១១. ឯកាទសមោ បរិច្ឆេទោ

និព្ពាននិទ្ទេសោ

៧៦៨. រូបានន្តរមុទ្ទិដ្ឋំ, និព្ពានំ យំ បនាទិតោ;

តស្សិទានិ អនុប្បត្តោ, វិភាវននយក្កមោ.

៧៦៩. តស្មាហំ តស្ស ទស្សេតុំ, ទុក្ករស្ស យថាពលំ;

ទុព្ពោធស្ស បវក្ខាមិ, វិភាវនមិតោ បរំ.

តត្ថ និព្ពានន្តិ ភវាភវំ វិននតោ វានំ វុច្ចតិ តណ្ហា, វានតោ និក្ខន្តត្តា និព្ពានន្តិ ច បវុច្ចតិ អមតំ អសង្ខតំ បរមំ សុខំ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ.

៧៧០. យស្ស ចាធិគមា សព្ព-កិលេសានំ ខយោ ភវេ;

និព្ពានមិតិ និទ្ទិដ្ឋំ, និព្ពានកុសលេន តំ.

ឯតំ ច និព្ពានំ នាម តយិទំ សន្តិលក្ខណំ, អច្ចុតិរសំ, អស្សាសករណរសំ វា, អនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ, និស្សរណបច្ចុបដ្ឋានំ វាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – ន បរមត្ថតោ និព្ពានំ នាម ឯកោ សភាវោ អត្ថិ, តិត្ថិយានំ អត្តា វិយ, សសវិសាណំ វិយ ច អនុបលព្ភនីយតោតិ? ន, បញ្ញាចក្ខុនា ឧបបរិក្ខិយមានានំ ហិតគវេសីនំ យថានុរូបាយ បដិបត្តិយា ឧបលព្ភនីយតោ. យំ ហិ បុថុជ្ជនា នោបលព្ភន្តិ, តំ ‘‘នត្ថី’’តិ ន វត្តព្ពំ. អថាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេន ធម្មសេនាបតិនា ‘‘កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, និព្ពាន’’ន្តិ និព្ពានំ បុដ្ឋេន ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ រាគាទីនំ ខយោវ ទស្សិតោ, តស្មា រាគាទីនំ ខយមត្តមេវ និព្ពានន្តិ ចេ? តំ ន. កស្មា? អរហត្តស្សាបិ រាគាទីនំ ខយមត្តបសង្គទោសាបត្តិតោ. កថំ? និព្ពានំ បុច្ឆានន្តរមេវ ‘‘កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, អរហត្ត’’ន្តិ បុដ្ឋេន ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ រាគាទីនំ ខយោវ វុត្តោ, តស្មា តវ មតេន អរហត្តផលស្សាបិ រាគាទីនំ ខយមត្តតា ភវេយ្យ, ន ចេតំ យុត្តំ អនុត្តរស្ស លោកុត្តរផលចិត្តស្ស រាគានំ ខយមត្តតាបជ្ជនំ, តស្មា មា ឯវំ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ វទេសិ, ឧភិន្នំ បន សុត្តានំ អត្ថោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ.

យស្ស បន ធម្មស្សាធិគមេន រាគាទីនំ ខយោ ហោតិ, សោ ធម្មោ រាគាទីនំ ខយស្ស ឧបនិស្សយត្តា អក្ខយោបិ សមានោ ‘‘រាគាទីនំ ខយោ និព្ពាន’’ន្តិ ខយោបចារេន វុត្តោ, ‘‘តិបុសំ ជរោ គុឡោ សេម្ហោ’’តិអាទីសុ វិយ ផលូបចារេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អរហត្តំ បន ខយន្តេ ឧប្បន្នត្តា ‘‘ខយោ’’តិ វុត្តំ. យទិ រាគាទីនំ ខយមត្តំ និព្ពានំ ភវេយ្យ, សព្ពេ ពាលបុថុជ្ជនាបិ សមធិគតនិព្ពានា សច្ឆិកតនិរោធា ភវេយ្យុំ. កិញ្ច ភិយ្យោ – និព្ពានស្ស ពហុត្តាទិទោសាបត្តិតោ ច. ឯវញ្ហិ សតិ រាគាទិក្ខយានំ ពហុភាវតោ និព្ពានស្សាបិ ពហុភាវោ ភវេយ្យ, សង្ខតលក្ខណញ្ច និព្ពានំ ភវេយ្យ, សង្ខតលក្ខណត្តា សង្ខតបរិយាបន្នញ្ច, សង្ខតបរិយាបន្នត្តា អនិច្ចំ ទុក្ខំ និព្ពានំ ភវេយ្យាតិ.

