១៣. តេរសមោ បរិច្ឆេទោ

ការកបដិវេធនិទ្ទេសោ

ឯត្ថាហ – និទ្ទិដ្ឋា កុសលាទយោ នាម ធម្មា, ន បនេតេសំ ការកោ អត្តា និទ្ទិដ្ឋោ. តស្ស ហិ ការកស្ស វេទកស្ស អត្តនោ អភាវេ កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ អភាវោ សិយា, តេសមភាវេ តទាយត្តវុត្តីនំ តេសំ វិបាកានមភាវោ ហោតិ, តស្មា កុសលាទីនំ ធម្មានំ ទេសនា និរត្ថិកាតិ? អត្រ វុច្ចតេ – នាយំ និរត្ថិកា, សាត្ថិកាវាយំ ទេសនា. យទិ ការកស្សាភាវា កុសលាទីនមភាវោ សិយា, តស្ស បរិកប្បិតស្ស អត្តនោបិ អភាវោ សិយា. កិំ ការណន្តិ ចេ? តស្ស អត្តនោ អញ្ញស្ស ការកស្សាភាវតោ. ការកាភាវេបិ កត្តា អត្តា អត្ថីតិ ចេ? តថា កុសលាទីនម្បិ អសតិបិ កត្តរិ អត្ថិតា ឧបគន្តព្ពា, កុតោយំ តវ តត្ថានុរោធោ, ឥធ វិរោធោតិ. អថាបិ យថា បន លោកេ ការកាភាវេបិ បថវីអាបតេជឧតុអាទយោ បដិច្ច អង្កុរាទីនំ អភិនិព្ពត្តិ ទិស្សតិ, តថា ឯតេសម្បិ កុសលាទីនំ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយសាមគ្គិយា អភិនិព្ពត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

អថាបិ ចេត្ថ តស្សា បញ្ញាយ បរិកប្បិតោ និច្ចោ ធុវោ កុសលាទីនំ កត្តា អត្តា បរមត្ថតោ អត្ថីតិ ចេ? តមុបបរិក្ខិស្សាម តាវ, សោ បន តាវ អត្តា ការកោ វេទកោ កិំ សចេតនោ វា, ឧទាហុ អចេតនោ វាតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ អចេតនោ សិយា, បាការតរុបាសាណសទិសោ សិយា. តស្ស ការកវេទកត្តាភាវោ សិយា. យទិ សចេតនោ, សោ ចេតនាយ អញ្ញោ វា សិយា, អនញ្ញោ វា. អថានញ្ញោ, ចេតនាយ នាសេ អត្តនោបិ នាសោ សិយា. កិំ ការណន្តិ ចេ? ចេតនាយ អនញ្ញត្តា.

អថាបិ ភវតោ អធិប្បាយោ ឯវំ សិយា, អត្តនោ បន នាសោ ន ភវតិ និច្ចត្តា, ចេតនាយយេវ នាសោ ភវតីតិ? វុច្ចតេ – អត្តនោ អនាសេ សតិ ចេតនាយបិ នាសោ ន ភវតិ. កិំ ការណន្តិ ចេ? ចេតនាយ អនញ្ញត្តា. ចេតនត្តានំ អនញ្ញត្តេ សតិ ចេតនាយយេវ នាសោ ភវតិ, ន អត្តនោតិ អយុត្តមេតំ. អថ ចេតនាយយេវ វិនាសេ វិសេសការណំ នត្ថិ, អត្តាវ នស្សតុ, តិដ្ឋតុ ចេតនា. អថ ចេតនាយ នាសេ អត្តនោ នាសោ ន ភវតីតិ ចេ? ចេតនាយ អត្តា អញ្ញោ សិយា. អថ អញ្ញស្ស អត្តស្ស នាសេ សតិ សយំ នាសោ ន ភវតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘ចេតនាយ អនញ្ញោ អត្តា’’តិ តវ បដិញ្ញា ហីនា. អថាបិ ចេតនត្តានំ អនញ្ញត្តេ សតិ អត្តនោ អនាសោ ចេតនាយបិ អនាសោ ភវតុ. អថ ន ភវតិ, បដិញ្ញា ហីនា. អថ វុត្តប្បការតោ វិបរីតំ វា សិយា, អត្តា នស្សតុ, ចេតនា តិដ្ឋតុ. អថ បន ឯវំ ន ភវតីតិ ចេ? អនញ្ញត្តបក្ខំ បរិច្ចជ. អថ បន ន បរិច្ចជសិ, បដិញ្ញាហីនោ ភវសិ.

