៩. នវមោ បរិច្ឆេទោ

បុញ្ញវិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៦០-២. ពាត្តិំសបាកចិត្តានិ, លោកិកានេវ យានិ ហិ;

ឯតេសំ បាកចិត្តានំ, បដិសន្ធិបវត្តិសុ.

យានិ លោកិកានិ ឯវ ពាត្តិំស បាកចិត្តានិ ហោន្តិ, ឯតេសំ បាកចិត្តានំ បុញ្ញាបុញ្ញាទិសង្ខារា ភវាទីសុ យោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ បដិសន្ធិបវត្តីសុ យថា យេន បការេន បច្ចយា ហោន្តិ ឯវ, ឥមេសំ វិបាកចិត្តានំ តេបិ សង្ខារា ភវាទីសុ យោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ បដិសន្ធិបវត្តីសុ តថា តេន បការេន វិភាវិនា បណ្ឌិតេន វិញ្ញាតព្ពា. តយោ ភវា ចតស្សោ ច យោនិយោ កាមភវរូបភវអរូបភវវសេន តយោ ភវា, អណ្ឌជជលាពុជសំសេទជឱបបាតិកយោនិវសេន ចតស្សោ ច យោនិយោ, និរយគតិតិរច្ឆានគតិបេតគតិមនុស្សគតិទេវគតិវសេន គតិបញ្ចកំ, សន្ធិសញ្ញាយ បដិសន្ធិសញ្ញាយ នានត្តា នានាភាវតោ, កាយស្សាបិ ច រូបកាយស្សាបិ ច នានត្តា នានាភាវតោ កាមសុគតិយោ, នានា អត្តា សភាវោ ឯតស្សាតិ នានត្តា, នានត្តោ រូបកាយោ ឯតេសន្តិ នានត្តកាយា, នានា សភាវោ ឯតស្សាតិ នានត្តា, នានត្តាយេវ សញ្ញា នានត្តសញ្ញា, សា ឯតេសំ អត្ថីតិ នានត្តសញ្ញី នាម, បឋមជ្ឈានភូមិ ច ចតុរាបាយភូមិយោ ច នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញី នាម, ទុតិយជ្ឈានភូមិ ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញី នាម, តតិយជ្ឈានភូមិវេហប្ផលភូមិសុទ្ធាវាសភូមិយោ ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញី នាម, ហេដ្ឋា ឋិតា រូបេហិ សទ្ធិំ សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, តិដ្ឋន្តិ វិញ្ញាណានិ ឯត្ថាតិ ឋិតិយោ, វិញ្ញាណានំ ឋិតិយោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, វិញ្ញាណស្ស អភាវតោ អសញ្ញីភូមិ ន គយ្ហតេ, ចតុត្ថារុប្បភូមិ ច បដុវិញ្ញាណាភាវតោ ន គយ្ហតេ. សត្តាវាសវសេន អសញ្ញីភូមិំ, ចតុត្ថារុប្បភូមិញ្ច បន គហេត្វា តេ សត្តាវាសា នវ ឯវ ហោន្តិ.