កិញ្ច ភិយ្យោ – យទិ ខយោ និព្ពានំ ភវេយ្យ, គោត្រភុវោទានមគ្គផលចិត្តានំ កិំ នុ អារម្មណំ វទេសិ, វទ ភទ្រមុខាតិ? រាគាទីនំ ខយមេវ វទាមីតិ. កិំ បន រាគាទយោ គោត្រភុអាទីនំ ខណេ ខីយន្តិ, ឧទាហុ ខីយិស្សន្តិ, អថ ខីណាតិ? កិំ បនេត្ថ ‘‘ខីណេស្វេវ ខយំ វទាមី’’តិ. សុដ្ឋុ ឧបធារេត្វា វទ ភទ្រមុខាតិ, យទិ ខីណេស្វេវ ខយំ វទេសិ, ន គោត្រភុចិត្តាទីនំ និព្ពានារម្មណតា សិជ្ឈតីតិ. កិំ ការណំ? គោត្រភុក្ខណេ រាគាទយោ ខីយិស្សន្តិ, តថា វោទានក្ខណេ, មគ្គក្ខណេ បន ខីយន្តិ, ន ខីណា, ផលក្ខណេ ខីណា. ឯវំ សន្តេ ភវតោ មតេន ផលមេវ ខយារម្មណំ, ន ឥតរេ, ឥតរេសំ បន កិមារម្មណំ វទេសីតិ? អទ្ធា សោ អារម្មណំ អបស្សន្តោ និរុត្តរោ ភវិស្សតិ. អបិច កិលេសក្ខយោ នាម សប្បុរិសេហិ ករីយតិ, យថានុរូបាយ បដិបត្តិយា ឧប្បាទីយតីតិ អត្ថោ. និព្ពានំ បន ន កេនចិ ករីយតិ ន ឧប្បាទីយតិ, តស្មា និព្ពានមមតមសង្ខតំ. តមកតំ ជានាតីតិ អរិយសាវកោ ‘‘អកតញ្ញូ’’តិ បវុច្ចតិ. វុត្តញ្ចេតំ –

៧៧១. ‘‘អសទ្ធោ អកតញ្ញូ ច,

សន្ធិច្ឆេទោ ច យោ នរោ;

ហតាវកាសោ វន្តាសោ,

ស វេ ឧត្តមបោរិសោ’’តិ.

អបិច ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ ភគវតា វុត្តត្តា ច. ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ ហិ និព្ពានស្សេតំ នាមំ. យថាហ ‘‘តយោ ខោមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ទុប្បដិវិជ្ឈា. កតមេ តយោ ធម្មា ទុប្បដិវិជ្ឈា? តិស្សោ និស្សរណធាតុយោ. កាមានមេតំ និស្សរណំ, យទិទំ នេក្ខម្មំ. រូបានមេតំ និស្សរណំ, យទិទំ អរូបំ. យំ ខោ បន កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ, និរោធោ តស្ស និស្សរណ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ឯវំ វុត្តស្ស តស្ស និព្ពានស្ស អភាវបត្តិទោសតោ បឋមជ្ឈានាកាសានញ្ចាយតនានម្បិ អភាវោ ភវេយ្យ, តស្មា អយុត្តំ អក្ខយស្ស និព្ពានស្ស ខយទោសាបជ្ជនន្តិ, ន តុ ខយោ និព្ពានំ.

