៨. អដ្ឋមោ បរិច្ឆេទោ

បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៧៥. ឥទានិ បន សព្ពេសំ, ឯតេសំ មានសំ មយា;

បាដវត្ថាយ ភិក្ខូនំ, កថីយតិ បកិណ្ណកំ.

ឥទានិ បន កាលេ ឯតេសំ តិហេតុកទ្វិហេតុកអហេតុកានំ សព្ពេសំ បុគ្គលានំ បកិណ្ណកំ មានសំ ភិក្ខូនំបាដវត្ថាយ ភិក្ខូនំ ឆេកភាវត្ថាយ មយា កថីយតេ ឧច្ចតេ.

៤៧៦-៨៥. បន្ថមក្កដកោ ឧណ្ណនាភិ បន្ថមក្កដកោ នាម បញ្ចសុ ទិសាសុ តស្ស សុត្តំ បសារេត្វា ជាលមជ្ឈេ និបជ្ជតិ. បឋមាយ ទិសាយេត្ថ ឯត្ថ ឯតាសុ ទិសាសុ បឋមាយ ទិសាយ បសារិតេ សុត្តេ បាណកេន បដង្គេន វា មក្ខិកាយ វា ឃដ្ដិតេ សតិ សា ឧណ្ណនាភិ កិញ្ចិ ចលិត្វា ផន្ទនំ កត្វា និបន្នដ្ឋានតោ សុត្តានុសារេន សុត្តំ អនុសារេត្វា តស្ស បាណកស្ស យូសំ យូសសង្ខាតំ សោណិតំ បិវតិ. បុនាគន្ត្វា តត្ថេវ តស្មិំ ជាលមជ្ឈេយេវ យថាសុខំ និបជ្ជតិ, យថា បឋមាយ ទិសាយ ចលនាទិកំ កិរិយំ ករោតិ, ឯវមេវ ទុតិយាទីសុ ចតូសុ ទិសាសុ ចលនាទិកំ កិរិយំ ករោតិ, ឯវំ បញ្ចសុ ទិសាសុ សុត្តំ វិយ បញ្ច បសាទា បណ្ឌិតេន ទដ្ឋព្ពា, មជ្ឈេ មក្កដកោ វិយ ច ចិត្តំ បន បណ្ឌិតេន ទដ្ឋព្ពំ. បាណកាទីហិ ខុទ្ទកតិរច្ឆានេហិ តស្ស សង្ឃដ្ដនា វិយ អារម្មណេ បន បសាទានំ សង្ឃដ្ដនា បណ្ឌិតេន ទដ្ឋព្ពា. ជាលមជ្ឈេ និបន្នាយ ឧណ្ណនាភិយា តំ ចលនំ វិយ បសាទេ ឃដ្ដេតីតិ បសាទឃដ្ដនំ, កិំ តំ? អារម្មណំ. តត្ថ តិស្សំ វីថិយំ បសាទឃដ្ដនំ អារម្មណំ គហេត្វា មនោធាតុកិរិយាចិត្តំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតីតិ ភវង្គាវដ្ដនំ មតំ ភគវតា. តស្ស បន្ថមក្កដកស្ស សុត្តានុសារំវ សុត្តំ អនុគមនំ វិយ វីថិចិត្តប្បវត្តនំ បណ្ឌិតេន ទដ្ឋព្ពំ. សីសេ បន វិជ្ឈិត្វា អស្ស មក្កដស្ស យូសបានំ វិយ ជវនស្ស ចិត្តស្ស អារម្មណេសុ បវត្តនំ បណ្ឌិតេន ទដ្ឋព្ពំ. បុន អាគន្ត្វា សុត្តជាលមជ្ឈេ និបជ្ជនំ យថា វត្ថុំយេវ ហទយវត្ថុំ ឯវ និស្សាយ ចិត្តស្ស បរិវត្តនំ បណ្ឌិតេន ទដ្ឋព្ពំ.