៥៦៣-៨. កាមេ បុញ្ញាភិសង្ខារសញ្ញិតា អដ្ឋ ចេតនា បូរេន្តិ អត្តនោ ការកំ បូរេន្តិ ច, អជ្ឈាសយំ បុជ្ជញ្ច ភវំ និព្ពត្តេន្តីតិ បុញ្ញានិ, អភិសង្ខរោន្តិ វិបាកំ, កម្មជរូបញ្ចាតិ អភិសង្ខារា, បុញ្ញានិ ឯវ អភិសង្ខារា បុញ្ញាភិសង្ខារា, តេយេវ សញ្ញិតា បុញ្ញាភិសង្ខារសញ្ញិតា, កាមេ បុញ្ញាភិសង្ខារសញ្ញិតា អដ្ឋ ចេតនា. នវន្នំ បាកចិត្តានំ ឧបេក្ខាយុត្តាហេតុកមហាវិបាកវសេន នវន្នំ បាកចិត្តានំ កាមសុគតិយំ បន នានា វត្តមានចេតនាខណតោ បរំ ខណំ ឯតស្សាតិ នានាខណំ, តំ ឯវ នានក្ខណិកំ, តមេវ កម្មំ នានក្ខណិកកម្មំ, វត្តមានចេតនាតោ បរា អតីតចេតនាតិ អត្ថោ. ពលវា និស្សយបច្ចយោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, ពលវត្ថោ ចេត្ថ ឧប-សទ្ទោ, ពលវបច្ចយោតិ អត្ថោ, នានក្ខណិកកម្មបច្ចយវសេន ពលវបច្ចយវសេន ចាតិ អត្ថោ. ទ្វេធា ទ្វីហិ បការេហិ តេសំ បដិសន្ធិយំ បច្ចយា ភវន្តិ, តា អដ្ឋ កាមាវចរមហាកុសលចេតនា ឧបេក្ខាសហិតាហេតុមនោវិញ្ញាណធាតុយា វិនា ឧបេក្ខាសហគតាហេតុមនោវិញ្ញាណធាតុំ វជ្ជេត្វា បរិត្តបាកានំ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយសម្បដិច្ឆនសោមនស្សយុត្តាហេតុកកុសលវិបាកានំ ទ្វេធា នានក្ខណិកកម្មូបនិស្សយបច្ចយេហិ បវត្តិយំ បច្ចយា ហោន្តិ. តាយេវ ចេតនា តា ឯវ អដ្ឋ កាមាវចរមហាកុសលចេតនា រូបភវេ បញ្ចន្នំ បាកចិត្តានំ កុសលវិបាកចិត្តានំ ចក្ខុសោតសម្បដិច្ឆនសោមនស្សយុត្តឧបេក្ខាយុត្តសន្តីរណានំ ទ្វេធា នានក្ខណិកកម្មូបនិស្សយបច្ចយេហិ បវត្តិយំ បច្ចយា ហោន្តិ. អដ្ឋន្នំ តុ បរិត្តានំ, កាមេ ទុគ្គតិយំ តថា អដ្ឋន្នំ បរិត្តានំ កុសលវិបាកានំ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយសម្បដិច្ឆនានំ, ទ្វិន្នំ សន្តីរណានញ្ច បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ បច្ចយា ហោន្តិ, បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ បន បច្ចយា ន ហោន្តិ. វុត្តប្បការាវ កាមេ សុគតិយំ យថាវុត្តប្បការាវ អដ្ឋ កាមាវចរមហាកុសលចេតនា កាមសុគតិយំ តថា សោឡសន្នំ កុសលវិបាកានំ បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ ទ្វេធា នានក្ខណិកកម្មូបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយា ហោន្តិ, បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ សត្តន្នំ កុសលវិបាកានំ បច្ចយា ហោន្តិ. បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ នវន្នំ កុសលវិបាកចិត្តានំ បច្ចយា ហោន្តិ.

៥៦៩-៧៤. រូបេ បុញ្ញាភិសង្ខារា, រូបាវចរភូមិយំ បញ្ចន្នំ បាកចិត្តានំ បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ បច្ចយា ហោន្តិមាបុញ្ញសង្ខារា, កាមេ ទុគ្គតិយំ ទ្វិធា ឥមេ អបុញ្ញាភិសង្ខារា, ឥមា កុសលបដិបក្ខា ឧទ្ធច្ចវជ្ជា ឯកាទស ចេតនា កាមទុគ្គតិយំ ឯកស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ទ្វិធា នានក្ខណិកកម្មូបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយា ហោន្តិ. ទ្វាទស អកុសលចេតនា បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ ឯវ ឆន្នំ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយសម្បដិច្ឆនានំ អកុសលវិបាកានំ បច្ចយា ហោន្តិ, បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ បច្ចយា នោ ហោន្តិ. សត្តន្នម្បិ ភវន្តេវ បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ អកុសលវិបាកានិ សត្តន្នំ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយសម្បដិច្ឆនសន្តីរណានំ បច្ចយា ភវន្តិ. កាមេ សុគតិយំ តេសំ, សត្តន្នម្បិ តថេវ ច ទ្វាទសាកុសលចេតនា កាមេ សុគតិយំ តថេវ ច តេសំ សត្តន្នំ អកុសលវិបាកានំ បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ បច្ចយា ហោន្តិ, បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ បច្ចយា ន ហោន្តិ. វិញ្ញាណានំ ចតុន្នម្បិ, តេសំ រូបភវេ តថា តាយេវ ទ្វាទសាកុសលចេតនា រូបភវេ តេសំ ចតុន្នំ អកុសលវិបាកានំ ចក្ខុសោតសម្បដិច្ឆនសន្តីរណសង្ខាតានំ វិញ្ញាណានំ តថា បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ បច្ចយា ហោន្តិ, បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ បច្ចយា ន ហោន្តិ. សោ ច កាមភវេនិដ្ឋរូបាទិឧបលទ្ធិយំ សោ ច អបុញ្ញាភិសង្ខារោ កាមភវេ អនិដ្ឋរូបាទិឧបលទ្ធិយំ អមនាបរូបាទីនិ អារម្មណានិ ឧបលទ្ធិយំ តេសំ ចតុន្នំ អបុញ្ញជានំ វិញ្ញាណានំ បច្ចយោ ហោតិ. ហិ សច្ចំ ‘‘សោ ច កាមភវេនិដ្ឋ-រូបាទិឧបលទ្ធិយ’’ន្តិអាទិកំ វចនំ. អនិដ្ឋរូបាទយោ នាម វិសយា ព្រហ្មលោកេ ន វិជ្ជរេ ន វិជ្ជន្តិ.

