាហិ ខរាហិ ទុក្ខវេទនាហិ ផុដ្ឋា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា, យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេតិ. សុប្បដិបន្នោ វត តស្ស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ បដិបន្នោ. សុសុខំ វត និព្ពានំ, យត្ថិទំ ឯវរូបំ ទុក្ខំ ន សំវិជ្ជតី’’តិ (ឧទា. ១៨) ឥមេហិ តីហិ វិតក្កេហិ តំ ទុក្ខំ អធិវាសេន្តី សត្ថុ សន្តិកំ បេសេតុកាមតាយ សាមិកំ អាមន្តេត្វា. បុរេ មរណាតិ មរណតោ បុរេតរមេវ. ឥង្គិតន្តិ អាការំ. ជីវិតភត្តន្តិ ជីវិតសំសយេ ទាតព្ពភត្តំ. សព្ពកម្មក្ខមោ អហោសីតិ សត្តវស្សិកេហិ ទារកេហិ កាតព្ពំ យំ កិញ្ចិ កម្មំ កាតុំ សមត្ថតាយ សព្ពស្ស កម្មស្ស ខមោ អហោសិ. តេនេវ សោ សត្តាហំ មហាទានេ ទីយមានេ ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ ធម្មករណំ អាទាយ សង្ឃស្ស ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ.

យោមន្តិអាទិគាថាយ ‘‘យោ ភិក្ខុ ឥមំ រាគបលិបថញ្ចេវ កិលេសទុគ្គញ្ច សំសារវដ្ដញ្ច ចតុន្នំ សច្ចានំ អប្បដិវិជ្ឈនកមោហញ្ច អតីតោ ចត្តារោ ឱឃេ តិណ្ណោ ហុត្វា បារំ អនុប្បត្តោ, ទុវិធេន ឈានេន ឈាយី, តណ្ហាយ អភាវេន អនេជោ, កថំកថាយ អភាវេន អកថំកថី, ឧបាទានានំ អភាវេន អនុបាទិយិត្វា កិលេសនិព្ពានេន និព្ពុតោ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមី’’តិ អត្ថោ.

សព្ពេសំយេវ បន កេសានំ ឱរោបនញ្ច អរហត្តសច្ឆិកិរិយា ច អបច្ឆាអបុរិមា អហោសីតិ ឥមិនា ថេរស្ស ខុរគ្គេយេវ អរហត្តុប្បត្តិ ទីបិតា. ឯកច្ចេ បន អាចរិយា ឯវំ វទន្តិ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ធម្មសេនាបតិនា ឱវាទេ ទិន្នេ ‘យំ មយា កាតុំ សក្កា, តមហំ ជានិស្សាមី’តិ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា តំ ទិវសំយេវ អញ្ញតរំ វិចិត្តំ កុដិកំ ទិស្វា បវិសិត្វា មាតុកុច្ឆិយំ សត្ត វស្សានិ អត្តនា អនុភូតទុក្ខំ អនុស្សរិត្វា តទនុសារេន អតីតានាគតេ ញាណំ នេន្តស្ស អាទិត្តា វិយ តយោ ភវា ឧបដ្ឋហិំសុ. ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា វិបស្សនាវីថិំ ឱតរិត្វា តាវទេវ មគ្គប្បដិបាដិយា សព្ពេបិ អាសវេ ខេបេន្តោ អរហត្តំ បាបុណី’’តិ. ឧភយថាបិ ថេរស្ស អរហត្តុប្បត្តិយេវ បកាសិតា, ថេរោ បន បភិន្នប្បដិសម្ភិទោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ.

វក្កលិត្ថេរវត្ថុ

២០៨. ទសមេ អាហារករណវេលន្តិ ភោជនកិច្ចវេលំ. អធិគច្ឆេ បទំ សន្តន្តិ សង្ខារូបសមំ សុខន្តិ លទ្ធនាមំ សន្តំ បទំ និព្ពានំ អធិគច្ឆេយ្យ. បឋមបាទេន បព្ពតេ ឋិតោយេវាតិ បឋមេន បាទេន គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ ឋិតោយេវ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុតិយឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.