៤៨៦-៩៣. ឥទំ តុ បន ឱបម្មំ, អត្ថំ ទីបេតិ កិំ តុ ហិ ឥទំ ឱបម្មំ កំ អត្ថំ ទីបេតិ បកាសេតិ? បឋមំ បសាទេ អារម្មណេន ឃដ្ដិតេ សតិ បសាទវត្ថុតោ បសាទោ វត្ថុ និស្សយោ ឯតស្សាតិ បសាទវត្ថុ, ចិត្តំ, តតោ បសាទវត្ថុតោ, បឋមំ ឯវ វត្ថុសន្និស្សិតំ ភវង្គសង្ខាតំ មនោ ជាយតិ, ឥតិបិ អត្ថោ តេន ឱបម្មេន ទីបិតោ. ឯកេការម្មណំ ទ្វីសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ សព្ពសោ សព្ពប្បការេន បន អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អយមត្ថោបិ តេន ឱបម្មេន ទីបិតោ ‘‘ទ្វីសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសូ’’តិ, ឯកំ រូបារម្មណំ ឯកស្មិំយេវ ខណេ ចក្ខុទ្វារេ, មនោទ្វារេ ចាតិ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ អាបាថំ អាគច្ឆតីតិ អត្ថោ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ ញេយ្យោ. រូបំ ចក្ខុបសាទម្ហិ ឃដ្ដេត្វា តង្ខណេ បន តស្ស ខណេ បន តថា មនោទ្វារេ បន អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ភវង្គចលនស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. ន សំសយោ ឯតស្មិំ វចនេ សំសយោ នត្ថិ. យថា ខគោ យថា សកុណោ. ហិ សច្ចំ មយា វុត្តំ វចនំ. រុក្ខគ្គេ រុក្ខកោដិយំ និលីយន្តោវ សាខិនោ សាខំ ឃដ្ដេតិ, តស្ស ឆាយា ភូមិយំ បថវិយំ ផរតិ បដិហញ្ញតិ. ឥធាតិ និបាតោ. សាខាយ សកុណេន ឃដ្ដនំ ភូមិយំ ឆាយាផរណាបិ ច អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណស្មិំយេវ ជាយរេ ជាយន្តិ. ឯវមេវ បន រូបស្ស, បសាទស្ស ច ឃដ្ដនំ, តថេវ អត្ថតោ អត្ថវសេន ភវង្គចលនស្សាបិ បច្ចយត្តេន បច្ចយភាវេន មនោទ្វារេ អាបាថំ អាគមនំ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេយេវ ហោតិ.

៤៩៤-៧. តតោ បរំ ភវង្គសោតំ ឆិន្ទិត្វា ចក្ខុទ្វារេ ចក្ខុបសាទេ យថាក្កមំ អាវជ្ជនេ សមុប្បន្នេ, ទស្សនេ សមុប្បន្នេ, សម្បដិច្ឆនេ សមុប្បន្នេ, សន្តីរណេ សមុប្បន្នេ, តថា វោដ្ឋព្ពនេ ច សមុប្បន្នេ កុសលំ ជវនចិត្តំ ជវតិ, តថា អកុសលមេវ ចិត្តំ ជវតិ. សោតទ្វារាទីសុបិ សទ្ទាទីនំ អារម្មណានំ ឃដ្ដនេ ឯសេវ នយោ អវិសេសេន វិញ្ញុនា វិញ្ញេយ្យោ. ឯតស្ស អត្ថស្ស ទីបនេ ទោវារិកោបមាទីនិ វចនានិ ឧទ្ធរិត្វា តតោ បករណតោ នីហរិត្វា ឯត្ថ ឯតស្មិំ វីថិយាធិការេ វិញ្ញុនា ទស្សេតព្ពានិ.

៤៩៨-៩. អសម្ភេទេន ចក្ខុស្សាតិ តស្សាបិ ចក្ខុ អសម្ភិន្នំ ហោតិ. ជីវិតា និរុទ្ធម្បិ បិត្តេន វា សេម្ហេន វា រុហិរេន វា បលិពុទ្ធំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសក្កោន្តំ សម្ភិន្នំ នាម, សក្កោន្តំ អសម្ភិន្នំ នាម ហោតិ. តេន ចក្ខុបសាទស្ស អសម្ភិន្នេន រូបាបាថគមនេន អាលោកសន្និស្សយេនាបិ. តេន តិវិធេន បច្ចយេន សមនក្ការហេតុនា បញ្ចទ្វារាវជ្ជនបច្ចយេន សហ បវត្តនេន. ឯតេហិ បន ចតូហិ បច្ចយេហិ សំ ឯកតោ ឥន្តិ បវត្តន្តីតិ សមេតា, សមេតេហិ សហគតេហិ សមាគមំ ឯកីភាវំ អាគតេហិ, តំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុបសាទនិស្សិតំ វិញ្ញាណំ សម្បយុត្តេហិ ចេតសិកេហិ សហ ជាយតេ.