៥៧៥-៦. តថេវានេញ្ជសង្ខារោ ន ឥញ្ជតិ ន ផន្ទតិ ន ចលតីតិ អានេញ្ជំ, អានេញ្ជញ្ច តំ សង្ខារោ ចាតិ អានេញ្ជសង្ខារោ, តថា ឯវ អានេញ្ជសង្ខារោ អរូបាវចរភូមិយំ ចតុន្នំ បាកចិត្តានំ បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ បច្ចយោ ហោតិ. ភវេស្វេតេ ភវេសុ ឯតេ វុត្តប្បការា បច្ចយា វុត្តប្បការេន បដិសន្ធិបវត្តីសុ យថា ច យេន យេន ច បការេន នានក្ខណិកកម្មូបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយា ហោន្តិ, តេន បច្ចយា តថា តេន តេន បការេន វិភាវិនា វិជានន្តេន បណ្ឌិតេន ញេយ្យា.

៥៧៧. ឯសេវ ច នយោ ញេយ្យោ, យោនិអាទីសុ យោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ ឯសេវ ច នយោ ភវេសុ មយា វុត្តោ ឯវ នយោ បណ្ឌិតេន ញេយ្យោ. តត្រិទំ តត្រ ភវេសុ អាទិតោ បដ្ឋាយ វុត្តំ ឥទំ វចនំ មុខមត្តនិទស្សនំ ឧបាយមត្តទីបនំ ហោតិ.

៥៧៨-៨១. អវិសេសេន បុញ្ញាភិ-សង្ខារោ ទ្វិភវេសុបិ កាមបុញ្ញាភិសង្ខារវសេន, រូបបុញ្ញាភិសង្ខារវសេន ច បុញ្ញាភិសង្ខារោ អវិសេសេន សមានភាវេន ទ្វីសុ ភវេសុ កាមរូបភវេសុ បដិសន្ធិំ ទត្វា សោ សង្ខារោ សព្ពបាកំ ជនេតិ និព្ពត្តេតិ. តថា ចតូសុ វិញ្ញេយ្យោ, អណ្ឌជាទីសុ យោនិសុ ទ្វិភវេសុ បុញ្ញាភិសង្ខារោ វិយ តថា ចតូសុ អណ្ឌជាទីសុ សោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ បណ្ឌិតេន ញេយ្យោ. ‘‘អណ្ឌជាទីសូ’’តិ វចនំ បទុមបច្ចេកពុទ្ធានំ មនុស្សត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ពហុទេវមនុស្សានំ វសេន ទ្វីសុ គតីសុ ឯវ ច តថា សោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ បណ្ឌិតេន ញេយ្យោ. តថា នានត្តកាយាទិ-វិញ្ញាណានំ ឋិតីសុបិ នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីនានត្តកអាយឯកត្តសញ្ញី ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញី ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញីនំ វសេន ចតូសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ សោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ បណ្ឌិតេន ញេយ្យោ. នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីនានត្តកាយឯកត្តសញ្ញីឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញីឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញីនំ វសេន វុត្តប្បការស្មិំ ចតុព្ពិធេ សត្តាវាសេ តថា សោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ បណ្ឌិតេន ញេយ្យោ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បុញ្ញាភិសង្ខារោ ភវាទីសុ ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ យថារហំ សោឡសន្នំ កាមកុសលបាកានំ, បញ្ចន្នំ រូបបាកានញ្ចាតិ ឯកវីសតិបាកានំ ទ្វិធា នានក្ខណិកកម្មូបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ.

