១០. ទសមោ បរិច្ឆេទោ

រូបវិភាគនិទ្ទេសោ

៦២២. វុត្តមាទិម្ហិ យំ រូបំ, ចិត្តជានមនន្តរំ;

តស្ស ទានិ ករិស្សាមិ, សមាសេន វិភាវនំ.

៦២៣. យំ រុប្បតីតិ រូបន្តិ, តថា រូបយតីតិ វា;

រូបារូបភវាតីតោ, សុរូបោ រូបមព្រវិ.

៦២៤. តំ រូបំ ទុវិធំ ហោតិ, ភូតោបាទាយភេទតោ;

ចតុព្ពិធា មហាភូតា, ឧបាទា ចតុវីសតិ.

៦២៥. បថវីធាតុ អាបោ ច,

តេជោ វាយោ តថេវ ច;

ចត្តារោមេ មហាភូតា,

មហាភូតេន ទេសិតា.

៦២៦. មហន្តា បាតុភូតាតិ, មហាភូតសមាតិ វា;

វញ្ចកត្តា អភូតេន, មហាភូតាតិ សញ្ញិតា.

៦២៧. ចក្ខុ សោតញ្ច ឃានញ្ច, ជិវ្ហា កាយោ ច រូបតា;

សទ្ទោ គន្ធោ រសោ ឥត្ថិ-បុរិសិន្ទ្រិយជីវិតំ.

៦២៨. វត្ថុមាហារតា កាយ-វចីវិញ្ញត្តិយោ ទុវេ;

អាកាសោ ចេវ រូបស្ស, លហុតាទិត្តយម្បិ ច.

៦២៩. ឧបចយោ សន្តតិរូបំ, ជរតានិច្ចតាបិ ច;

ឧបាទាតិ បវុច្ចន្តិ, ឥមានិ ចតុវីសតិ.

៦៣០. មហាភូតានិ និស្សាយ, អមុញ្ចិត្វា បវត្តិតោ;

ឧបាទារូបមិច្ចាហ, និរុបាទានមានសោ.

៦៣១. បថវី បត្ថដត្តា ច, វាយោ វាយនតោ ភវេ;

តេជោ តេជេតិ រូបានិ, អាបោ អាបេតិ បាលនា.

៦៣២. តេសំ ទានិ បវក្ខាមិ, រូបានំ លក្ខណាទិកំ;

លក្ខណាទីសុ ញាតេសុ, ធម្មា អាវិ ភវន្តិ ហិ.

៦៣៣. សាមញ្ញំ វា សភាវោ វា, ធម្មានំ លក្ខណំ មតំ;

កិច្ចំ វា តស្ស សម្បត្តិ, រសោតិ បរិទីបិតោ.

៦៣៤. ផលំ វា បច្ចុបដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាននយោបិ វា;

អាសន្នការណំ យំ តុ, តំ បទដ្ឋានសញ្ញិតំ.

តត្ថ កក្ខឡត្តលក្ខណា បថវីធាតុ, បតិដ្ឋានរសា, សម្បដិច្ឆនបច្ចុបដ្ឋានា. បគ្ឃរណលក្ខណា អាបោធាតុ, ឧបព្រូហនរសា, សង្គហបច្ចុបដ្ឋានា. ឧណ្ហត្តលក្ខណា តេជោធាតុ, បរិបាចនរសា, មទ្ទវានុប្បទានបច្ចុបដ្ឋានា. វិត្ថម្ភនលក្ខណា វាយោធាតុ, សមុទីរណរសា, អភិនីហារបច្ចុបដ្ឋានា. ឯកេកាយ ចេត្ថ សេសភូតត្តយបទដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពា.

ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, រូបំ វិភាវេតីតិ អត្ថោ.

៦៣៥. តត្ថ ចក្ខុ ទ្វិធា វុត្តំ, បញ្ញាមំសប្បភេទតោ;

តត្ថ បញ្ញាមយំ ចក្ខុ, ហោតិ បញ្ចវិធំ បន.

៦៣៦. ពុទ្ធធម្មសមន្តេហិ, ញាណទិព្ពេហិ នាមតោ;

យថានុក្កមតោ តេសំ, នានត្តំ មេ និពោធថ.

៦៣៧. អាសយានុសយេ ញាណំ, ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរេ;

ពុទ្ធចក្ខុន្តិ និទ្ទិដ្ឋំ, មុនិនា លោកចក្ខុនា.

៦៣៨. ហេដ្ឋាមគ្គត្តយេ ញាណំ, ធម្មចក្ខុន្តិ សញ្ញិតំ;

ញេយ្យំ សមន្តចក្ខុន្តិ, ញាណំ សព្ពញ្ញុតា បន.

