(១៤) ១. បឋមឯតទគ្គវគ្គោ

ឯតទគ្គបទវណ្ណនា

១៨៨. ឯតទគ្គេសុ បឋមវគ្គស្ស បឋមេ អាទិម្ហិ ទិស្សតីតិ ឯត្ថ អគ្គសទ្ទោតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជទិវសំ អាទិំ កត្វាតិ អត្ថោ. អង្គុលគ្គេនាតិ អង្គុលិកោដិយា. អម្ពិលគ្គន្តិ អម្ពិលកោដ្ឋាសោ. កោដិភូតាតិ បរមកោដិភូតា តស្មិំ ឋានេ តាទិសានំ អញ្ញេសំ អភាវតោ. តតោ ឯវ សេដ្ឋភូតាតិបិ អគ្គា. ឯតទគ្គសន្និក្ខេបោតិ ឯតទគ្គេ ឋបនំ អដ្ឋុប្បត្តិអាទីហិ ចតូហិបិ ការណេហិ. មហាបញ្ញតាយ ថេរេន ឯតទគ្គដ្ឋានស្ស លទ្ធភាវំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ – ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ. ទ្វេ បទន្តរានីតិ កណ្ឌម្ពមូលេ យុគន្ធរបព្ពតេតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ ទ្វេ បទានិ ទស្សេត្វា. មុណ្ឌបីឋកន្តិ យំ សត្តង្គំ បញ្ចង្គំ វា ន ហោតិ, កេវលំ មុណ្ឌកបីឋំ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អវត្ថរិត្វា និសីទីតិ ពុទ្ធានុភាវេន អជ្ឈោត្ថរិត្វា និសីទិ. តេនាហ – ‘‘ឯវំ និសីទន្តោ’’តិអាទិ. កាយសក្ខិំ កត្វាតិ នាមកាយេន ទេសនាយ សម្បដិច្ឆនវសេន សក្ខិភូតំ កត្វា. កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មាតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ, តេន សព្ពំ អភិធម្មទេសនំ សង្គណ្ហាតិ.

បាដិហារិយដ្ឋានេតិ យមកបាដិហារិយស្ស កតដ្ឋានេ. បស្សថាតិ តេសំ ពហុភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អស្សាតិ មនុស្សសមូហស្ស ឯកភាវំ. អាកប្បន្តិ អាការំ. មហាជនោតិ សទេវកេ លោកេ សព្ពោ មហាជនោ. យថា និរយទស្សនំ សំវេគជននត្ថំ, ឯវំ ទេវលោកទស្សនម្បិ សំវេគជននត្ថមេវ ‘‘អនុបុព្ពិកថាយំ សគ្គកថា វិយ ឯវំ សព្ពសម្បត្តិសមុបេតោបិ សគ្គោ អនិច្ចោ អទ្ធុវោ ចវនធម្មោ’’តិ. សជ្ជេត្វាតិ សមបណ្ណាសាយ មុច្ឆនាហិ យថា កាមេន និវាទេតុំ សក្កា, ឯវំ សជ្ជេត្វា.

បុថុជ្ជនបញ្ចកំ បញ្ហន្តិ បុថុជ្ជនបញ្ហំ អាទិំ កត្វា បវត្តិតំ ខីណាសវបញ្ហបរិយន្តំ បញ្ហបញ្ចកំ. បឋមំ…បេ… បុច្ឆីតិ បុថុជ្ជនវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. បដិសម្ភិទា យថាភិនីហារំ យថាសកំ វិបស្សនាភិនីហារេន បឋមភូមិយាទយោ វិយ បវត្តិតវិសយាតិ វុត្តំ – ‘‘តេ អត្តនោ អត្តនោ បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វា កថយិំសូ’’តិ. ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆីតិ –

‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេខា បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ. (សុ. និ. ១០៤៤) –

ឥទំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តត្ថ សង្ខាតធម្មាតិ សង្ខាតា ញាតា ចតុសច្ចធម្មា, យេ ច សង្ខាតធម្មា ចតូហិ មគ្គេហិ បដិវិទ្ធចតុសច្ចធម្មាតិ អត្ថោ. ឥមិនា អសេក្ខា កថិតា. បុថុ-សទ្ទោ ឧភយត្ថបិ យោជេតព្ពោ ‘‘យេ បុថូ សង្ខាតធម្មា, យេ ច បុថូ សេខា’’តិ. តេសន្តិ តេសំ ទ្វិន្នំ សេក្ខាសេក្ខបុគ្គលានំ មេ បុដ្ឋោតិ យោជេតព្ពំ, មយា បុដ្ឋោតិ អត្ថោ. ឥរិយន្តិ សេក្ខាសេក្ខភូមិយា អាគមនប្បដិបទំ. ឥរិយតិ គច្ឆតិ សេក្ខភូមិំ អសេក្ខភូមិញ្ច ឯតាយាតិ ឥរិយា, តំ តេសំ ឥរិយំ អាគមនប្បដិបទំ មយា បុដ្ឋោ បព្រូហិ កថេហីតិ អត្ថោ. ឯវំ ភគវា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, សារិបុត្ត, សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ អាហ. ថេរោ បញ្ហំ ឱលោកេត្វា ‘‘សត្ថា មំ សេក្ខាសេក្ខានំ ភិក្ខូនំ អាគមនប្បដិបទំ បុច្ឆតី’’តិ បញ្ហេ និក្កង្ខោ ហុត្វា ‘‘អាគមនប្បដិបទា នាម ខន្ធាទិវសេន ពហូហិបិ មុខេហិ សក្កា កថេតុំ, កតរាការេន នុ ខោ កថេន្តោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយេ កង្ខិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘ធម្មសេនាបតិ…បេ… ន សក្កោតី’’តិ. បុច្ឆិតបញ្ហំ វិស្សជ្ជេតុំ បដិភានេ អសតិ ទិសាវិលោកនំ សត្តានំ សភាវោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘បុរត្ថិម…បេ... នាសក្ខី’’តិ អាហ. តត្ថ បញ្ហុប្បត្តិដ្ឋានន្តិ បញ្ហុប្បត្តិការណំ.

ថេរស្ស កិលមនភាវំ ជានិត្វាតិ ‘‘សារិបុត្តោ បញ្ហេ និក្កង្ខោ, អជ្ឈាសយេ មេ កង្ខមានោ កិលមតី’’តិ ថេរស្ស កិលមនភាវំ ញត្វា. ចតុមហាភូតិកកាយបរិគ្គហន្តិ ឯតេន ខន្ធមុខេន នាមរូបបរិគ្គហោ វុត្តោ. ‘‘ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, សមនុបស្សសី’’តិ ហិ វទន្តេន ភគវតា ខន្ធវសេន នាមរូបបរិគ្គហោ ទស្សិតោ. ឯវំ កិរស្ស ភគវតោ អហោសិ ‘‘សារិបុត្តោ មយា នយេ អទិន្នេ កថេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ទិន្នេ បន នយេ មមជ្ឈាសយំ គហេត្វា ខន្ធវសេន កថេស្សតី’’តិ. ថេរស្ស សហ នយទានេន សោ បញ្ហោ នយសតេន នយសហស្សេន ឧបដ្ឋាសិ. តេនាហ – ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ.

អរូបាវចរេ បដិសន្ធិ នាម ន ហោតីតិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណស្ស អនោកាសភាវតោ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘អភព្ពដ្ឋានត្តា’’តិ, លទ្ធព្យាករណានំ ពោធិសត្តានំ ឧប្បត្តិយា អភព្ពទេសត្តាតិ អត្ថោ. រូបាវចរេ និព្ពត្តីតិ កម្មវសិតាសម្ភវតោ អរូបាវចរេ អនិព្ពត្តិត្វា រូបាវចរេ និព្ពត្តិ.