៥៨២-៣. កាមេ អបុញ្ញសង្ខារោ កាមភវេ អណ្ឌជជលាពុជសំសេទជឱបបាតិកយោនិវសេន អណ្ឌជាទីសុ យោនីសុ និរយគតិបេតគតិតិរច្ឆានគតិវសេន តីសុ គតីសុ នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញីវសេន ឯកិស្សា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញីវសេន ច ឯកស្មិំ បន សត្តាវាសេ ទ្វិធា នានក្ខណិកកម្មូបនិស្សយបច្ចយេហិ បវត្តេ បវត្តិក្ខណេ បដិសន្ធិយំ បដិសន្ធិក្ខណេ សោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ បច្ចយោ ហោតិ.

៥៨៤-៦. តថេវានេញ្ជសង្ខារោ តថា ឯវ អានេញ្ជសង្ខារោ, ឯការូបភវេ ឯកស្មិំ អរូបភវេ ឯកិស្សា ឱបបាតិកយោនិយា ចេវ ឯកិស្សា ទេវគតិយាបិ ច អាកាសានញ្ចាយតនភូមិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនភូមិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនភូមិវសេន តីសុ ឯវ ចិត្តដ្ឋិតីសុ ចតុន្នំ អរូបភូមីនំ វសេន ចតុព្ពិធេ សត្តាវាសេ ចតុន្នំ អរូបបាកចិត្តានំ ទ្វេធា នានក្ខណិកកម្មោបនិស្សយបច្ចយេហិ សោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ បច្ចយោ ហោតិ. បដិសន្ធិបវត្តីនំ, វសេនេវំ ភវាទីសុ ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បដិសន្ធិបវត្តីនំ វសេន ភវាទីសុ យថា យេ សង្ខារា ឯសំ បាកចិត្តានំ បច្ចយា ហោន្តិ, តថា តេ សង្ខារា ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បណ្ឌិតេន វិជានិតព្ពា.

៥៨៧-៩០. ន រូបារូបធម្មានំ, សង្កន្តិ បន វិជ្ជតិ រូបធម្មានំ, ចិត្តចេតសិកសង្ខាតានំ នាមធម្មានញ្ច សង្កន្តិ បន សង្កមនំ បន ន វិជ្ជតិ. សង្កន្តិភាវេ អសតិ អតីតភវតោ ឥធ ឥមស្មិំ ភវេ រូបធម្មានំ សង្កមនភាវេ អសតិ បដិសន្ធិចិត្តំ កថំ កេន បការេន សិយា ភវេយ្យ? នត្ថិ ចិត្តស្ស សង្កន្តិ, អតីតភវតោ ឥធ ឥមស្មិំ ភវេ ចិត្តស្ស សង្កន្តិ សង្កមនំ នត្ថិ, តតោ អតីតភវតោ អតីតំ ហេតុំ វិនា វជ្ជេត្វា ឥធ ឥមស្មិំ ភវេ ចិត្តស្ស បាតុភាវោ ន វិជ្ជតិ. សុលទ្ធបច្ចយំ រូបារូបមត្តំ សុដ្ឋុ លទ្ធបច្ចយំ រូបនាមមត្តំ ជាយតិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បច្ចយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានំ រូបារូបមត្តំ រូបនាមមត្តំ ជាយតិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បច្ចយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានំ រូបារូបមត្តំ ភវន្តរំ អញ្ញភវំ បដិសន្ធិំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតិ. ឥតិ វចនំ សមញ្ញាយ លោកិយវោហារេន បវុច្ចតេ, សត្តោ វា នត្ថិ, សត្តោ ជីវោតិ វេវចនំ, អត្តា វាបិ ន វិជ្ជតិ.