៥០០-១. អសម្ភេទេន សោតស្ស សោតបសាទស្ស អសម្ភិន្នេន សទ្ទាបាថគមេន ច សទ្ទស្ស អាបាថគមនេន ច. អាកាសនិស្សយេនាបិ បិហិតកណ្ណច្ឆិទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតិ. តេន តិវិធេន បច្ចយេន. សមនក្ការហេតុនា បញ្ចទ្វារាវជ្ជនបច្ចយេន សហ បវត្តេន. ឯតេហិ បន ចតូហិ បច្ចយេហិ សមេតេហិ សហគតេហិ សមាគមំ ឯកីភាវំ អាគតេហិ តំ សោតវិញ្ញាណំ សម្បយុត្តេហិ សហ ជាយតិ.

៥០២-៣. អសម្ភេទេន ឃានស្ស ឃានបសាទស្ស អសម្ភិន្នេន គន្ធាបាថគមេន ច គន្ធស្ស អាបាថគមនេន ច. វាយោសន្និស្សយេនាបីតិ ឃានពិលម្ហិ បវិសន្តេន វាយុនាតិ អត្ថោ. តេន តិវិធេន បច្ចយេន. សមនក្ការហេតុនា បញ្ចទ្វារាវជ្ជនបច្ចយេន សហ បវត្តេន. ឯតេហិ បន ចតូហិ បច្ចយេហិ សមេតេហិ សហគតេហិ សមាគមំ ឯកីភាវំ អាគតេហិ តំ ឃានវិញ្ញាណំ សម្បយុត្តេហិ សហ ជាយតិ.

៥០៤-៥. អសម្ភេទេន ជិវ្ហាយ ជិវ្ហាយ អសម្ភិន្នេន រសាបាថគមេន ច រសស្ស អាបាថគមនេន ច. អាបោសន្និស្សយេនាបីតិ ជិវ្ហាតេមនំ អាបំ លទ្ធា ច ឧប្បជ្ជតិ, តេន វិនា សុក្ខខាទនីយេ ជិវ្ហាយ សាយិតេបិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. តេន តិវិធេន បច្ចយេន. សមនក្ការហេតុនា បញ្ចទ្វារាវជ្ជនបច្ចយេន សហ បវត្តេន. ឯតេហិ បន ចតូហិ បច្ចយេហិ សមេតេហិ សហគតេហិ សមាគមំ ឯកីភាវំ អាគតេហិ តំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ សម្បយុត្តេហិ សហ ជាយតិ.

៥០៦-៧. កាយបសាទស្ស អសម្ភេទេន ផោដ្ឋព្ពស្ស អាបាថគមនេន ច. បថវីនិស្សយេនាបីតិ តេន វិនា កាយទ្វារម្បីតិ ពហិទ្ធា មហាភូតារម្មណំ អជ្ឈត្តិកំ កាយបសាទំ ឃដ្ដេត្វា បសាទបច្ចយេសុ មហាភូតេសុ បដិហញ្ញតិ. តេន តិវិធេន បច្ចយេន. សមនក្ការហេតុនា បញ្ចទ្វារាវជ្ជនបច្ចយេន សហ បវត្តេន. ឯតេហិ បន ចតូហិ បច្ចយេហិ សមេតេហិ សហគតេហិ សមាគមំ ឯកីភាវំ អាគតេហិ តំ កាយវិញ្ញាណំ សម្បយុត្តេហិ សហ ជាយតិ.

៥០៨-៩. អសម្ភេទា មនស្សាបីតិ មនន្តិ ភវង្គចិត្តំ. តំ និរុទ្ធម្បិ អាវជ្ជនចិត្តស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសមត្ថំ មន្ទតមគតមេវ វត្តមានម្បិ សម្ភិន្នំ នាម ហោតិ. អាវជ្ជនស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ អសម្ភិន្នំ នាម. មនស្ស អសម្ភេទេន ធម្មស្ស អាបាថគមនេន ច វត្ថុសន្និស្សយេន ហទយវត្ថុសន្និស្សយេន. តេន តិវិធេន បច្ចយេន. សមនក្ការហេតុនា មនោទ្វារាវជ្ជនេន សហ បវត្តេន. ឯតេហិ បន ចតូហិ បច្ចយេហិ សមេតេហិ សហគតេហិ សមាគមំ ឯកីភាវំ អាគតេហិ តំ មនោវិញ្ញាណំ តំ មនោវិញ្ញាណសង្ខាតំ ជវនចិត្តំ សម្បយុត្តេហិ សហ ជាយតេ.