បរោសហស្សន្តិអាទិនា បរោសហស្សជាតកំ ទស្សេតិ. តត្ថ បរោសហស្សម្បីតិ អតិរេកសហស្សម្បិ. សមាគតានន្តិ សន្និបតិតានំ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានិតុំ អសក្កោន្តានំ ពាលានំ. កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញាតិ តេ ឯវំ សមាគតា អបញ្ញា ឥមេ ពាលត្តា សសា វិយ វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ រោទេយ្យុំ បរិទេវេយ្យុំ. រោទមានាបិ បន អត្ថំ វា ការណំ វា នេវ ជានេយ្យុន្តិ ទីបេតិ. ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោតិ ឯវរូបានំ ពាលានំ បរោសហស្សតោបិ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោវ សេយ្យោ វរតរោតិ អត្ថោ. កីទិសោ សបញ្ញោតិ អាហ – ‘‘យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ, អយំ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ វិយ យោ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ, សោ តាទិសោ សបញ្ញោ វរតរោតិ អត្ថោ. ទុតិយេ បរោសតជាតកេ ឈាយេយ្យុន្តិ យាថាវតោ អត្ថំ ជានិតុំ សមាហិតា ហុត្វា ចិន្តេយ្យុំ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

តតិយជាតកេ យេ សញ្ញិនោតិ ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនលាភិនោ អវសេសចិត្តកសត្តេ ទស្សេតិ. តេបិ ទុគ្គតាតិ តស្សា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អលាភតោ តេបិ ទុគ្គតា ទុក្ខំ ឧបគតា សញ្ញីភវេ. ‘‘សញ្ញា រោគោ សញ្ញា គណ្ឌោ សញ្ញា សល្ល’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៤) ហិ តេ សញ្ញាយ អាទីនវទស្សិនោ. យេបិ អសញ្ញិនោតិ អសញ្ញីភវេ និព្ពត្តេ អចិត្តកសត្តេ ទស្សេតិ. តេបិ ឥមិស្សាយេវ សមាបត្តិយា អលាភតោ ទុគ្គតាយេវ. ឈានសុខំ អនង្គណំ និទ្ទោសំ យថាវុត្តទោសាភាវតោ. ពលវចិត្តេកគ្គតាសភាវេនបិ តំ អនង្គណំ នាម ជាតំ. នេវសញ្ញី នាសញ្ញីតិ អាហាតិ អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុដ្ឋោ ‘‘នេវសញ្ញី នាសញ្ញី’’តិ អាហ. បុរិមជាតកេ វុត្តនយេនេវ តាបសា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស កថំ ន គណ្ហិំសុ. ពោធិសត្តោ អាភស្សរតោ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋត្វា ឥមំ គាថមាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ចតុត្ថជាតកេ (ជា. ១.១.១៣៥) ចន្ទស្ស វិយ អាភា ឯតស្សាតិ ចន្ទាភំ, ឱទាតកសិណំ. សូរិយាភន្តិ សូរិយស្ស វិយ អាភា ឯតស្សាតិ សូរិយាភំ, បីតកសិណំ. យោធ បញ្ញាយ គាធតីតិ យោ បុគ្គលោ ឥធ សត្តលោកេ ឥទំ កសិណទ្វយំ បញ្ញាយ គាធតិ, អារម្មណំ កត្វា អនុប្បវិសតិ, តត្ថ វា បតិដ្ឋហតិ. អវិតក្កេន ទុតិយជ្ឈានេន អាភស្សរូបគោ ហោតីតិ សោ បុគ្គលោ តថា កត្វា បដិលទ្ធេន ទុតិយេន ឈានេន អាភស្សរព្រហ្មលោកូបគោ ហោតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ ឥមិនា ឥមំ ទស្សេតិ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.១៣៥ ចន្ទាភជាតកវណ្ណនា) – អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភ’’ន្តិ វត្វា អាភស្សរេ និព្ពត្តោ. តាបសា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស ន សទ្ទហិំសុ. ពោធិសត្តោ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោ ឥមំ គាថំ អភាសិ.

បញ្ចមជាតកេ អាសីសេថេវាតិ អាសាច្ឆេទំ អកត្វា អត្តនោ កម្មេសុ អាសំ ករេយ្យេវ. ន និព្ពិន្ទេយ្យាតិ ន និព្ពេទំ ឧប្បាទេយ្យ, ន ឧក្កណ្ឋេយ្យាតិ អត្ថោ. វោតិ និបាតមត្តំ. យថា ឥច្ឆិន្តិ អហញ្ហិ សដ្ឋិហត្ថា នរកា ឧដ្ឋានំ ឥច្ឆិំ, សោម្ហិ តថេវ ជាតោ, តតោ ឧដ្ឋិតោយេវាតិ ទីបេតិ.

អតីតេ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១៣.សរភមិគជាតកវណ្ណនា) កិរ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សរភមិគយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អរញ្ញេ បដិវសតិ. រាជា មិគវិត្តកោ អហោសិ ថាមសម្បន្នោ. ឯកទិវសំ គន្ត្វា អមច្ចេ អាហ – ‘‘យស្ស បស្សេន មិគោ បលាយតិ, តេនេវ សោ ទាតព្ពោ’’តិ. អថេកទិវសំ សរភមិគោ ឧដ្ឋាយ រញ្ញោ ឋិតដ្ឋានេន បលាយិ. អថ នំ អមច្ចា ឧប្បណ្ឌេសុំ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មំ បរិហាសន្តិ, មម បមាណំ ន ជានន្តី’’តិ គាឡ្ហំ និវាសេត្វា បត្តិកោវ ខគ្គំ អាទាយ ‘‘សរភំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វេគេន បក្ខន្ទិ. អថ នំ ទិស្វា តីណិ យោជនានិ អនុពន្ធិ. សរភោ អរញ្ញំ បាវិសិ. រាជាបិ បាវិសិយេវ. តត្ថ សរភមិគស្ស គមនមគ្គេ សដ្ឋិហត្ថមត្តោ មហាបូតិបាតនរកអាវាដោ អត្ថិ, សោ តិំសហត្ថមត្តំ ឧទកេន បុណ្ណោ តិណេហិ ច បដិច្ឆន្នោ. សរភោ ឧទកគន្ធំ ឃាយិត្វាវ អាវាដភាវំ ញត្វា ថោកំ ឱសក្កិត្វា គតោ. រាជា បន ឧជុកមេវ អាគច្ឆន្តោ តស្មិំ បតិ.

សរភោ តស្ស បទសទ្ទំ អសុណន្តោ និវត្តិត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘‘នរកអាវាដេ បតិតោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា អាគន្ត្វា ឱលោកេន្តោ តំ គម្ភីរេ ឧទកេ អប្បតិដ្ឋេ កិលមន្តំ ទិស្វា តេន កតាបរាធំ ហទយេ អកត្វា សញ្ជាតការុញ្ញោ ‘‘មា មយិ បស្សន្តេ វរាកោ នស្សតុ, ឥមម្ហា តំ ទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ អាវាដតីរេ ឋិតោ ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, អហំ តំ ទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ វត្វា អត្តនោ បិយបុត្តំ ឧទ្ធរិតុំ ឧស្សាហំ ករោន្តោ វិយ តស្សុទ្ធរណត្ថាយ សិលាយ យោគ្គំ កត្វា ‘‘វិជ្ឈិស្សាមី’’តិ អាគតំ រាជានំ សដ្ឋិហត្ថា នរកា ឧទ្ធរិត្វា អស្សាសេត្វា បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា អរញ្ញា នីហរិត្វា សេនាយ អវិទូរេ ឱតារេត្វា ឱវាទមស្ស ទត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. រាជា សេនង្គបរិវុតោ នគរំ គន្ត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ សកលរដ្ឋវាសិនោ បញ្ច សីលានិ រក្ខន្តូ’’តិ ធម្មភេរិំ ចរាបេសិ. មហាសត្តេន បន អត្តនោ កតគុណំ កស្សចិ អកថេត្វា សាយំ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា អលង្កតសយនេ សយិត្វា បច្ចូសកាលេ មហាសត្តស្ស គុណំ សរិត្វា ឧដ្ឋាយ សយនបិដ្ឋេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា បីតិបុណ្ណេន ហទយេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ’’តិអាទិនា ឥមា ឆ គាថា អភាសិ.