៥៩១-៩. តស្សិទំ បាកដំ កត្វា, បដិសន្ធិក្កមំ បន តស្ស សត្តស្ស ឥទំ បដិសន្ធិក្កមំ សុទុព្ពុធំ អតិទុព្ពិជានំ បាកដំ កត្វា អហំ ទស្សយិស្សាមិ, តមេតំ បដិសន្ធិក្កមំ សាធុ សាធុកំ និពោធថ, សាធុ សាធុកំ មនសិ ករោថ, វិវិធេសុ អារម្មណេសុ លោភវសេន ចិត្តំ អនាមេត្វា វជិរមញ្ជូសាយ អនគ្ឃមណិរតនំ បក្ខិបន្តោ វិយ ចិត្តេ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. អតីតស្មិំ ភវេ តស្ស, អាសន្នមរណស្ស ហិឥតោ ភវតោ អតីតស្មិំ ភវេ អាសន្នមរណស្ស តស្ស សរីរស្មិំ អាតបេ បក្ខិត្តំ ហរិតំ តាលបណ្ណំ វិយ សុស្សមានេ សតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទិកេ ឥន្ទ្រិយេ នដ្ឋេ ហទយវត្ថុមត្តស្មិំ ឋិតេ កាយប្បសាទិកេ វិញ្ញាណេ តស្មិំ ខណេ វត្ថុសន្និស្សិតំ ហទយវត្ថុនិស្សិតំ. ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វចនំ ភវង្គមនោទ្វារាវជ្ជនជវនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បុព្ពានុសេវិតន្តិ ឥតោ កាលា បុព្ពកាលេ តេន បន អនុសេវិតំ អនុចិណ្ណំ បុញ្ញំ កម្មំ វា អបុញ្ញំ ឯវ វា កម្មំ កម្មនិមិត្តំ គតិនិមិត្តំ វា កម្មផលេន ទ្វារេសុ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាលម្ពិត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនជវនវសេន សេវិតចិត្តំ បវត្តតិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បវត្តមានំ តំ វិញ្ញាណំ តំ ជវនចិត្តំ លទ្ធបច្ចយំ លទ្ធារម្មណបច្ចយំ. អវិជ្ជាយ បដិច្ឆន្នាទីនវេ វិសយេតិ អកុសលជវនេ ជវិតេ តស្ស ជវនស្ស អវិជ្ជាយ អប្បដិច្ឆន្នទោសេ តស្មិំ កម្មាទិកេ អារម្មណេ កុសលជវនេ ជវិតេ តតោ ចិត្តវីថិតោ បុព្ពភាគេ បវត្តាយ អវិជ្ជាយ បដិច្ឆន្នទោសេ តស្មិំ កម្មាទិកេ អារម្មណេ. តណ្ហាតិ អកុសលជវនេន សហជោ លោភោ, អកុសលជវនេ វា ជវិតេ តតោ វីថិចិត្តតោ បុព្ពភាគេ បវត្តោ លោភោ តណ្ហា. នមេតីតិ អញ្ញំ អារម្មណំ អគ្គាហាបេត្វា ទឡ្ហគ្គាហវសេន តំ ឯវ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តសង្ខាតំ អារម្មណំ គណ្ហាបេតីតិ អត្ថោ. សហជា សង្ខារា បន តស្ស ចិត្តស្ស សហជា ឯកតោ ជាតា ចេតនា បន តស្មិំ យេវារម្មណេ ខិបន្តិ បវត្តន្តិ. ឥមស្មិំ បច្ចុប្បន្នភវេ ឯកសន្តតិវសា បវត្តាយ តណ្ហាយ នមីយមានំ តំ វិញ្ញាណំ ឱរិមា តីរម្ហា រជ្ជុកំ អាលម្ពិត្វា មាតិកាតិក្កមោ បុរិសោ វិយ ឯតំ បុរិមំ និស្សយភូតំ ហទយវត្ថុំ ជហតិ ឆឌ្ឌេតិ, ចុតិចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. អបរំ កម្មសម្ភូតំ និស្សយំ អបរំ អញ្ញកម្មតោ សម្ភូតំ និស្សយភូតំ ហទយវត្ថុំ លភិត្វា វា អលភិត្វាបិ វា អារម្មណាទីហិ បច្ចយេហិ តំ បដិសន្ធិសង្ខាតំ មានសំ បវត្តតិ. ‘‘លភិត្វា’’តិ វចនំ កាមរូបភវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អលភិត្វា’’តិ វចនំ អរូបភវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ឯតេសុ ចិត្តេសុ បុរិមំ ‘‘ជហតី’’តិ វចនេន វុត្តញ្ចេវ ចិត្តំ, ចុតិចិត្តំ បច្ឆិមំ ‘‘អារម្មណាទីហិ បច្ចយេហិ បវត្តតី’’តិ វចនេន វុត្តញ្ចេវ ចិត្តំ បដិសន្ធិចិត្តំ បណ្ឌិតេន វេទិតព្ពំ.