អថាយំ ភវតោ អធិប្បាយោ សិយា ‘‘នាយំ មម អត្តា ចេតនាយ អនញ្ញោ, អញ្ញោយេវា’’តិ? តត្រ វុច្ចតេ – ឥធ បន អញ្ញត្តំ ទុវិធំ ហោតិ លក្ខណកតមញ្ញត្តញ្ច ទេសន្តរកតមញ្ញត្តញ្ចាតិ. តត្ថ កិំ ត្វំ ចេតនត្តានំ លក្ខណកតមញ្ញត្តំ វទេសិ, ឧទាហុ ទេសន្តរកតមញ្ញត្តន្តិ? អហំ លក្ខណកតមញ្ញត្តំ វទាមីតិ. យថា ហិ រូបរសគន្ធាទីនមេកទេសេ វត្តមានានម្បិ លក្ខណតោ អញ្ញត្តំ ហោតិ, ឯវំ ចេតនត្តានមេកទេសេ វត្តមានានម្បិ លក្ខណតោ អញ្ញត្តំ ហោតិ, តស្មា លក្ខណកតមញ្ញត្តំ វទាមីតិ. តត្រ វុច្ចតេ – យថា ហិ ជាតវេទស្ស ឌយ្ហមានេ អាមកសង្ឃដេ អាមកវណ្ណវិនាសេ រសាទីនំ វិនាសោ ភវតិ, តថេវ ចេតនាយ វិនាសេ អត្តនោបិ វិនាសោ សិយា. កិំ ការណន្តិ ចេ? រូបរសាទីនំ វិយ ឯកទេសត្តាតិ.

អថេវំ ភវតោ មតិ សិយា ‘‘ឯកទេសត្តេ សតិបិ អត្តនោ បន នាសោ ន ភវតិ, ចេតនាយយេវ វិនាសោ ភវតី’’តិ? អត្រ វុច្ចតេ – អត្តនោ អនាសេ ចេតនាយបិ អនាសោវ ហោតិ. កិំ ការណន្តិ ចេ? រូបរសាទីនំ វិយ អវិនិព្ភោគតោ. អថ សមានេ ឯកទេសត្តេ អវិនិព្ភោគភាវេបិ កេន ហេតុនា ចេតនាយ ឯវ នាសោ ភវតិ, ន បន អត្តនោ. អថ វិសេសការណំ នត្ថិ, តវ លទ្ធិយា អត្តាវ នស្សតុ, តិដ្ឋតុ ចេតនា. អថ ចេតនាយ នាសេ អត្តនោ នាសោ ន ភវតិ, ឧភិន្នំ ឯកទេសតា នត្ថិ. ឯវញ្ច សតិ កោ ទោសោតិ ចេ? យំ បន តយា វុត្តំ, យថា រូបរសគន្ធាទីនំ ឯកទេសេ វត្តមានានម្បិ លក្ខណតោ អញ្ញត្តំ, តថា ចេតនត្តានមេកទេសេ វត្តមានានម្បិ លក្ខណតោ អញ្ញត្តន្តិ? តមយុត្តន្តិ តវ បដិញ្ញា ហីនា. អថ រូបរសាទីនំ វិយ សមានេបិ ឯកទេសត្តេ យទិ អត្តនោ អនាសេ ចេតនាយបិ អនាសោ ន ភវតិ, បដិញ្ញាហីនោ អសិ. អថ វុត្តប្បការតោ វិបរីតំ វា សិយា, តវ អត្តា នស្សតុ, ចេតនា តិដ្ឋតុ. អថេវំ ន ភវតីតិ ចេ? ឯកទេសតាវ នត្ថីតិ.

អថ ទេសន្តរកតមញ្ញត្តំ វទេសិ, ចេតនត្តានំ អញ្ញត្តេ សតិ ឃដបដសកដគេហាទីនំ វិយ អញ្ញត្តំ សិយា. ចេតនាយ វិនា អនញ្ញតា តេ អត្តា ន ឃដេន វិនា បដោ វិយ អញ្ញោ សិយា. អញ្ញោ ច ហិ ឃដោ អញ្ញោ ច បដោតិ? ន, ឯវញ្ច សតិ កោ ទោសោតិ ចេ? ‘‘អចេតនោ អត្តា’’តិ បុព្ពេ វុត្តទោសតោ ន បរិមុច្ចតីតិ. តស្មា បរមត្ថតោ ន កោចិ កត្តា វា វេទកោ វា អត្តា អត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ.