តត្ថ អហិតា ហិតា ចាតិ ទុក្ខផស្សា សុខផស្សា ច, មរណផស្សា, ជីវិតផស្សាតិបិ អត្ថោ. សត្តានញ្ហិ មរណផស្សោ អហិតោ, ជីវិតផស្សោ ហិតោ. តេសំ អចិន្តិតោ មរណផស្សោ អាគច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. អចិន្តិតម្បីតិ មយា ‘‘អាវាដេ បតិស្សាមី’’តិ ន ចិន្តិតំ, ‘‘សរភំ មារេស្សាមី’’តិ ចិន្តិតំ. ឥទានិ បន មេ ចិន្តិតំ នដ្ឋំ, អចិន្តិតមេវ ជាតន្តិ ឧទានវសេន វទតិ. ភោគាតិ យសបរិវារា, ឯតេ ចិន្តាមយា ន ហោន្តិ. តស្មា ញាណវតា វីរិយមេវ កាតព្ពន្តិ វទតិ. វីរិយវតោ ហិ អចិន្តិតម្បិ ហោតិយេវ.

តស្សេតំ ឧទានំ ឧទានេន្តស្សេវ អរុណំ ឧដ្ឋហិ. បុរោហិតោ បាតោវ សុខសេយ្យបុច្ឆនត្ថំ អាគន្ត្វា ទ្វារេ ឋិតោ តស្ស ឧទានគីតសទ្ទំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា ហិយ្យោ មិគវំ អគមាសិ, តត្ថ សរភមិគំ វិទ្ធោ ភវិស្សតិ, តេន មញ្ញេ ឧទានំ ឧទានេតី’’តិ. ឯវំ ព្រាហ្មណស្ស រញ្ញោ បរិបុណ្ណព្យញ្ជនំ ឧទានំ សុត្វា សុមជ្ជិតេ អាទាសេ មុខំ ឱលោកេន្តស្ស ឆាយា វិយ រញ្ញា ច សរភេន ច កតការណំ បាកដំ អហោសិ, សោ នខគ្គេន ទ្វារំ អាកោដេសិ. រាជា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ បុច្ឆិ. អហំ, ទេវ, បុរោហិតោតិ. អថស្ស ទ្វារំ វិវរិត្វា ‘‘ឥតោ ឯហាចរិយា’’តិ អាហ. សោ បវិសិត្វា រាជានំ ជយាបេត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ‘‘អហំ, មហារាជ, តយា អរញ្ញេ កតការណំ ជានាមិ, ត្វំ ឯកំ សរភមិគំ អនុពន្ធន្តោ នរកេ បតិតោ, អថ នំ សោ សរភោ សិលាយ យោគ្គំ កត្វា នរកតោ ឧទ្ធរិ, សោ ត្វំ តស្ស គុណំ សរិត្វា ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ វត្វា ‘‘សរភំ គិរិទុគ្គស្មិ’’ន្តិអាទិនា ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ អនុសរីតិ អនុពន្ធិ. វិក្កន្តន្តិ ឧទ្ធរណត្ថាយ កតបរក្កមំ. អនុជីវសីតិ ឧបជីវសិ, តស្សានុភាវេន តយា ជីវិតំ លទ្ធន្តិ អត្ថោ. សមុទ្ធរីតិ ឧទ្ធរណំ អកាសិ. សិលាយ យោគ្គំ សរភោ ករិត្វាតិ សិលាយ សោបានសទិសាយ នរកតោ ឧទ្ធរណយោគ្គតំ ករិត្វា. អលីនចិត្តន្តិ សង្កោចំ អប្បត្តចិត្តំ. ត មិគំ វទេសីតិ សុវណ្ណសរភមិគំ ឥធ សិរិសយនេ និបន្នោ វណ្ណេសិ. តំ សុត្វា រាជា, ‘‘អយំ មយា សទ្ធិំ ន មិគវំ អាគតោ, សព្ពញ្ច បវត្តិំ ជានាតិ, កថំ នុ ខោ ជានាតិ, បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘កិំ ត្វំ នុ តត្ថេវា’’តិ នវមគាថមាហ. តត្ថ ភិំសរូបន្តិ កិំ នុ តេ ញាណំ ពលវជាតិកំ, តេនេតំ ជានាសីតិ វទតិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘នាហំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ, ព្យញ្ជនំ អមក្ខេត្វា តយា កថិតគាថាយ បន មយ្ហំ អត្ថោ ឧបដ្ឋាតី’’តិ ទីបេន្តោ ‘‘ន ចេវហ’’ន្តិ ទសមគាថមាហ. តត្ថ សុភាសិតានន្តិ ព្យញ្ជនំ អមក្ខេត្វា សុដ្ឋុ ភាសិតានំ. អត្ថំ តទានេន្តីតិ យោ តេសំ អត្ថោ, តំ អានេន្តិ ឧបធារេន្តីតិ អត្ថោ. តទា បុរោហិតោ ធម្មសេនាបតិ អហោសិ. តេនេវាហ – ‘‘អតីតេបី’’តិអាទិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរវត្ថុ

អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរាទយោតិអាទីសុ បន យាថាវសរសគុណវសេនាតិ យថាសភាវគុណវសេន. បព្ពជ្ជាវសេន បដិវេធវសេន សុចិរំ សុនិបុណំ រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទជាននវសេន ច រត្តញ្ញុតា វេទិតព្ពាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឋបេត្វា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិអាទិមាហ. បាកដោវ ហោតីតិ សតិបញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិកោ បាកដោ វិភូតោ ហោតិ. អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិ សាវកេសុ សព្ពបឋមំ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ញាតកោណ្ឌញ្ញោ. សព្ពេសុបិ ឯតទគ្គេសូតិ សព្ពេសុបិ ឯតទគ្គសុត្តេសុ, សព្ពេសុ វា ឯតទគ្គដ្ឋបនេសុ.

ធុរបត្តានីតិ បត្តានំ បមុខភូតានិ ពាហិរបត្តានិ. នវុតិហត្ថានីតិ មជ្ឈិមបុរិសស្ស ហត្ថេន នវុតិរតនានិ. បទុមេនេវ តំ តំ បទេសំ ឧត្តរតិ អតិក្កមតីតិ បទុមុត្តរោ, ភគវា. គន្ធទាមមាលាទាមាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន បត្តទាមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ គន្ធទាមេហិ កតមាលា គន្ធទាមំ. លវង្គតក្កោលជាតិបុប្ផាទីហិ កតមាលា មាលាទាមំ. តមាលបត្តាទីហិ កតមាលា បត្តទាមំ. វង្គបដ្ដេតិ វង្គទេសេ ឧប្បន្នឃនសុខុមវត្ថេ. ឧត្តមសុខុមវត្ថន្តិ កាសិកវត្ថមាហ.