៦០០-៦. តទេតំ តំ ឯតំ បដិសន្ធិចិត្តំ បុរិមា ភវតោ ឥធ ឥមស្មិំ បច្ឆិមភវេ នាបិ អាគតំ, កម្មាទិញ្ច ហេតុំ វិនា វជ្ជេត្វា បដិសន្ធិចិត្តំ បាតុភូតំ ន ចេវ តំ ឯត្ថ ឯតស្មិំ វចនេ ឯតស្ស បដិសន្ធិចិត្តស្ស បុរិមា ភវតោ ឥធ ឥមស្មិំ បច្ចុប្បន្នភវេ អនាគមនេ អតីតភវហេតូហិ អតីតភវេ កម្មាទិបច្ចយេហិ ឯតស្ស បដិសន្ធិចិត្តស្ស សម្ភវេ. បដិឃោសទីបមុទ្ទាទី, ភវន្តេត្ថ និទស្សនា ឯត្ថ ឯតស្មិំ តស្ស បដិសន្ធិចិត្តស្ស អតីតភវតោ អនាគមនេ អតីតភវេ ហេតូហិ សម្ភវេ បដិឃោសទីបមុទ្ទាទិអត្ថនិទស្សនា ឧបមា ភវន្តិ. អញ្ញត្រ អញ្ញស្មិំ បដិឃោសាទីនំ អត្ថានំ បវត្តិដ្ឋានេ អាគន្ត្វា សទ្ទាទិហេតុកា សទ្ទាទយោ បច្ចយា ហោន្តិ យថា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមស្មិំ ឋានេ ជនេហិ បវត្តាបិតា សទ្ទទីបមុទ្ទាទយោ អត្ថា បព្ពតន្តរាទីសុ អញ្ញេសុ ឋានេសុ បវត្តានំ បដិឃោសទីបមុទ្ទាទីនំ អត្ថានំ ហេតុកា ហោន្តិ. តេសុ សទ្ទាទីសុ បច្ចយេសុ សន្តេសុ យេ តេ បដិឃោសាទយោ ហោន្តិ, អសន្តេសុ ន ហោន្តិ យថា, ឯវមេវ ច វិញ្ញាណំ អតីតភវតោ បច្ចុប្បន្នភវវិញ្ញាណវសេន បវត្តំ វិញ្ញាណំ វិភាវិនា វេទិតព្ពំ. សន្តានពន្ធតោ សន្តានពន្ធវសេន ឯកតា អតីតភវបច្ចុប្បន្នភវវិញ្ញាណវសេន បវត្តស្ស វិញ្ញាណស្ស ឯកីភាវោ នត្ថិ, នានតាបិ តស្ស វិញ្ញាណស្ស នានាភាវោបិ បច្ចេកភាវោ អបិ. សតិ សន្តានពន្ធេ តុ, ឯកន្តេនេកតា សិយា សន្តានពន្ធេ សតិ ឯកន្តេន តស្ស វិញ្ញាណស្ស ឯកតា ឯកីភាវោ សិយា ភវេយ្យ, ខីរសភាវតោ បគ្ឃរណសភាវតោ ខីរតោ សម្ភូតំ ឃនសភាវំ កទាចិបិ កិស្មិញ្ចិបិ កាលេ ន ភវេយ្យ, សព្ពទា បគ្ឃរណសភាវខីរមេវ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អថាបិ អបរោ នយោបិ សា ឯកន្តនានតា តស្ស វិញ្ញាណស្ស សោ ឯកន្តនានាភាវោ យទិ ភវេយ្យ, ខីរសាមិកោ សោ បុគ្គលោ ទធិសាមិ ន ភវេយ្យ. ខីរកាលេ ខីរស្ស ឥស្សរភូតោ សាមិកោ បគ្ឃរណសភាវំ ជហិត្វា ទធិស្ស ឧប្បជ្ជមានកាលេ តស្ស ទធិស្ស ឥស្សរោ ន ភវេយ្យ, តតោ ខីរសាមិកោ អញ្ញោ បុគ្គលោ តស្ស ទធិស្ស អនិស្សរោ អសាមិកោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. យស្មា ការណា ឯត្ថ ឯតស្មិំ បដិសន្ធិក្កមវិនិច្ឆយេ ឯកន្តឯកតាបិ វា ឯកន្តនានតាបិ វា សមយញ្ញុនា វិញ្ញុនា ន ចេវ ឧបគន្តព្ពា.