៥១០-១១. មនោ ភវង្គចិត្តំ នាម វិភាវិនា វេទិតព្ពំ. អាវជ្ជនក្រិយាចិត្តំ អាវជ្ជនកិរិយាចិត្តទ្វយំ សមនក្ការោ នាម វិភាវិនា សញ្ញិតំ. វត្ថុសន្និស្សយេន ឥតិ អយំ បាឋោ សព្ពត្ថ សព្ពេសុ ភវេសុ ន គច្ឆតិ. បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វោការោ វោកិណ្ណោតិ បញ្ចវោការោ, បញ្ចវោការភវំ សន្ធាយ ការណំ កត្វា ‘‘វត្ថុសន្និស្សយេនា’’តិ អយំ បាឋោ បន កថិតោ មយា, បញ្ចវោការភវោ នាម កាមរូបភវោ, អរូបភវោ ចតុវោការភវោ នាម, អសញ្ញីភវោ ឯកវោការភវោ នាម. អយំ បាឋោ ចតុវោការអរូបភវំ សន្ធាយ ន កថិតោតិ អត្ថោ. វត្ថុស្ស រូបត្តា អរូបភវេ កថំ វត្ថុសន្និស្សយោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

៥១២-៤. បដិសន្ធាទិចិត្តានិ, សព្ពានេកូនវីសតិ ហោន្តិ, កាមាវចរេសុ ទស, រូបេសុ បញ្ច, អរូបីសុ ចត្តារិ, សព្ពានិ បដិសន្ធិចិត្តានិ ឯកូនវីសតិ ហោន្តិ. កម្មំ នាម កុសលាកុសលចេតនា. កម្មនិមិត្តំ នាម រូបានិ បញ្ចារម្មណានិ បញ្ញត្តិ ច មហគ្គតចិត្តញ្ច. តថា គតិនិមិត្តកំ នាម កប្បរុក្ខាទយោ, អកុសលបក្ខេ រូបាទិអារម្មណភូតា លោហកុម្ភាទយោ ច. ឥតិ ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន តេសំ បដិសន្ធាទិចិត្តានំ អារម្មណំ តិវិធំ ភគវតា ឧទីរិតំ. កាមាវចរសន្ធីនំ បរិត្តារម្មណំ កាមាវចរារម្មណំ ភគវតា មតំ. បច្ចុប្បន្នំ រូបាទិបញ្ចារម្មណំ, គតិនិមិត្តំ បញ្ចារម្មណញ្ច បច្ចុប្បន្នញ្ច ហោតិ. អតីតំ វា កម្មំ កុសលាកុសលចេតនា អតីតាយេវ, ន បច្ចុប្បន្នា. អនាគតំ អារម្មណំ នត្ថិ.