តេបរិវដ្ដធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តបរិយោសានេតិ ឯត្ថ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិនា សច្ចវសេន, ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា កិច្ចវសេន, ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញាត’’ន្តិអាទិនា កតវសេន ច តីហិ អាការេហិ បរិវដ្ដេត្វា ចតុន្នំ សច្ចានំ ទេសិតត្តា តយោ បរិវដ្ដា ឯតស្ស អត្ថីតិ តិបរិវដ្ដំ, តិបរិវដ្ដមេវ តេបរិវដ្ដំ, តេបរិវដ្ដញ្ច តំ ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ចាតិ តេបរិវដ្ដធម្មចក្កប្បវត្តនំ, តទេវ សុត្តន្តំ, តស្ស បរិយោសានេតិ អត្ថោ.

សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា អាទាយាតិ សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា តត្ថ លព្ភមានំ សាលិខីររសំ អាទាយ. អនុច្ឆវិកន្តិ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកំ ខីរបាយសំ បចាបេម. វេណិយោ បុរិសភាវវសេន ពន្ធិត្វា កលាបករណេ កលាបគ្គំ. ខលេ កលាបានំ ឋបនទិវសេ ខលគ្គំ. មទ្ទិត្វា វីហីនំ រាសិករណទិវសេ ខលភណ្ឌគ្គំ. កោដ្ឋេសុ ហិ ធញ្ញស្ស បក្ខិបនទិវសេ កោដ្ឋគ្គំ.

ទ្វេ គតិយោតិ ទ្វេ ឯវ និប្ផត្តិយោ, ទ្វេ និដ្ឋាតិ អត្ថោ. តស្មិំ កុមារេ សព្ពញ្ញុតំ បត្តេតិ កោណ្ឌញ្ញមាណវស្សេវ លទ្ធិយំ ឋត្វា ឥតរេបិ ឆ ជនា បុត្តេ អនុសាសិំសុ. ពោធិរុក្ខមូលេ បាចីនបស្សំ អចលដ្ឋានំ នាម, យំ ‘‘វជិរាសន’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. មហតំ មហតិយោ វហតីតិ ‘‘បាចីនមុខោ’’តិ អវត្វា ‘‘បាចីនលោកធាតុអភិមុខោ’’តិ វុត្តំ. មំសចក្ខុបិ លោកនាថស្ស អប្បដិឃាតំ មហាវិសយញ្ចាតិ. ចតុរង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតូ’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២, ២៣៧; អ. និ. ២.៥; មហានិ. ១៩៦) វុត្តចតុរង្គសមន្នាគតំ.

ឥទំ បន សព្ពមេវាតិ ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤១; មហាវ. ១០) សព្ពមេវ. បរិវិតក្កមត្តមេវ តថា អត្ថសិទ្ធិយា អភាវតោ. បុប្ផិតផលិតំ កត្វាតិ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាហិ សព្ពបាលិផុល្លំ, មគ្គផលេហិ សព្ពសោ ផលភារភរិតញ្ច ករោន្តោ បុប្ផិតំ ផលិតំ កត្វា. អបក្កមិតុកាមោ ហុត្វាតិ ទ្វេបិ អគ្គសាវកេ អត្តនោ និបច្ចការំ ករោន្តេ ទិស្វា តេសំ គុណាតិរេកតំ ពហុ មញ្ញន្តោ ពុទ្ធានំ សន្តិកា អបក្កមិតុកាមោ ហុត្វា. តត្ថេវាតិ ឆទ្ទន្តទហតីរេយេវ.

សារិបុត្ត-មោគ្គល្លានត្ថេរវត្ថុ

១៨៩-១៩០. ទុតិយតតិយេសុ ឥទ្ធិមន្តានន្តិ ឯត្ថ មន្ត-សទ្ទោ អតិសយត្ថវិសយោតិ ថេរស្ស អតិសយិកឥទ្ធិតំ ទស្សេតុំ – ‘‘ឥទ្ធិយា សម្បន្នាន’’ន្តិ វុត្តំ. សហ បំសូហិ កីឡិំសូតិ សហបំសុកីឡិតា. ឥធលោកត្តភាវមេវាតិ ទិដ្ឋធម្មិកអត្តភាវមេវ. សោឡស បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោតិ មជ្ឈិមនិកាយេ អនុបទសុត្តន្តទេសនាយ ‘‘មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, បុថុបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, ហាសបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, ជវនបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, តិក្ខបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, និព្ពេធិកបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ’’តិ (ម. និ. ៣.៩៣) ឯវមាគតា មហាបញ្ញាទិកា ឆ, តស្មិំយេវ សុត្តេ អាគតា នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិបញ្ញា, អរហត្តមគ្គបញ្ញាតិ ឥមា សោឡសវិធា បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា សច្ឆិកត្វា ឋិតោ.

បញ្ហសាកច្ឆន្តិ បញ្ហស្ស បុច្ឆនវសេន វិស្សជ្ជនវសេន ច សាកច្ឆំ ករោតិ. អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គន្តិ ឯតំ អនុពន្ធនស្ស ការណវចនំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធេយ្យំ. កស្មា? យស្មា ឥទំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធនំ នាម អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គំ, ញាតោ ចេវ ឧបគតោ ច មគ្គោតិ អត្ថោ. អថ វា អត្ថិកេហិ អម្ហេហិ មរណេ សតិ អមតេនបិ ភវិតព្ពន្តិ ឯវំ កេវលំ អត្ថីតិ ឧបញ្ញាតំ, អនុមានញាណេន ឧបគន្ត្វា ញាតំ និព្ពានំ នាម អត្ថិ, តំ មគ្គន្តោ បរិយេសន្តោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

នេសំ បរិសាយាតិ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ បរិវារភូតបរិសាយ. ទ្វេ អគ្គសាវកេតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ ទ្វេ មហានុភាវេ សាវកេ. ឋានន្តរេតិ អគ្គសាវកត្តសញ្ញិតេ ឋានន្តរេ ឋបេសិ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘អគ្គសាវកេ’’តិ អវត្វា ‘‘មហាសាវកេ’’តិ វុត្តំ. យទិ អញ្ញេបិ មហាថេរា អភិញ្ញាតាទិគុណវិសេសយោគេន ‘‘មហាសាវកា’’តិ វត្តព្ពតំ លភន្តិ, ឥមេយេវ បន សាវកេសុ អនញ្ញសាធារណភូតា វិសេសតោ ‘‘មហាសាវកា’’តិ វត្តព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ទ្វេបិ មហាសាវកេ’’តិ វុត្តំ.