៦៣៩. យំ ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ, អាគតំ ញាណចក្ខុ តំ;

អភិញ្ញាចិត្តជា បញ្ញា, ទិព្ពចក្ខុន្តិ វុច្ចតិ.

៦៤០. មំសចក្ខុបិ ទុវិធំ, សសម្ភារបសាទតោ;

សសម្ភារញ្ច នាមេត្ថ, អក្ខិកូបេ បតិដ្ឋិតំ.

៦៤១. អក្ខិកូបដ្ឋិនា ហេដ្ឋា, ឧទ្ធញ្ច ភមុកដ្ឋិនា;

ឧភតោ អក្ខិកូដេហិ, មត្ថលុង្គេន អន្តតោ.

៦៤២. ពហិទ្ធា អក្ខិលោមេហិ, បរិច្ឆិន្នោ ច យោ បន;

ន្ហារុសុត្តេន អាពន្ធោ, មំសបិណ្ឌោ បវុច្ចតិ.

៦៤៣. សកលោបិ ច លោកោយំ, កមលស្ស ទលំ វិយ;

បុថុលំ វិបុលំ នីលំ, ឥតិ ជានាតិ លោចនំ.

៦៤៤. ចក្ខុ នាម ន តំ ហោតិ, វត្ថុ តស្សាតិ វុច្ចតិ;

ឥទំ បន សសម្ភារ-ចក្ខុន្តិ បរិទីបិតំ.

៦៤៥. វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា,

ចតស្សោ ចាបិ ធាតុយោ;

ភាវសម្ភវសណ្ឋានំ,

ជីវិតានិ តថេវ ច.

៦៤៦. កាយចក្ខុបសាទាតិ,

សម្ភារា ហោន្តិ ចុទ្ទស;

តថា វិត្ថារតោ ចេតំ,

ចតស្សោ ចាបិ ធាតុយោ.

៦៤៧. វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា,

សណ្ឋានសម្ភវោ តថា;

ទសេតេ ចតុសមុដ្ឋានា,

ចត្តាលីស ភវន្តិ តេ.

៦៤៨. ចក្ខុ កាយប្បសាទោ ច, ភាវោ ជីវិតមេវ ច;

ចត្តាលីសញ្ច រូបានិ, ចត្តារិ តុ ភវន្តិ ហិ.

៦៤៩. ឥមេសំ បន រូបានំ, វសេន បរិបិណ្ឌិតំ;

ឥទំ សម្ភារចក្ខុន្តិ, បណ្ឌិតេហិ បកាសិតំ.

៦៥០. យោ បនេត្ថ សិតោ អត្ថិ, បរិពន្ធោ បរិត្តកោ;

ចតុន្នំ បន ភូតានំ, បសាទោ កម្មសម្ភវោ.

៦៥១. ឥទំ បសាទចក្ខុន្តិ, អក្ខាតំ បញ្ចចក្ខុនា;

តទេតំ តស្ស មជ្ឈេ តុ, សសម្ភារស្ស ចក្ខុនោ.

៦៥២. សេតេន មណ្ឌលេនស្ស, បរិក្ខិត្តស្ស សព្ពសោ;

កណ្ហមណ្ឌលមជ្ឈេ វា, និវិដ្ឋេ ទិដ្ឋមណ្ឌលេ.

៦៥៣. សន្ធារណាទិកិច្ចាហិ, ធាតូហិ ច ចតូហិបិ;

កតូបការំ ហុត្វាន, ឧតុចិត្តាទិនា បន.

៦៥៤. ឧបត្ថម្ភិយមានំ តំ, អាយុនា កតបាលនំ;

វណ្ណគន្ធរសាទីហិ, រូបេហិ បរិវារិតំ.

៦៥៥. ចក្ខុវិញ្ញាណកាទីនំ, វត្ថុទ្វារញ្ច សាធយំ;

ឩកាសិរសមានេន, បមាណេនេវ តិដ្ឋតិ.

វុត្តំ ហេតំ –

៦៥៦. ‘‘យេន ចក្ខុបសាទេន, រូបានិមនុបស្សតិ;

បរិត្តំ សុខុមំ ឯតំ, ឩកាសិរសមូបម’’ន្តិ.

៦៥៧. សោតាទីសុ ច ឯសេវ, នយោ ញេយ្យោ វិភាវិនា;

វិសេសមត្តមេវេត្ថ, បវក្ខាមិ ឥតោ បរំ.