៥១៥-២៦. អដ្ឋេវ ច មហាវិបាកា, តីណិ សន្តីរណានិ ចាតិ ឯកាទសវិធំ ចិត្តំ តទារម្មណសញ្ញិតំ. ឯកាទសវិធេ ចិត្តេ តទារម្មណសញ្ញិតេ បុញ្ញវិបាកានិ កុសលវិបាកា ទស ហោន្តិ, អបុញ្ញជំ អកុសលវិបាកំ បន ឯកំ ហោតិ. មហាវិបាកា រូបារូបភវទ្វយេ ន ជាយន្តិ, កាមរូបភវេ សន្តីរណត្តយំ ហោតិ. យានិ តទារម្មណចិត្តានិ សត្ថុនា ជិនេន វុត្តានិ, តេសុ តទារម្មណចិត្តេសុ ឯកម្បិ តទារម្មណចិត្តំ រូបារូបភវទ្វយេ តទារម្មណំ ហុត្វា កទាចិបិ នប្បវត្តតិ. កស្មា ការណា? តត្ថ តស្មិំ រូបារូបភវទ្វយេ ‘‘តទារម្មណំ ន ហោតី’’តិ វចនំ ចោទកោ ភវេយ្យ, ពីជស្សាភាវតោ បន ន ហោតីតិ បរិហារោ. អកាមាវចរារម្មណេ អកាមាវចរធម្មេ ឥទំ តទារម្មណមានសំ នេវ អនុពន្ធតិ. ហិ កស្មា ការណា? បរិត្តារម្មណត្តា ច ឯកន្តេន អវស្សំ តទារម្មណមានសស្ស កាមាវចរារម្មណត្តា ច តថា អបរិចិតត្តា ច សព្ពទា នានុពន្ធតិ. តញ្ហិ យថា បិតរំ វា បិតុសទិសំ វា ញាតិំ អនុពន្ធន្តោបិ តរុណទារកោ ឃរទ្វារន្តរវីថិចតុក្កាទិម្ហិ បរិចិតេយេវ ទេសេ អនុពន្ធតិ, ន អរញ្ញំ វា យុទ្ធភូមិំ វា គច្ឆតិ, ឯវំ កាមាវចរេ ធម្មេ អនុពន្ធន្តម្បិ មហគ្គតលោកុត្តរធម្មមារព្ភ បវត្តមានេ ធម្មេ នានុពន្ធតិ. យស្មា ចស្ស សព្ពោ កាមាវចរបាកោ ច កិរិយាមនោធាតុ កិរិយាអហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សោមនស្សសហគតា ឥមេ ធម្មា បរិត្តារម្មណាតិ ឯវំ អច្ចន្តំ បរិត្តមេវ អារម្មណំ វុត្តំ, តស្មា ចេតំ មហគ្គតលោកុត្តរារម្មណេ កាមាវចរធម្មេបិ នានុពន្ធតីតិ វេទិតព្ពំ.

៥២៧-៣២. កិំ តេន យុត្តិវាទេន, វុត្តំ អដ្ឋកថាសុ ហិ ‘‘ជនកំ តេន តុល្យ’’ន្តិអាទិកេន តេន, យុត្តិយា វាទោ យុត្តិវាទោ, ‘‘ជនកំ តេន តុល្យ’’ន្តិអាទិកាយ យុត្តិកថាយ កិំ បយោជនំ វុត្តំ? អដ្ឋកថាសុ ហិ សច្ចំ ‘‘កិំ តេន យុត្តិវាទេនា’’តិ វចនំ, ‘‘អត្ថកថាសូ’’តិ វត្តព្ពេ សមាសេ ហិ ត្ថ-ស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា ‘‘អដ្ឋកថាសូ’’តិ វុត្តំ. កាមាវចរេ ធម្មេ បដិច្ច តទារម្មណភាវទីបកំ វចនំ អាចរិយេន វុត្តំ. តទារម្មណចិត្តានិ, ឯកាទសបិ សព្ពសោ សព្ពប្បការេនបិ តទារម្មណចិត្តានិ នាមគោត្តំ បនារព្ភ តិស្សាទិកំ នាមបញ្ញត្តិំ បដិច្ច កច្ចាយនគោត្តកស្សបគោត្តាទិកំ គោត្តបញ្ញត្តិំ បដិច្ច ជវនេ ជវិតេបិ ច តទារម្មណំ ន គណ្ហន្តិ, រូបារូបភវេសុ វា តទារម្មណំ ន គណ្ហន្តិ. យទា បញ្ញត្តិមារព្ភ, ជវនេ ជវិតេបិ វា យទា មយា វុត្តាយ បញ្ញត្តិយា សេសបញ្ញត្តិំ បដិច្ច ជវនេ ជវិតេបិ វា តទារម្មណំ ន លព្ភតេ អាចរិយេន, តថា ទុក្ខអនិច្ចអនត្តលក្ខណារម្មណិកាយ វិបស្សនាយ តទារម្មណំ ន លព្ភតេ អាចរិយេន. តទារម្មណា ន លព្ភន្តិ, មិច្ឆត្តនិយតេសុបិ មិច្ឆត្តេ មិច្ឆាសភាវេ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្ត្យាទិវសេន និយតានិ ចត្តារិ ទិដ្ឋិយុត្តជវនានិ មិច្ឆត្តនិយតានិ, មិច្ឆត្តនិយតេសុបិ តទារម្មណំ ន លព្ភតេ អាចរិយេន, លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភ ជវនេ គតេបិ តទារម្មណំ ន លព្ភតេ អាចរិយេន. តថា មហគ្គតេ ធម្មេ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេបិ តទារម្មណំ ន លព្ភតេ អាចរិយេន, បដិសម្ភិទាញាណំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេបិ តទារម្មណំ ន លព្ភតេ អាចរិយេន. មនោទ្វារេបិ សព្ពេសំ ជវនានំ អនន្តរំ អនុបុព្ពតោ តទារម្មណចិត្តានិ ភវន្តិ.