មហាកស្សបត្ថេរវត្ថុ

១៩១. ចតុត្ថេ យស្មា ធុតវាទធុតធម្មធុតង្គានិ ធុតមូលកានិ, តស្មា ‘‘ធុតោ វេទិតព្ពោ’’តិ អារទ្ធំ, តត្ថ កិលេសេ ធុនិ ធុតវាតិ ធុតោ, ធុតកិលេសោ បុគ្គលោ, កិលេសធុននោ វា ធម្មោ, កិលេសធុននោ ធម្មោតិ ច សបុព្ពភាគោ អរិយមគ្គោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ ធុតសញ្ញិតំ កិលេសធុននធម្មំ វទតិ, បរេ តត្ថ បតិដ្ឋាបេតីតិ ធុតវាទោ. ចតុក្កញ្ចេត្ថ សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេតុំ – ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តយិទន្តិ និបាតោ, តស្ស សោ អយន្តិ អត្ថោ. ធុតភូតស្ស ធុតភូតា ធម្មា ធុតធម្មា. អប្បិច្ឆតា សន្តុដ្ឋិតា ហេដ្ឋា វុត្តា ឯវ. កិលេសេ សម្មា លិខតិ តច្ឆតីតិ សល្លេខោ, កិលេសជេគុច្ឆី, តស្ស ភាវោ សល្លេខតា. ទ្វីហិបិ កាមេហិ វិវិច្ចតីតិ បវិវេកោ, យោនិសោមនសិការពហុលោ បុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ បវិវេកតា. ឥមិនា សរីរដ្ឋបនមត្តេន អត្ថីតិ ឥទមដ្ឋិ ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា, តស្ស ភាវោ ឥទមដ្ឋិតា, ឥមេហិ វា កុសលធម្មេហិ អត្ថិ ឥទមដ្ឋិ, យេន ញាណេន ‘‘បព្ពជិតេន នាម បំសុកូលិកង្គាទីសុ បតិដ្ឋិតេន ភវិតព្ព’’ន្តិ យថានុសិដ្ឋំ ធុតគុណេ សមាទិយតិ ចេវ បរិហរតិ ច, តំ ញាណំ ឥទមដ្ឋិតា. តេនាហ – ‘‘ឥទមដ្ឋិតា ញាណមេវា’’តិ. ធុតធម្មា នាមាតិ ធុតង្គសេវនាយ បដិបក្ខភូតានំ បាបធម្មានំ ធុននវសេន បវត្តិយា ធុតោតិ លទ្ធនាមាយ ធុតង្គចេតនាយ ឧបការកា ធម្មាតិ កត្វា ធុតធម្មា នាម. អនុបតន្តីតិ តទន្តោគធា តប្បរិយាបន្នា ហោន្តិ តទុភយស្សេវ បវត្តិវិសេសភាវតោ. បដិក្ខេបវត្ថូសូតិ ធុតង្គសេវនាយ បដិក្ខិបិតព្ពវត្ថូសុ បហាតព្ពវត្ថូសុ.

បំសុកូលិកង្គំ…បេ… នេសជ្ជិកង្គន្តិ ឧទ្ទេសោបិ បេយ្យាលនយេន ទស្សិតោ. យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២២ អាទយោ) វិត្ថារតោ វុត្តំ. ធុតវាទគ្គហណេនេវ ថេរស្ស ធុតភាវោបិ គហិតោ ហោតីតិ ‘‘ធុតវាទាន’’ន្តេវ វុត្តំ. អយំ មហាតិ អភិនីហារាទិមហន្តតាយបិ សាសនស្ស ឧបការិតាយបិ អយំ ថេរោ មហា, គុណមហន្តតាយ បសំសាវចនមេវ វា ឯតំ ថេរស្ស យទិទំ មហាកស្សបោតិ យថា ‘‘មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ.

សត្ថុ ធម្មទេសនាយ វត្ថុត្តយេ សញ្ជាតប្បសាទតាយ ឧបាសកភាវេ ឋិតត្តា វុត្តំ – ‘‘ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយា’’តិអាទិ. ឯតស្ស អគ្គភាវស្សាតិ យោជេតព្ពំ. សច្ចការោតិ សច្ចភាវាវហោ ការោ, អវិសំវាទនវសេន វា តទត្ថសាធនោតិ អត្ថោ. កោលាហលន្តិ កុតូហលវិប្ផារោ. សត្ថា សត្តមេ សត្តមេ សំវច្ឆរេ ធម្មំ កថេន្តោ សត្តានំ សវនយោគ្គំ កាលំ សល្លក្ខេន្តោ ទិវា សាយន្ហសមយំ កថេតិ, រត្តិយំ សកលយាមំ. តេនាហ – ‘‘ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណេ អាហ – ‘ភោតិ កិំ រត្តិំ ធម្មំ សុណិស្សសិ ទិវា’’’តិ. វិស្សាសិកោតិ វិស្សាសិកភាវោ. ‘‘តតោ បដ្ឋាយ សោ’’តិ វា បាឋោ.

ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បូរិតបារមិស្សាតិ ឥទំ សា បរម្បរាយ សោតបតិតំ អត្ថំ គហេត្វា អាហ. អទិន្នវិបាកស្សាតិ អវិបក្កវិបាកស្ស. ភទ្ទកេ កាលេតិ យុត្តេ កាលេ. នក្ខត្តន្តិ នក្ខត្តេន លក្ខិតំ ឆណំ. តស្មិំ តស្មិញ្ហិ នក្ខត្តេ អនុភវិតព្ពឆណានិ នក្ខត្តានិ នាម, ឥតរានិ បន ឆណានិ នាម. សម្មាបតិតទុក្ខតោ វិមោចនេន តតោ និយ្យានាវហតាយ ឥច្ឆិតត្ថស្ស លភាបនតោ ច និយ្យានិកំ. តេសន្តិ សុវណ្ណបទុមានំ. ឱលម្ពកាតិ សុវណ្ណរតនវិចិត្តា រតនទាមា. បុញ្ញនិយាមេនាតិ បុញ្ញានុភាវសិទ្ធេន និយាមេន. ស្វស្ស ពារាណសិរជ្ជំ ទាតុំ កតោកាសោ. ផុស្សរថន្តិ មង្គលរថំ. សេតច្ឆត្តឧណ្ហីសវាលពីជនិខគ្គមណិបាទុកានិ បញ្ចវិធំ រាជកកុធភណ្ឌន្តិ វទន្តិ. ឥធ បន សេតច្ឆត្តំ វិសុំ គហិតន្តិ សីហាសនំ បញ្ចមំ កត្វា វទន្តិ. បារុបនកណ្ណន្តិ បារុបនវត្ថស្ស ទសន្តំ. ទិព្ពវត្ថទាយិបុញ្ញានុភាវចោទិតោ ‘‘ននុ តាតា ថូល’’ន្តិ អាហ. អហោ តបស្សីតិ អហោ កបណោ អហំ រាជាតិ អត្ថោ. ពុទ្ធានំ សទ្ទហិត្វាតិ ពុទ្ធានំ សាសនំ សទ្ទហិត្វា. ចង្កមនសតានីតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ. តេន ហិ អគ្គិសាលាទីនិ បព្ពជិតសារុប្បានិ ឋានានិ សង្គណ្ហាតិ.

សាធុកីឡិតន្តិ អរិយានំ បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ កាតព្ពសក្ការំ វទតិ. នប្បមជ្ជិ, និរោគា អយ្យាតិ បុច្ឆិតាការទស្សនំ. បរិនិព្ពុតា ទេវាតិ ទេវី បដិវចនំ អទាសិ. បដិយាទេត្វាតិ និយ្យាតេត្វា. សមណកបព្ពជ្ជន្តិ សមិតបាបេហិ អរិយេហិ អនុដ្ឋាតព្ពបព្ពជ្ជំ. សោ ហិ រាជា បច្ចេកពុទ្ធានំ វេសស្ស ទិដ្ឋត្តា ‘‘ឥទមេវ ភទ្ទក’’ន្តិ តាទិសំយេវ លិង្គំ គណ្ហិ. តត្ថេវាតិ ព្រហ្មលោកេ ឯវ. វីសតិមេ វស្សេ សម្បត្តេតិ អាហរិត្វា សម្ពន្ធោ. ព្រហ្មលោកតោ ចវិត្វា និព្ពត្តត្តា, ព្រហ្មចរិយាធិការស្ស ច ចិរកាលសម្ភូតត្តា ‘‘ឯវរូបំ កថំ មា កថេថា’’តិ អាហ. វីសតិ ធរណានិ និក្ខន្តិ វទន្តិ, បញ្ចបលំ និក្ខន្តិ អបរេ. ឥត្ថាករោតិ ឥត្ថិរតនស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. អយ្យធីតាតិ អម្ហាកំ អយ្យស្ស ធីតា, ភទ្ទកាបិលានីតិ អត្ថោ. សមានបណ្ណន្តិ សទិសបណ្ណំ សទិសលេខំ កុមារស្ស កុមារិកាយ ច យុត្តំ បណ្ណលេខំ. តេ បុរិសា សមាគតដ្ឋានតោ មគធរដ្ឋេ មហាតិត្ថគាមំ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរញ្ច ឧទ្ទិស្ស អបក្កមន្តា អញ្ញមញ្ញំ វិស្សជ្ជន្តា នាម ហោន្តីតិ ‘‘ឥតោ ច ឯត្តោ ច បេសេសុ’’ន្តិ វុត្តា.