៦០៧-១០. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន អសង្កន្តិបាតុភាវេ សង្កន្តិបាតុភាវរហិតេ ភវេ សតិ ឥមស្មិំ មនុស្សត្តភាវេ ខន្ធាទិសមតា អភិសម្ភូតា យេ ខន្ធា ហោន្តិ, ឯតេសំ ឥធ ឥមស្មិំ មនុស្សត្តភាវេ និរុទ្ធត្តា ឥធ ឥមស្មិំ មនុស្សត្តភាវេ ជនេហិ កតស្ស តស្ស កម្មស្ស ផលហេតុនោ ផលស្ស បច្ចយភូតស្ស បរត្ថ បរស្មិំ លោកេ អាគមតោ ចេវ ឯវំ អញ្ញស្ស សត្តស្ស អញ្ញតោ កម្មតោ ហិ តតោ សត្តតោ អញ្ញេន សត្តេន កតតោ អញ្ញតោ ចេវ កម្មតោ តំ ផលំ សិយា ភវេយ្យ, ‘‘អញ្ញស្ស សត្តស្សា’’តិ វចនេន តិត្ថិយសត្តស្សបិ កម្មំ អញ្ញស្ស ច ផលំ ទទេយ្យាតិ អត្ថោ, តស្មា ការណា ឯតំ សព្ពំ ឯវ ច តុម្ហេហិ វុត្តវិធានំ ន សុន្ទរំ. ឯត្ថាហាតិ ឯតស្មិំ ឋានេ ឋត្វា ចោទកោ អាហ – ននុ ឯវំ ‘‘អសង្កន្តិបាតុភាវេ ភវេ សតី’’តិអាទិកំ វចនំ និយតីតិ? វុច្ចតេ – សន្តានេ យំ ផលំ ឯតំ ឯកស្មិំ សន្តានេ បវត្តមានំ យំ ឯតំ ផលំ អញ្ញស្ស សត្តស្ស ន ហោតិ, អញ្ញតោ កម្មតោ ន ច ហោតិ, ពីជានំ អភិសង្ខារោ ឯតស្សត្ថស្ស ‘‘ឯកស្មិំ សន្តានេ’’តិអាទិកស្ស ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកោ និប្ផាទកោ ហោតិ.