៥៣៣-៤. មនោទ្វារេ អារម្មណឃដ្ដនា ន វិជ្ជតិ. ភវង្គតោ ចេតសោ វីថិចិត្តស្ស វុដ្ឋានំ កថំ កេន បការេន ហោតិ? មនោទ្វារេបិ ឃដ្ដនាយ វិនា ឃដ្ដនំ វជ្ជេត្វា អាបាថំ អាគច្ឆន្តេវ យស្មា ការណា, តស្មា វីថិចិត្តានំ សម្ភវោ ហោតិ.

៥៣៥-៦. ទ្វាទសាបុញ្ញចិត្តានំ ទ្វាទសអកុសលចិត្តានំ វិបាកា សត្តសត្តតិ បាបបាកា ទ្វាទសបាបចិត្តានំ វិបាកា ចតុរាសីតិ បវត្តិយំ ហោន្តិ. ឯកស្ស សោមនស្សយុត្តទិដ្ឋិសម្បយុត្តាកុសលស្ស ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ, សម្បដិច្ឆនំ, ឧបេក្ខាយុត្តសន្តីរណានិ ចាតិ សត្ត អកុសលបាកា ហោន្តិ. តថា សេសានំ ឯកាទសន្នំ អកុសលានម្បិ សត្ត វិបាកា ហោន្តិ. ឯកាទសវិធានំ តុ, ហិត្វា ឧទ្ធច្ចមានសំ ឧទ្ធច្ចមានសំ ហិត្វា ឯកាទសវិធានំ បដិសន្ធិយោ ឯកាទសវិធា ចេវ ភវន្តិ.

៥៣៧-៨. ក្រិយចិត្តេសុ សព្ពេសុ យំ អាវជ្ជនទ្វយំ ជវនំ ន ច ហោតិ, តំ អាវជ្ជនទ្វយំ ករណមត្តត្តា កិរិយាមត្តត្តា វាតបុប្ផសមំ វាតបុប្ផេន សទិសំ មតំ ភគវតា. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – ខីណាសវេ ឧប្បន្នកាលេ វា តំ អាវជ្ជនទ្វយំ កិរិយចិត្តំ ភវិតុំ យុត្តំ. សព្ពេសុ បុថុជ្ជនេសុ ឧប្បន្នកាលេ កថំ កិរិយា ហោតីតិ ចេ? ករណមត្តត្តា អផលទាយកំ វាតបុប្ផំ វិយ អផលទាយកំ កិរិយចិត្តំ ភវិតុំ យុត្តិហារោ កិរិយា បន ហោតិ. យំ សព្ពំ កិរិយចិត្តំ កិច្ចសាធនតោ ជវនកិច្ចសាធនវសេន ជវនត្តំ ជវនភាវំ បត្តំ ឆិន្នមូលស្ស រុក្ខស្ស បុប្ផំ អផលំ ហោតិ យថា, ឯវំ ឆិន្នាវិជ្ជាតណ្ហាមូលស្ស វីតរាគស្ស តំ សព្ពំ កិរិយចិត្តំ អផលំ វិបាកវិរហិតំ សិយា ភវេយ្យ.

៥៣៩-៤០. បដិច្ច បន ឯតស្មា, ផលមេតីតិ បច្ចយោ ឯកំ ធម្មំ បដិច្ច ឯតស្មា ធម្មតោ ផលំ ឯតិ បវត្តតិ តស្មា បច្ចយោ, យោ ធម្មោ យស្ស ធម្មស្ស ឋិតិយា ឧប្បត្តិយាបិ ឧបការោ នាម ហោតិ, សោ ធម្មោ តស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោតិ បច្ចយោ នាម បណ្ឌិតេន បវុច្ចតេ. សម្ភវោ បភវោ ហេតុ ការណំ បច្ចយោ មតោ ភគវតា. ឥទំ វចនំ អញ្ញត្ថ ទីបនវចនំ.