បុប្ផទាមន្តិ ហត្ថិហត្ថប្បមាណំ បុប្ផទាមំ. តានីតិ តានិ ឧភោហិ គន្ថាបិតានិ ទ្វេ បុប្ផទាមានិ. តេតិ ឧភោ ភទ្ទា ចេវ បិប្បលិកុមារោ ច. លោកាមិសេនាតិ កាមស្សាទេន. អសំសដ្ឋាតិ ន សំយុត្តា ឃដេ ជលន្តេន វិយ បទីបេន អជ្ឈាសយេ សមុជ្ជលន្តេន វិមោក្ខពីជេន សមុស្សាហិតចិត្តត្តា. យន្តពទ្ធានីតិ សស្សសម្បាទនត្ថំ តត្ថ តត្ថ ទ្វារកវាដយោជនវសេន ពទ្ធានិ និក្ខមនតុម្ពានិ. កម្មន្តោតិ កសិកម្មករណដ្ឋានំ. ទាសិកគាមាតិ ទាសានំ វសនគាមា. ឱសារេត្វាតិ បក្ខិបិត្វា. អាកប្បកុត្តវសេនាតិ អាការវសេន កិរិយាវសេន. អននុច្ឆវិកន្តិ បព្ពជិតភាវស្ស អននុរូបំ. តស្ស មត្ថកេតិ ទ្វេធាបថស្ស ទ្វិធាភូតដ្ឋានេ. ឯតេសំ សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតីតិ និសីទតីតិ សម្ពន្ធោ. សា បន តត្ថ សត្ថុ និសជ្ជា ឯទិសីតិ ទស្សេតុំ – ‘‘និសីទន្តោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យា ពុទ្ធានំ អបរិមិតកាលសម្ភូតាចិន្តេយ្យាបរិញ្ញេយ្យបុញ្ញសម្ភារូបចយនិព្ពត្តា រូបប្បភាវពុទ្ធគុណវិជ្ជោតិតា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនសមុជ្ជលិតា ព្យាមប្បភាកេតុមាលាលង្កតា សភាវសិទ្ធិតាយ អកិត្តិមា រូបកាយសិរី, តំយេវ មហាកស្សបស្ស អទិដ្ឋបុព្ពប្បសាទសំវទ្ធនត្ថំ អនិគ្គូហិត្វា និសិន្នោ ភគវា ‘‘ពុទ្ធវេសំ គហេត្វា…បេ… និសីទី’’តិ វុត្តោ. អសីតិហត្ថប្បទេសំ ព្យាបេត្វា បវត្តិយា អសីតិហត្ថាតិ វុត្តា. សតសាខោតិ ពហុសាខោ អនេកសាខោ. សុវណ្ណវណ្ណោវ អហោសិ និរន្តរំ ពុទ្ធរស្មីហិ សមន្តតោ សមោកិណ្ណភាវតោ.

តីសុ ឋានេសូតិ ទូរតោ នាតិទូរេ អាសន្នេតិ តីសុ ឋានេសុ. តីហិ ឱវាទេហីតិ ‘‘តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘តិព្ពំ មេ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ ថេរេសុ នវេសុ មជ្ឈិមេសូ’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ពំ. តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘យំ កិញ្ចិ ធម្មំ សុណិស្សាមិ កុសលូបសំហិតំ, សព្ពំ តំ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ ករិត្វា សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណិស្សាមី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ពំ. តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘សាតសហគតា ច មេ កាយគតាសតិ ន វិជហិស្សតី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) ឥមេហិ តីហិ ឱវាទេហិ. ឯត្ថ ហិ ភគវា បឋមំ ឱវាទំ ថេរស្ស ព្រាហ្មណជាតិកត្តា ជាតិមានប្បហានត្ថមភាសិ, ទុតិយំ ពាហុសច្ចំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកអហំការប្បហានត្ថំ, តតិយំ ឧបធិសម្បត្តិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកអត្តសិនេហប្បហានត្ថំ. មុទុកា ខោ ត្យាយន្តិ មុទុកា ខោ តេ អយំ. កស្មា បន ភគវា ឯវមាហ? ថេរេន សហ ចីវរំ បរិវត្តេតុកាមតាយ. កស្មា បរិវត្តេតុកាមោ ជាតោតិ? ថេរំ អត្តនោ ឋានេ ឋបេតុកាមតាយ. កិំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា នត្ថីតិ? អត្ថិ, ឯវំ បនស្ស អហោសិ ‘‘ឥមេន ចិរំ ឋស្សន្តិ, កស្សបោ បន វីសតិវស្សសតាយុកោ, សោ មយិ បរិនិព្ពុតេ សត្តបណ្ណិគុហាយំ វសិត្វា ធម្មវិនយសង្គហំ កត្វា មម សាសនំ បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណកាលប្បវត្តនកំ ករិស្សតីតិ អត្តនោ ឋានេ ឋបេសិ. ឯវំ ភិក្ខូ កស្សបស្ស សុស្សូសិតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ. តស្មា ឯវមាហ.

ចន្ទូបមោតិ ចន្ទសទិសោ ហុត្វា. កិំ បរិមណ្ឌលតាយ? នោ, អបិច ខោ យថា ចន្ទោ គគនតលំ បក្ខន្ទមានោ ន កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវំ វា សិនេហំ វា អាលយំ វា ករោតិ, ន ច ន ហោតិ មហាជនស្ស បិយោ មនាបោ, អយម្បិ ឯវំ កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវាទីនំ អករណេន ពហុជនស្ស បិយោ មនាបោ ចន្ទូបមោ ហុត្វា ខត្តិយកុលាទីនិ ចត្តារិ កុលានិ ឧបសង្កមតីតិ អត្ថោ. អបកស្សេវ កាយំ អបកស្ស ចិត្តន្តិ តេនេវ សន្ថវាទីនំ អករណេន កាយញ្ច ចិត្តញ្ច អបកឌ្ឍិត្វា, អបនេត្វាតិ អត្ថោ. និច្ចំ នវោតិ និច្ចនវកោវ, អាគន្តុកសទិសោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អាគន្តុកោ ហិ បដិបាដិយា សម្បត្តគេហំ បវិសិត្វា សចេ នំ ឃរសាមិកា ទិស្វា ‘‘អម្ហាកម្បិ បុត្តភាតរោ វិប្បវាសំ គន្ត្វា ឯវំ វិចរិំសូ’’តិ អនុកម្បមានា និសីទាបេត្វា ភោជេន្តិ, ភុត្តមត្តោយេវ ‘‘តុម្ហាកំ ភាជនំ គណ្ហថា’’តិ ឧដ្ឋាយ បក្កមតិ, ន តេហិ សទ្ធិំ សន្ថវំ វា ករោតិ, កិច្ចករណីយានិ វា សំវិទហតិ, ឯវមយម្បិ បដិបាដិយា សម្បត្តំ ឃរំ បវិសិត្វា យំ ឥរិយាបថេ បសន្នា មនុស្សា ទេន្តិ, តំ គហេត្វា ឆិន្នសន្ថវោ តេសំ កិច្ចករណីយេ អព្យាវដោ ហុត្វា និក្ខមតីតិ ទីបេតិ.