សុណាតីតិ សោតំ, តំ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេធកសណ្ឋានេ បទេសេ វុត្តប្បការាហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា បរិបាលិយមានំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

ឃាយតីតិ ឃានំ, តំ សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជបទសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការា ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

សាយតីតិ ជិវ្ហា, ជីវិតមវ្ហាយតីតិ វា ជិវ្ហា, សា សសម្ភារជិវ្ហាមជ្ឈស្ស ឧបរិ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការា ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

កុច្ឆិតានំ មលានំ អាយោតិ កាយោ. យាវតា បន ឥមស្មិំ កាយេ ឧបាទិន្នកំ រូបំ អត្ថិ, សព្ពត្ថ កាយបសាទោ កប្បាសបដលេ ស្នេហោ វិយ យថាវុត្តប្បការោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

ឯត្ថ បនេតេសំ លក្ខណាទីនិ បវក្ខាមិ – ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណំ ចក្ខុ, រូបេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

សោតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណំ សោតំ, សទ្ទេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, សោតវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, សោតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណំ ឃានំ, គន្ធេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ឃានវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

សាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណាជិវ្ហា, រសេសុ អាវិញ្ឆនរសា, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានា.

ផុសិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណោ កាយោ, ផោដ្ឋព្ពេសុ អាវិញ្ឆនរសោ, កាយវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, ផុសិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានោ.

កេចិ បនាហុ –

៦៥៨. តេជាធិកានំ ភូតានំ, បសាទោ បន ចក្ខុតិ;

អាកាសានិលតោយុព្ពិអធិកានំ តុ សេសកា.

៦៥៩. តេ បនេវំ តុ វត្តព្ពា, ‘‘សុត្តំ អាហរថា’’តិ ហិ;

សុត្តមេវ ច តេ អទ្ធា, ន ទក្ខិស្សន្តិ កិញ្ចិបិ.

៦៦០. វិសេសេ សតិ ភូតានំ, បសាទោ ហិ កថំ ភវេ;

សមានានំ ហិ ភូតានំ, បសាទោ បរិទីបិតោ.

៦៦១. តស្មា និស្សយភូតានំ, ចតុន្នំ សព្ពសោ បន;

បហាយេវ បនេតេសំ, វិសេសបរិកប្បនំ.

៦៦២. ញេយ្យា កម្មវិសេសេន, បសាទានំ វិសេសតា;

ន ហិ ភូតវិសេសេន, ហោតិ តេសំ វិសេសតា.

៦៦៣. ឯវមេតេសុ ចក្ខុញ្ច, សោតំ អបត្តគាហកំ;

សេសំ តុ បន ឃានាទិត្តយំ សម្បត្តគាហកំ.

រូបន្តិ រូបយតីតិ រូបំ, វណ្ណវិការមាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ អត្ថោ. តំ បន ចក្ខុបដិហននលក្ខណំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសំ, តស្សេវ គោចរភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ចតុមហាភូតបទដ្ឋានំ. យថា ចេតំ, តថា សព្ពានិបិ ឧបាទារូបានីតិ.

សទ្ទោតិ សទ្ទយតីតិ សទ្ទោ, សោ បន សោតបដិហននលក្ខណោ, សោតវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរភាវបច្ចុបដ្ឋានោ.

រសោតិ រសន្តិ តេនាតិ រសោ, សោ ជិវ្ហាបដិហននលក្ខណោ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរភាវបច្ចុបដ្ឋានោ.

គន្ធោតិ អត្តានំ គន្ធយតិ សូចយតីតិ គន្ធោ, សោ ឃានបដិហននលក្ខណោ, ឃានវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរភាវបច្ចុបដ្ឋានោ.

ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិ –

៦៦៤. កម្មជោ ឥត្ថិភាវោយំ, បដិសន្ធិសមុដ្ឋិតោ;

យញ្ចេតំ ឥត្ថិលិង្គាទិ, ន តុ តំ ឥន្ទ្រិយំ សិយា.

៦៦៥. ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ចេវ, ឥត្ថិលិង្គាទយោ បន;

បវត្តេយេវ ជាយន្តេ, ន តានិ បដិសន្ធិយំ.

៦៦៦. ន ច តំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ, មនោវិញ្ញេយ្យមេវ តំ;

ឥត្ថិលិង្គាទយោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ វា ន វា.

៦៦៧. ឯសេវ ច នយោ ញេយ្យោ, សេសេបិ បុរិសិន្ទ្រិយេ;

ឥទំ បឋមកប្បានំ, ឧភយំ តុ បវត្តិយំ.

៦៦៨. សមុដ្ឋាតីតិ វិញ្ញេយ្យំ, បរតោ បដិសន្ធិយំ;

បវត្តេបិ សមុដ្ឋាយ, បវត្តេ បរិវត្តតិ.