‘‘អត្ថិ និស្សរណំ លោកេ, បញ្ញាយ មេ សុផុសិត’’ន្តិ ច ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ ច ធម្មសាមិនា តថាគតេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនេកេសុ សុត្តន្តេសុ បរមត្ថវសេន វុត្តត្តា ‘‘អត្ថិ និព្ពានំ នាម ឯកោ ធម្មោ’’តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. អបិច បរិត្តត្តិកេ ‘‘កតមេ ធម្មា អប្បមាណា’’តិ បទមុទ្ធរិត្វា – ‘‘ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ និព្ពានញ្ច, ឥមេ ធម្មា អប្បមាណា’’តិ វុត្តត្តា រាគាទីនំ ខយស្ស អប្បមាណត្តំ កថំ យុជ្ជតិ, តស្មា បរមត្ថតោ អត្ថិយេវ និព្ពានំ នាម ឯកោ សភាវោតិ. តំ បន បកតិវាទីនំ បកតិ វិយ, តិត្ថិយានំ អត្តា វិយ ច សសវិសាណំ វិយ ច នាវិជ្ជមានំ.

អថ បញ្ញត្តិមត្តំ និព្ពានន្តិ ចេ, តម្បិ អយុត្តំ. កស្មា? និព្ពានារម្មណានំ ចិត្តចេតសិកានំ នវត្តព្ពារម្មណត្តា. កថំ? បរិត្តារម្មណត្តិកេ ច បន ‘‘កតមេ ធម្មា អប្បមាណារម្មណា’’តិ បទមុទ្ធរិត្វា ‘‘ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ, ឥមេ ធម្មា អប្បមាណារម្មណា’’តិ ហិ វុត្តំ. យទិ បនេតេសំ បញ្ញត្តិអារម្មណំ សិយា, អប្បមាណារម្មណតា ន យុជ្ជេយ្យ, នវត្តព្ពារម្មណបក្ខំ ភជេយ្យុំ. ‘‘នវត្តព្ពារម្មណា បន រូបាវចរត្តិកចតុក្កជ្ឈានា កុសលតោ ច វិបាកតោ ច កិរិយតោ ច, ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស វិបាកោ, អាកាសានញ្ចាយតនំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ កុសលតោ ច វិបាកតោ ច កិរិយតោ ច, ឥមេ ធម្មា នវត្តព្ពារម្មណា’’តិ ហិ វុត្តំ, តស្មា ន បញ្ញត្តិមត្តំ និព្ពានំ. យស្មា ច បណ្ណត្តិភាវោ និព្ពានស្ស ន យុជ្ជតិ, តស្មា មគ្គផលានំ អារម្មណបច្ចយភូតំ ឧប្បាទាទីនមភាវតោ និច្ចំ, រូបសភាវាភាវតោ អរូបំ, បបញ្ចាភាវតោ និប្បបញ្ចំ និព្ពានំ នាម អត្ថីតិ ឧបគន្តព្ពន្តិ.

៧៧២. អច្ចន្តមនន្តំ សន្តំ, អមតំ អបលោកិតំ;

បណីតំ សរណំ ខេមំ, តាណំ លេណំ បរាយណំ.

៧៧៣. សិវញ្ច និបុណំ សច្ចំ, ទុក្ខក្ខយមនាសវំ;

សុទុទ្ទសំ បរំ បារំ, និព្ពានមនិទស្សនំ.

៧៧៤. តណ្ហាក្ខយំ ធុវំ ទីបំ, អព្យាបជ្ឈមនីតិកំ;

អនាលយមរូបញ្ច, បទមច្ចុតមក្ខរំ.

៧៧៥. វិរាគញ្ច និរោធញ្ច, វិមុត្តិ មោក្ខមេវ ច;

ឥមេហិ បន នាមេហិ, និព្ពានំ តុ កថីយតិ.

៧៧៦. ឯវញ្ច បន វិញ្ញាយ, និព្ពានម្បិ ច អច្ចុតំ;

តស្ស ចាធិគមូបាយោ, កត្តព្ពោ វិញ្ញុនា សទា.

៧៧៧. សទ្ធាពុទ្ធិករំ តថាគតមតេ សម្មោហវិទ្ធំសនំ,

បញ្ញាសម្ភវសម្បសាទនករំ ជានាតិ យោ ចេ ឥមំ;

អត្ថព្យញ្ជនសាលិនំ សុមធុរំ សារញ្ញុវិម្ហាបនំ,

គម្ភីរេ និបុណាភិធម្មបិដកេ សោ យាភិនិដ្ឋំ បទំ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារេ និព្ពាននិទ្ទេសោ នាម

ឯកាទសមោ បរិច្ឆេទោ.