អប្បគព្ភោតិ នប្បគព្ភោ, អដ្ឋដ្ឋានេន កាយបាគព្ភិយេន, ចតុដ្ឋានេន វចីបាគព្ភិយេន, អនេកដ្ឋានេន មនោបាគព្ភិយេន ច វិរហិតោតិ អត្ថោ. អដ្ឋដ្ឋានំ កាយបាគព្ភិយំ នាម សង្ឃគណបុគ្គលភោជនសាលជន្តាឃរនហានតិត្ថភិក្ខាចារមគ្គេសុ អន្តរឃរបវេសនេ ច កាយេន អប្បតិរូបករណំ. ចតុដ្ឋានំ វចីបាគព្ភិយំ នាម សង្ឃគណបុគ្គលអន្តរឃរេសុ អប្បតិរូបវាចានិច្ឆារណំ. អនេកដ្ឋានំ មនោបាគព្ភិយំ នាម តេសុ តេសុ ឋានេសុ កាយវាចាហិ អជ្ឈាចារំ អនាបជ្ជិត្វាបិ មនសា កាមវិតក្កាទីនំ វិតក្កនំ. សព្ពេសម្បិ ឥមេសំ បាគព្ភិយានំ អភាវេន អប្បគព្ភោ ហុត្វា កុលានិ ឧបសង្កមតីតិ អត្ថោ. កស្សបសំយុត្តេន ច ចន្ទូបមប្បដិបទាទិថេរស្ស ធុតវាទេសុ អគ្គភាវស្ស ពោធិតត្តា វុត្តំ ‘‘ឯតទេវ កស្សបសំយុត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា’’តិ.

អនុរុទ្ធត្ថេរវត្ថុ

១៩២. បញ្ចមេ ភោជនបបញ្ចមត្តន្តិ គោចរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរណាហារបរិភោគសញ្ញិតំ ភោជនបបញ្ចមត្តំ. ទីបរុក្ខានន្តិ លោហទន្តកដ្ឋមយានំ មហន្តានំ ទីបរុក្ខានំ. លោហមយេសុបិ ហិ តេសុ ទីបាធារេសុ ទីបរុក្ខកាតិ រុឡ្ហិរេសា ទដ្ឋព្ពា. ឱលម្ពកទីបមណ្ឌលទីបសញ្ចរណទីបាទិកា សេសទីបា.

អនុបរិយាយិ បទក្ខិណករណវសេន. អហំ តេនាតិ យេន តុយ្ហំ អត្ថោ, អហំ តេន បវារេមិ, តស្មា តំ អាហរាបេត្វា គណ្ហាតិ អត្ថោ. សុវណ្ណបាតិយំយេវស្ស ភត្តំ ឧប្បជ្ជីតិ ទេវតានុភាវេន ឧប្បជ្ជិ, ន កិញ្ចិ បចនកិច្ចំ អត្ថិ. សត្ត មហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេសីតិ ‘‘អប្បិច្ឆស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សា’’តិអាទិកេ សត្ត មហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេសិ. អដ្ឋមេតិ ‘‘និប្បបញ្ចារាមស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ បបញ្ចារាមស្សា’’តិ ឯតស្មិំ បុរិសវិតក្កេ.

មម សង្កប្បមញ្ញាយាតិ ‘‘អប្បិច្ឆស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០) មហាបុរិសវិតក្កវសេន អារទ្ធមត្តំ មត្ថកំ បាបេតុំ អសមត្ថភាវេន ឋិតំ មម សង្កប្បំ ជានិត្វា. មនោមយេនាតិ មនោមយេន វិយ មនសា និម្មិតសទិសេន, បរិណាមិតេនាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិយាតិ ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ ហោតូ’’តិ ឯវំ បវត្តាយ អធិដ្ឋានិទ្ធិយា.

យទា មេ អហុ សង្កប្បោតិ យស្មិំ កាលេ មយ្ហំ ‘‘កីទិសោ នុ ខោ អដ្ឋមោ មហាបុរិសវិតក្កោ’’តិ បរិវិតក្កោ អហោសិ, យទា មេ អហុ សង្កប្បោ, តតោ មម សង្កប្បមញ្ញាយ ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមិ, ឧត្តរិ ទេសយីតិ យោជនា. ឧត្តរិ ទេសយីតិ ‘‘និប្បបញ្ចារាមស្សាយំ ធម្មោ និប្បបញ្ចរតិនោ, នាយំ ធម្មោ បបញ្ចារាមស្ស បបញ្ចរតិនោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០) ឥមំ អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ បូរេន្តោ ឧបរិ ទេសយិ. តំ បន ទេសិតំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘និប្បបញ្ចរតោ ពុទ្ធោ, និប្បបញ្ចមទេសយី’’តិ, បបញ្ចា នាម រាគាទយោ កិលេសា, តេសំ វូបសមនតាយ តទភាវតោ ច លោកុត្តរធម្មា និប្បបញ្ចា នាម. យថា តំ បាបុណាតិ, តថា ធម្មំ ទេសេសិ, សាមុក្កំសិកំ ចតុសច្ចទេសនំ អទេសយីតិ អត្ថោ.

តស្សាហំ ធម្មមញ្ញាយាតិ តស្ស សត្ថុ ទេសនាធម្មំ ជានិត្វា. វិហាសិន្តិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជន្តោ វិហរិំ. សាសនេ រតោតិ សិក្ខត្តយសង្គហេ សាសនេ អភិរតោ. តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តាតិ បុព្ពេនិវាសញាណំ, ទិព្ពចក្ខុញាណំ, អាសវក្ខយញាណន្តិ ឥមា តិស្សោ វិជ្ជា មយា អនុប្បត្តា សច្ឆិកតា. តតោ ឯវ កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ, អនុសិដ្ឋិ ឱវាទោ អនុដ្ឋិតោតិ អត្ថោ.

ភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

១៩៣. ឆដ្ឋេ ឧច្ច-សទ្ទេន សមានត្ថោ ឧច្ចា-សទ្ទោតិ អាហ – ‘‘ឧច្ចាកុលិកានន្តិ ឧច្ចេ កុលេ ជាតាន’’ន្តិ. កាឡី សា ទេវីតិ កាឡវណ្ណតាយ កាឡី សា ទេវី. កុលានុក្កមេន រជ្ជានុប្បត្តិ មហាកុលិនស្សេវាតិ វុត្តំ – ‘‘សោយេវ ចា’’តិអាទិ.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

១៩៤. សត្តមេ រិត្តកោតិ ទេយ្យវត្ថុរហិតោ. គុណេ អាវជ្ជេត្វាតិ ភគវតោ រូបគុណេ ចេវ អាកប្បសម្បទាទិគុណេ ច អត្តនោ អធិប្បាយំ ញត្វា អម្ពបក្កស្ស បដិគ្គហណំ បរិភុញ្ជនន្តិ ឯវមាទិកេ យថាឧបដ្ឋិតេ គុណេ អាវជ្ជេត្វា.