៦១១-៥. ឯកស្មិំ បន សន្តានេ, វត្តមានំ ផលំ បន អញ្ញស្ស សត្តស្សាបិ វា ន ហោតិ, តំ ផលំ អញ្ញតោ កម្មតោ ន ហោតិ. ពីជានំ អភិសង្ខារោ ឯតស្សត្ថស្ស ‘‘ឯកស្មិំ បន សន្តានេ’’តិអាទិកស្ស ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកោ និប្ផាទកោ ហោតិ, ពីជានំ អភិសង្ខារេ មធុអាទិនា វត្ថុនា ជនេហិ កតេ តស្ស ពីជស្ស សន្តានេ បឋមំ លទ្ធបច្ចយោ បឋមំ លទ្ធមធុអាទិបច្ចយោ តស្ស ពីជស្ស ផលំ កាលន្តរេ មធុអាទិនា ពីជាភិសង្ខរណតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ មធុរោ ហោតិ. ហិ សច្ចំ ‘‘ពីជានំ អភិសង្ខារេ’’តិអាទិកំ វចនំ. តានិ ហិ តានិ ឯវ បឋមំ មធុអាទិនា ជនេហិ រោបិតានិ ពីជានិ អភិសង្ខរណតោ កាលន្តរេ មធុរភាវំ ផលម្បិ វា ផលដ្ឋំ វា ន បាបុណន្តិ. ឯវំ ឥមិនា បការេន ឥទំ មយា វុត្តំ ‘‘ឯកស្មិំ បន សន្តានេ’’តិអាទិកំ វចនំ បណ្ឌិតេន ញេយ្យំ. អបិ ច អបរោ នយោ. ពាលកាលេ តរុណកាលេ តេន តរុណេន បយុត្តេន វិជ្ជាសិប្បោសធាទិនា កម្មេនាបិ តស្ស វុទ្ធកាលស្មិំ ផលទានសីលេន អយំ ‘‘ឯកស្មិំ បន សន្តានេ’’តិអាទិកោ អត្ថោ បណ្ឌិតេន ទីបេតព្ពោ.

៦១៦-២០. ចោទកោ បុនាហ – ឯវំ សន្តេបិ តំ កម្មំ ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន កម្មេ សន្តេបិ សំវិជ្ជមានេបិ តំ កម្មំ ឯតស្មិំយេវ ខណេ វិជ្ជមានម្បិ វា ផលស្ស បច្ចយោ ហោតិ. អថ វាវិជ្ជមានកំ បច្ចយោ ន ភវេយ្យ. ឯតស្មិំយេវ ខណេ អវិជ្ជមានកំ កម្មំ វា ផលស្ស បច្ចយោ ហោតិ. សចេ យទិ វិជ្ជមានំ ផលស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តប្បវត្តិក្ខណេបន តស្ស កម្មស្ស បវត្តិក្ខណេ តស្ស កម្មស្ស វិជ្ជមានកាលេ បន ហេតុនា កម្មេនេវ សទ្ធិំ បាកេន ភវិតព្ពំ. អថ វា អបរោ នយោ. វិជ្ជមានំ និរុទ្ធំ កម្មំ វិបាកស្ស បច្ចយោ យទិ ភវេយ្យ, បវត្តិក្ខណតោ តស្ស កម្មស្ស បវត្តិក្ខណតោ បុព្ពេ វា កាលេ, តស្ស កម្មស្ស បវត្តិក្ខណតោ បច្ឆា វា អវិជ្ជមានកាលេតិ អត្ថោ. និច្ចផលំ សិយាតិ សព្ពទា កម្មបច្ចយវិរហិតំ ផលំ សិយាតិ អត្ថោ. អាចរិយេន វុច្ចតេ – ‘‘លោភំ, ភិក្ខវេ, បជហថ, សោតាបត្តិបដិលាភាយ អហមេវ បាដិភោគោ’’តិអាទីសុ បាឋេសុ បាដិភោគោ វិយ កម្មំ ទដ្ឋព្ពំ. សោតាបត្តិផលំ វិយ កម្មតោ សម្ភូតំ ផលំ ទដ្ឋព្ពំ. កដត្តាយេវ ជនេហិ កដត្តាយេវ តំ កម្មំ ផលស្ស បច្ចយោ ហោតិ, អស្ស វិជ្ជមានត្តំ ន ច ហោតិ, តស្ស អវិជ្ជមានស្ស កម្មស្ស វិជ្ជមានតា វា ន ច នេវ ហោតិ.

៦២១. អភិធម្មាវតារោយំ អភិធម្មាវតារោ អយំ បរមត្ថប្បកាសនោ ភូតត្ថទីបនោ សោតូនំ បុគ្គលានំ បីតិពុទ្ធិវិវឌ្ឍនោ បណ្ឌិតេហិ វិវិធេសុ អារម្មណេសុ ចិត្តំ អនាមេត្វា សក្កច្ចេន មនសិការេន សោតព្ពោ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

បុញ្ញវិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នវមោ បរិច្ឆេទោ.