៦៦៩. មហតា បាបកម្មេន, បុរិសត្តំ វិនស្សតិ;

មហតា កុសលេនេវ, ជាយតេ បុរិសិន្ទ្រិយំ.

៦៧០. ទុព្ពលាកុសលេនេវ, ឥត្ថិលិង្គំ វិនស្សតិ;

ទុព្ពលេនេវ បុញ្ញេន, ឥត្ថិភាវោ ហិ ជាយតេ.

៦៧១. ឧភតោព្យញ្ជនស្សាបិ, ឯកមេវិន្ទ្រិយំ សិយា;

ឯវំ សន្តេ អភាវោ ច, ទុតិយព្យញ្ជនស្ស តុ.

៦៧២. ន ចាភាវោ សិយា កស្មា, ន តំ ព្យញ្ជនការណំ;

តស្ស កម្មសហាយំ ហិ, រាគចិត្តំ តុ ការណំ.

ឧភយស្ស បនេតស្ស លក្ខណាទីនិ វុច្ចតិ. តត្ថ ឥត្ថិភាវលក្ខណំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ‘‘ឥត្ថី’’តិ បកាសនរសំ, ឥត្ថិលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ.

បុរិសភាវលក្ខណំ បុរិសិន្ទ្រិយំ, ‘‘បុរិសោ’’តិ បកាសនរសំ, បុរិសលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ.

ជីវិតន្តិ –

៦៧៣. ជីវិតិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ, វត្តព្ពំ យំ សិយា ឥធ;

អរូបជីវិតេ វុត្ត-នយេនេវ ច តំ វទេ.

លក្ខណាទីនិ បនស្ស ឯវំ វេទិតព្ពានិ. សហជរូបបរិបាលនលក្ខណំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តេសំ បវត្តនរសំ, តេសមេវ ឋបនបច្ចុបដ្ឋានំ, យាបយិតព្ពភូតបទដ្ឋានន្តិ.

វត្ថូតិ ហទយវត្ថុ.

៦៧៤. យំ និស្សាយ មនោធាតុ-មនោវិញ្ញាណធាតុយោ;

វត្តន្តិ បញ្ចវោការេ, តំ ‘‘វត្ថូ’’តិ បវុច្ចតិ.

មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយលក្ខណំ ហទយវត្ថុ, តាសញ្ចេវ ធាតូនំ អាធារណរសំ, ឧព្ពាហនបច្ចុបដ្ឋានំ.

អាហារតាតិ កពឡីការោ អាហារោ. ឱជដ្ឋមកំ រូបំ អាហរតីតិ អាហារោ.

៦៧៥. យាយ ឱជាយ យាបេន្តិ, យត្ថ យត្ថ ច បាណិនោ;

អយំ តុ ‘‘កពឡីការោ, អាហារោ’’តិ បវុច្ចតិ.

៦៧៦. អន្នបានាទិកំ វត្ថុ, អគ្គិំ ហរតិ កម្មជំ;

កេវលំ ន ច សក្កោតិ, បាលេតុំ ជីវិតំ បន.

៦៧៧. ឱជា សក្កោតិ បាលេតុំ, ហរិតុំ ន ច បាចកំ;

ហរិតុម្បិ ច បាលេតុំ, ឧភោ សក្កោន្តិ ឯកតោ.

លក្ខណាទិតោ បនស្ស ឱជាលក្ខណោ កពឡីការោ អាហារោ, រូបាហរណរសោ, ឧបត្ថម្ភនបច្ចុបដ្ឋានោ, កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានោតិ វេទិតព្ពោ.

កាយវិញ្ញត្តិនិទ្ទេសេ កាយេន អត្តនោ ភាវំ វិញ្ញាបេន្តានំ កាយគ្គហណានុសារេន គហិតាយ ឯតាយ ភាវោ វិញ្ញាយតីតិ វិញ្ញត្តិ. សយំ វា កាយគ្គហណានុសារេន វិញ្ញាយតីតិបិ វិញ្ញត្តិ. ‘‘កាយេន សំវរោ សាធុ, សាធុ វាចាយ សំវរោ’’តិ អាគតោ ចោបនសង្ខាតោ កាយោវ វិញ្ញត្តិ កាយវិញ្ញត្តិ. កាយវិប្ផន្ទនេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា សយញ្ច តថា វិញ្ញេយ្យត្តា កាយេន វិញ្ញត្តីតិបិ កាយវិញ្ញត្តិ.

៦៧៨. តត្ថ យា សហជាតស្ស, ចិត្តជានិលធាតុយា;