បិណ្ឌោលភារទ្វាជត្ថេរវត្ថុ

១៩៥. អដ្ឋមេ អភីតនាទភាវេន សីហស្ស វិយ នាទោ សីហនាទោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សីហនាទិកា, តេសំ សីហនាទិកានំ. គរហិតព្ពបសំសិតព្ពធម្មេ យាថាវតោ ជានន្តស្សេវ គរហា បសំសា ច យុត្តរូបាតិ អាហ – ‘‘ពុទ្ធា ច នាមា’’តិអាទិ. ខីណា ជាតីតិអាទីហិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ភូមិំ ទស្សេតិ. តេន ហិ ញាណេន អរិយសាវកោ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទិំ បជានាតិ. កតមា បនស្ស ជាតិ ខីណា, កថញ្ច បជានាតីតិ? ន តាវស្ស អតីតា ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា អនាគតេ វាយាមាភាវតោ, ន បច្ចុប្បន្នា វិជ្ជមានត្តា. យា បន មគ្គស្ស អភាវិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកំ ហោតី’’តិ ជានន្តោ បជានាតិ.

វុសិតន្តិ វុដ្ឋំ បរិវុដ្ឋំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិំ សត្ត សេក្ខា មគ្គព្រហ្មចរិយំ វសន្តិ នាម, ខីណាសវោ វុដ្ឋវាសោ. តស្មា អរិយសាវកោ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយវាសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ បជានាតិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន សោឡសវិធំ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ ហិ តំ កិច្ចំ ករោន្តិ, ខីណាសវោ កតករណីយោ. តស្មា អរិយសាវកោ អត្តនោ ករណីយំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ បជានាតិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥទានិ បុន ឥត្ថភាវាយ ឯវំ សោឡសវិធកិច្ចភាវាយ, កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនាយ កិច្ចំ មេ នត្ថីតិ បជានាតិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ ឥមស្មា ឯវំបការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ, ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយ, តេ ចរិមកវិញ្ញាណនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តីតិ បជានាតិ.

មន្តាណិបុត្តបុណ្ណត្ថេរវត្ថុ

១៩៦. នវមេ អដ្ឋារសសុបិ វិជ្ជាដ្ឋានេសុ និប្ផត្តិំ គតត្តា ‘‘សព្ពសិប្បេសុ កោវិទោ ហុត្វា’’តិ វុត្តំ. អភិទយាអព្ភញ្ញាវហស្សេវ ធម្មស្ស តត្ថ ឧបលព្ភនតោ ‘‘មោក្ខធម្មំ អទិស្វា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘ឥទំ វេទត្តយំ នាមា’’តិអាទិ. តថា ហិ អនេន ទុគ្គតិបរិមុច្ចនម្បិ ទុល្លភំ, អភិញ្ញាបរិវារានំ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ លាភិតាយ សយំ ឯកទេសេន ឧបសន្តោ បរមុក្កំសគតំ ឧត្តមទមថសមថំ អនញ្ញសាធារណំ ភគវន្តំ សម្ភាវេន្តោ ‘‘អយំ បុរិសោ’’តិអាទិមាហ. បិដកានិ គហេត្វា អាគច្ឆន្តីតិ ផលភាជនានិ គហេត្វា អស្សាមិកាយ អាគច្ឆន្តិ. ពុទ្ធានន្តិ គារវវសេន ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. បរិភុញ្ជីតិ ទេវតាហិ បក្ខិត្តទិព្ពោជំ វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិ. បត្តេ បតិដ្ឋាបិតសមនន្តរមេវ ហិ ទេវតា តត្ថ ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. សម្មសិត្វាតិ បច្ចវេក្ខិត្វា, បរិវត្តេត្វាតិ ច វទន្តិ. អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ មហាទេវត្ថេរស្ស អនុមោទនកថាយ អនុបុព្ពិកថាសក្ខិកាយ សុវិសោធិតចិត្តសន្តានា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

ទសហិ កថាវត្ថូហីតិ អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលសម្បទាកថា សមាធិសម្បទាកថា បញ្ញាសម្បទាកថា វិមុត្តិសម្បទាកថា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាកថាតិ ឥមេហិ ទសហិ កថាវត្ថូហិ. ជាតិភូមិរដ្ឋវាសិនោតិ ជាតិភូមិវន្តទេសវាសិនោ, សត្ថុ ជាតទេសវាសិនោតិ អត្ថោ. សីសានុលោកិកោតិ បុរតោ គច្ឆន្តស្ស សីសំ អនុ អនុ បស្សន្តោ. ឱកាសំ សល្លក្ខេត្វាតិ សាកច្ឆាយ អវសរំ សល្លក្ខេត្វា. សត្តវិសុទ្ធិក្កមំ បុច្ឆីតិ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, សីលវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៥៧) សត្ត វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆិ. ធម្មកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ សវិសេសេន ទសកថាវត្ថុលាភិតាយ.

មហាកច្ចានត្ថេរវត្ថុ

១៩៧. ទសមេ សំខិត្តេន កថិតធម្មស្សាតិ មធុបិណ្ឌិកសុត្តន្តទេសនាសុ វិយ សង្ខេបេន ទេសិតធម្មស្ស. តំ ទេសនំ វិត្ថារេត្វាតិ តំ សង្ខេបទេសនំ អាយតនាទិវសេន វិត្ថារេត្វា. អត្ថំ វិភជមានានន្តិ តស្សា សង្ខេបទេសនាយ អត្ថំ វិភជិត្វា កថេន្តានំ. អត្ថវសេន វាតិ ‘‘ឯត្តកា ឯតស្ស អត្ថា’’តិ អត្ថវសេន វា ទេសនំ បូរេតុំ សក្កោន្តិ. ព្យញ្ជនវសេន វាតិ ‘‘ឯត្តកានិ ឯត្ថ ព្យញ្ជនានិ ទេសនាវសេន វត្តព្ពានី’’តិ ព្យញ្ជនវសេន វា បូរេតុំ សក្កោន្តិ. អយំ បន មហាកច្ចានត្ថេរោ ឧភយវសេនបិ សក្កោតិ តស្ស សង្ខេបេន ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន សត្ថុ អជ្ឈាសយានុរូបំ ទេសនតោ, តស្មា តត្ថ អគ្គោតិ វុត្តោ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘បាតោវ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយា’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ. អញ្ញេហីតិ អញ្ញាសំ ឥត្ថីនំ កេសេហិ អតិវិយ ទីឃា. ន កេវលញ្ច ទីឃា ឯវ, អថ ខោ សិនិទ្ធនីលមុទុកញ្ចិកា ច. និក្កេសីតិ អប្បកេសី យថា ‘‘អនុទរា កញ្ញា’’តិ.

បណិយន្តិ វិក្កេតព្ពភណ្ឌំ. អាវជ្ជេត្វាតិ ឧបនិស្សយំ កេសានំ បកតិភាវាបត្តិញ្ច អាវជ្ជេត្វា. គារវេនាតិ មុណ្ឌសីសាបិ ថេរេ គារវេន ឯកវចនេនេវ អាគន្ត្វា. និមន្តេត្វាតិ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា. ឥមិស្សា ឥត្ថិយាតិ យថាវុត្តសេដ្ឋិធីតរមាហ. ទិដ្ឋធម្មិកោវាតិ អវធារណំ អដ្ឋានបយុត្តំ, ទិដ្ឋធម្មិកោ យសបដិលាភោវ អហោសីតិ អត្ថោ. យសបដិលាភោតិ ច ភវសម្បត្តិបដិលាភោ. សត្តសុ ហិ ជវនចេតនាសុ បឋមា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយផលា, បច្ឆិមា ឧបបជ្ជវេទនីយផលា, មជ្ឈេ បញ្ច អបរាបរិយវេទនីយផលា, តស្មា បឋមំ ឯកំ ចេតនំ ឋបេត្វា សេសា យថាសកំ បរិបុណ្ណផលទាយិនោ ហោន្តិ, បឋមចេតនាយ បន ទិដ្ឋធម្មិកោ យសបដិលាភោវ អហោសិ.

បឋមឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.