យទិ ឯវំ អថ កស្មា ភគវតា –

៧៧៩. ‘‘អស្មា លោកា បរំ លោកំ,

សោ ច សន្ធាវតី នរោ;

សោ ច ករោតិ វេទេតិ,

សុខទុក្ខំ សយំកត’’ន្តិ ច.

៧៨០. ‘‘សត្តោ សំសារមាបន្នោ,

ទុក្ខមស្ស មហព្ភយំ;

អត្ថិ មាតា អត្ថិ បិតា,

អត្ថិ សត្តោបបាតិកោ’’តិ ច.

៧៨១. ‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា,

ភារហារោ ច បុគ្គលោ;

ភារាទានំ ទុក្ខំ លោកេ,

ភារនិក្ខេបនំ សុខ’’ន្តិ ច.

៧៨២. ‘‘យញ្ហិ ករោតិ បុរិសោ,

កាយេន វាចា ឧទ ចេតសា;

តញ្ហិ តស្ស សកំ ហោតិ,

តញ្ច អាទាយ គច្ឆតី’’តិ ច.

៧៨៣. ‘‘ឯកស្សេកេន កប្បេន,

បុគ្គលស្សដ្ឋិសញ្ចយោ;

សិយា បព្ពតសមោ រាសិ,

ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា’’តិ ច.

៧៨៤. ‘‘អសទ្ធោ អកតញ្ញូ ច,

សន្ធិច្ឆេទោ ច យោ នរោ;

ហតាវកាសោ វន្តាសោ,

ស វេ ឧត្តមបោរិសោ’’តិ ច. –

វុត្តន្តិ. សច្ចំ ឯវំ វុត្តំ ភគវតា, តញ្ច ខោ សម្មុតិវសេន, ន បរមត្ថតោ. ននុ ភគវតា ឥទម្បិ វុត្តំ –

៧៨៥. ‘‘កិំ នុ សត្តោតិ បច្ចេសិ, មារ ទិដ្ឋិគតំ នុ តេ;

សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោយំ, នយិធ សត្តុបលព្ភតី’’តិ ច.

៧៨៦. ‘‘យថាបិ អង្គសម្ភារា,

ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ,

ហោតិ សត្តោតិ សម្មុតី’’តិ ច.

តស្មា ន វចនមត្តមេវាវលម្ពិតព្ពំ, ន ច ទឡ្ហមូឡ្ហគាហិនា ច ភវិតព្ពំ, គរុកុលមុបសេវិត្វា សុត្តបទានំ អធិប្បាយោ ជានិតព្ពោ, សុត្តបទេសុ អភិយោគោ កាតព្ពោ. ទ្វេ សច្ចានិ ភគវតា វុត្តានិ – ‘‘សម្មុតិសច្ចំ, បរមត្ថសច្ចញ្ចា’’តិ. តស្មា ទ្វេបិ សម្មុតិបរមត្ថសច្ចានិ អសង្ករតោ ញាតព្ពានិ. ឯវំ អសង្ករតោ ញត្វា កោចិ ការកោ វា វេទកោ វា និច្ចោ ធុវោ អត្តា បរមត្ថតោ នត្ថីតិ ឧបបរិក្ខិត្វា បច្ចយសាមគ្គិយា ធម្មានំ បវត្តិំ សល្លក្ខេត្វា បណ្ឌិតេន កុលបុត្តេន អត្ថកាមេន ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ.

៧៨៧. យោ ឥមំ គន្ថំ អច្ចន្តំ, ចិន្តេតិ សតតម្បិ សោ;

កមេន បរមា បញ្ញា, តស្ស គច្ឆតិ វេបុលំ.

៧៨៨. អតិមតិករមាធិនីហរំ,

វិមតិវិនាសករំ បិយក្ករំ;

បឋតិ សុណតិ យោ សទា ឥមំ,

វិកសតិ តស្ស មតីធ ភិក្ខុនោ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារេ ការកបដិវេធនិទ្ទេសោ នាម

តេរសមោ បរិច្ឆេទោ.