៥៤១. លោភាទិ បន យោ ធម្មោ, មូលដ្ឋេនុបការកោ យោ លោភាទិ បន ធម្មោ មូលភាវេន ផលធម្មស្ស ឧបការកោ, សោ លោភាទិធម្មោ ផលធម្មស្ស ហេតូតិ ហេតុ នាម វិភាវិនា វិញ្ញាតព្ពោ.

៥៤២. លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច តថា អលោភាទយោ តយោ ហេតូ, តេ ឆ ឯវ ហេតុយោ ហោន្តិ, ជាតិតោ ជាតិវសេន កុសលជាតិអកុសលជាតិអព្យាកតជាតិវសេន នវធា នវហិ កោដ្ឋាសេហិ សិយុំ.

៥៤៣-៤. ធម្មានំ កុសលាទីនំ, កុសលាទិត្តសាធកោ យោ ធម្មោ កុសលាទីនំ ធម្មានំ កុសលាទិត្តសាធកោ កុសលាទិភាវសាធកោ, សោ ធម្មោ មូលដ្ឋោ នាម. ឯវំ វចនំ ឯកេ ឯកច្ចេ អាចរិយា វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ កុសលាកុសលាទីនំ ធម្មានំ កុសលាទិត្តសាធកវសេន មូលដ្ឋេ សន្តេ តំសមុដ្ឋានរូបីសុ តេហិ ចិត្តេហិ សមុដ្ឋានរូបេសុ តេហិ ចិត្តេហិ សមុដ្ឋិតេសុ ចិត្តជរូបេសុ ហេតូនំ លោភាទិហេតូនំ ហេតុបច្ចយតា កទាចិបិ នេវ សម្បជ្ជតិ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – យទិ ចិត្តេសុ រូបានិ សមុដ្ឋាបេន្តេសុ តេ លោភាទយោបិ ចិត្តានំ សម្បយុត្តចិត្តានំ ឯកុប្បាទត្តា ច រូបានិ សមុដ្ឋាបេន្តិយេវ. តទា តេសំ មតេ តេសំ ចិត្តជរូបានំ កុសលាទិត្តំ សិយា. ន ច កទាចិ រូបានិ កុសលាទិនាមកានិ ទិស្សន្តិ យស្មា, តស្មា ចិត្តជរូបានំ កុសលាទិភាវញាបនត្ថំ តេសំ ចិត្តជរូបានំ តេ លោភាទយោ ហេតុបច្ចយា ន ហោន្តិ, ឥតិ វចនំ វត្តព្ពំ សិយា. ឯវញ្ច សតិ ចិត្តជរូបានិ នាម កទាចិបិ វិយុត្តានិ ចរន្តិ, តស្មា កុសលាទិត្តសាធកោ មូលដ្ឋោ ន ហោតិ.

៥៤៥-៦. ហិ សច្ចំ ‘‘ឯវំ សន្តេ តុ ហេតូន’’ន្តិអាទិកំ វចនំ. តេ លោភាទយោ ហេតូ តេសំ រូបានំ កុសលាទិតំ កុសលាទិភាវំ ន សាធេន្តិ ន និប្ផាទេន្តិ. តេ ហេតូ តេសំ បន រូបានំ បច្ចយា ន ច ន ហោន្តិយេវ, តស្មា ការណា កុសលាទីនំ ធម្មានំ កុសលាទិត្តសាធកោ យោ ធម្មោ, សោ ធម្មោ មូលដ្ឋោតិ មូលសភាវោ នាម សមយញ្ញុនា សមយវិជាននសីលេន វិញ្ញុនា គន្តព្ពោ ជានិតព្ពោ.

៥៤៧. សុប្បតិដ្ឋិតភាវស្ស, សាធនេនុបការកោ សុប្បតិដ្ឋិតភាវំ សាធនេន ឧបការកោ យោ អត្ថោ, សោ អត្ថោ ហេតូនំ លោភាទីនំ មូលដ្ឋោ មូលសភាវោ ឥតិ ច គហណំ វិភាវិនា វិញ្ញាតព្ពំ.

៥៤៨-៩. កុសលាកុសលា ហេតូ កុសលា ហេតូ, អកុសលា ហេតូ, ក្រិយាហេតូ សព្ពសោ សព្ពប្បការេន សព្ពេ កិរិយាហេតុយោ ច សម្បយុត្តានំ បញ្ចវោការភូមិយំ សម្បយុត្តានំ ធម្មានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវេន ហេតុបច្ចយតំ យាតា គតា. តំសមុដ្ឋានានំ ចិត្តជរូបានញ្ច ហេតុបច្ចយតំ យាតា គតា, ឯតេ ហេតូ ចតុវោការភូមិយំ សម្បយុត្តានំ ឯវ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយតំ យាតា គតា.

៥៥០-១. កាមេ វិបាកហេតូបិ អត្តនា សម្បយុត្តានំ ហេតុបច្ចយតំ យាតា, បដិសន្ធិក្ខណេបិ កដត្តារូបជាតានំ កម្មជរូបានំ ហេតុបច្ចយតំ យាតា, តស្មា បដិសន្ធិចិត្តុប្បាទក្ខណេយេវ កម្មជរូបានំ ឧប្បាទោ ហោតិ, យស្មា ការណា បវត្តិយំ ចិត្តជានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយតំ គតា.

៥៥២-៥. រូបេ វិបាកហេតូ កាមាវចរភូមិយំ ហេតុយោ វិយ ហេតុបច្ចយា ហោន្តិ, បញ្ចវោការេ លោកុត្តរវិបាកហេតវោ ចិត្តជានំ រូបានញ្ច សម្បយុត្តានញ្ច បញ្ចវោការភូមិយំ ហេតុបច្ចយា ហោន្តិ. ចតុវោការេ លោកុត្តរវិបាកជា ហេតវោ សម្បយុត្តានំ ឯវ ចតុវោការភូមិយំ ហេតុបច្ចយា ភវន្តិ. ឥតរេ ចតុវោការេ អរូបភវេ វិបាកជា ហេតវោ សម្បយុត្តានំ ឯវ សភូមិយំ អត្តនោ ភូមិយំ អរូបភូមិយំ ហេតុបច្ចយា ហោន្តិ. ហេតុត្ថោ ហេតូនំ អត្ថោ ហេតុយោ ចេវ ហេតុបច្ចយោ ចេវ ហេតុបច្ចយសម្ភវោ ហេតុបច្ចយុប្បត្តិ, ឯវមេវ ឯវំ ឥមិនា បការេន. សញ្ជាតោ សុខហេតុ យស្សាតិ សញ្ជាតសុខហេតុ, តេន វិញ្ញេយ្យោ.

៥៥៦-៨. ឆន្ទោ ចិត្តញ្ច វីរិយំ វីមំសា ចាតិ ចតុធាធិបតី លោកាធិបតិនា សត្ថុនា វុត្តា. ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តស្ស ឧប្បត្តិកាលស្មិំ យោ ឆន្ទោ, សោ ឆន្ទាធិបតិ នាម, ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា សមាធិករណចិត្តស្ស ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ ច តីសុ មយា វុត្តតោ ឆន្ទាធិបតិតោ សេសេសុបិ ច អធិបតីសុ. យោ ធម្មោ ជេដ្ឋដ្ឋេន ឧបការកោ, សោ ធម្មោ អធិបតីតិ អធិបតិ នាម ភគវតា និទ្ទិដ្ឋោ.

៥៥៩. សុមតិមតិវិពោធនំ វិចិត្តំ,

កុមតិមតិន្ធនបាវកំ បធានំ;

ឥមមតិមធុរំ អវេទិ យោ យោ,

ជិនវចនំ សកលំ អវេទិ សោ សោ.

យោ យោ ជនោ ឥមំ អភិធម្មាវតារំ សុមតិមតិវិពោធនំ សុមតីនំ សុន្ទរមតីនំ បណ្ឌិតានំ មតិយា វិពោធនករំ វិចិត្តំ កុមតីនំ កុច្ឆិតមតីនំ ពាលានំ មតិឥន្ធនេ បធានំ បាវកំ អតិមធុរករំ អវេទិ ជានិ, សោ សោ ជនោ សកលំ ជិនវចនំ អវេទិ ជានិ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋមោ បរិច្ឆេទោ.