៧. សត្តមោ បរិច្ឆេទោ

វិបាកចិត្តប្បវត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៧៦. អនន្តញាណេន និរង្គណេន,

គុណេសិនា ការុណិកេន តេន;

វុត្តេ វិបាកេ មតិបាដវត្ថំ,

វិបាកចិត្តប្បភវំ សុណាថ.

យេន ជិនេន អនន្តញាណេន និក្កិលេសេន គុណេសិនា ការុណិកេន តេន ជិនេន វុត្តេ វិបាកស្មិំ មតិបាដវត្ថំ មតិឆេកភាវត្ថាយ វិបាកចិត្តប្បភវំ មយា ភណមានំ វិបាកចិត្តប្បវត្តិំ តុម្ហេ សុណាថ.

៣៧៧. ឯកូនតិំស កម្មានិ, បាកា ទ្វត្តិំស ភគវតា ទស្សិតា, កម្មានិ តីសុ ទ្វារេសុ ទិស្សរេ, វិបាកា ឆសុ ទ្វារេសុ ទិស្សន្តិ.

៣៧៨-៩. កុសលំ កាមលោកស្មិំ កាមលោកម្ហិ កុសលំ បវត្តេ, បដិសន្ធិយញ្ច តំតំបច្ចយមាគម្ម តំតំបច្ចយំ បដិច្ច. សោ សោ បច្ចយោ តំតំបច្ចយោ, ‘‘តតបច្ចយោ’’តិ វត្តព្ពេ និគ្គហីតាគមវសេន ‘‘តំតំបច្ចយោ’’តិ វុត្តំ. វិច្ឆាកម្មធារយសមាសោយំ. វិវិធំ ផលំ ទទាតិ. ឯកាយ ចេតនាយ ឯកា បដិសន្ធិ ភគវតា បកាសិតា. នានាកម្មេហិ នានា បដិសន្ធិយោ ច ភវន្តិ.

៣៨០-១. តិហេតុកំ តុ យំ កម្មំ តិហេតុកំ យំ កម្មំ បន កាមាវចរសញ្ញិតំ តិហេតុកំ វិបាកំ ទុហេតុញ្ច វិបាកំ អហេតុញ្ច វិបាកំ ទេតិ. ទុហេតុកំ តុ យំ កម្មំ ទុហេតុកំ យំ កម្មំ បន, តំ កម្មំ តិហេតុកំ វិបាកំ ន ទេតិ, អត្តនោ វិបាកំ ទុហេតុញ្ច អហេតុញ្ច ទេតិ.

៣៨២-៣. តិហេតុកេន កម្មេន, បដិសន្ធិ តិហេតុកា ហោតិ, ទុហេតុកាបិ បដិសន្ធិ ហោតេវ, អហេតុកា បដិសន្ធិ នេវ ហោតិ, ឧក្កដ្ឋតិហេតុកកម្មេន តិហេតុកា បដិសន្ធិ, ឱមកតិហេតុកកម្មេន ទុហេតុកា បដិសន្ធិ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ទុហេតុកេន កម្មេន ទុហេតុកា បដិសន្ធិ, អហេតុកាបិ បដិសន្ធិ ហោតេវ, តិហេតុកា បដិសន្ធិ នេវ ហោតិ. ឧក្កដ្ឋទុហេតុកកម្មេន ទុហេតុកា បដិសន្ធិ, ឱមកទុហេតុកកម្មេន អហេតុកា បដិសន្ធិ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

៣៨៤. អសង្ខារកម្មំ អសង្ខារវិបាកំ ទេតិ, សសង្ខារវិបាកម្បិ ទេតិ, សសង្ខារកម្មំ សសង្ខារផលំ, តថា អសង្ខារផលំ ទេតិ.

៣៨៥. ឯកាយ ចេតនាយេត្ថ ឯត្ថ ឯតាសុ ចេតនាសុ ឯកាយ កុសលាយ ចេតនាយ សោឡសវិធា វិបាកចិត្តានិ ភវន្តិ. ឥតិ វចនំ ជិនោ បកាសយេ.

៣៨៦-៩២. វេទនាបរិវត្តនំ អារម្មណេន ហោតេវ, តទារម្មណចិត្តម្បិ ជវនេន និយាមិតំ, សោមនស្សយុត្តេ កុសលេ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណម្បិ សោមនស្សយុត្តមេវ ហោតីតិ អត្ថោ. ឧបេក្ខាយុត្តកុសលេបិ ឯសេវ នយោ. កាមាវចរចិត្តេន កុសលេនាទិនា បឋមេន កុសលេន តុល្យេន វិបាកចិត្តេន. តតិយាវិសេសនំ. យេន សត្តេន គហិតា បដិសន្ធិ ចេ យទិ, ឥដ្ឋេ ពលវារម្មណេ មនាបេ អតិមហន្តារម្មណេ តស្ស សត្តស្ស ចក្ខុស្ស ចក្ខុបសាទស្ស អាបាថំ បាកដភាវំ អាគតេ សតិ មនោធាតុយា តាយ ភវង្គស្មិំ អាវដ្ដិតេ ភវង្គសោតេ ឆិន្ទិតេ សតិ ចក្ខុវិញ្ញាណកាទីសុ វីថិចិត្តេសុ ជាតេសុ បឋមំ កុសលំ កាមមានសំ ជវនំ ហុត្វា ជាយតេ. សត្តក្ខត្តុវារានិ ជវិត្វាន បឋមេ មហាកុសលេ គតេ តទេវ តំ ឯវ ឥដ្ឋំ អារម្មណំ កត្វា តេនេវ បឋមមហាកុសលេន សទិសំ តទារម្មណវិបាកចិត្តំ. សន្ធិយា តុល្យតោ បដិសន្ធិយា តុល្យភាវេន មូលភវង្គន្តិ មូលភវង្គំ នាម ភគវតា បវុច្ចតេ. តញ្ច តទារម្មណចិត្តំ សន្តីរណំ សោមនស្សយុត្តំ សន្តីរណំ ទស្សនំ សម្បដិច្ឆនំ ឯត្ថ ឯតស្មិំ វីថិចិត្តេ គណនូបគចិត្តានិ គណនំ ឧបគតានិ ចិត្តានិ ចត្តារិ ឯវ ភវន្តិ.

៣៩៣-៤. យទា ហិ ទុតិយំ ចិត្តំ, កុសលំ ជវនំ យទា យស្មិំ កាលេ តស្សេវ សោមនស្សតិហេតុនោ បុគ្គលស្ស ទុតិយំ កុសលំ ចិត្តំ ជវនំ ហោតិ, តទា តស្មិំ កាលេ តេន ជវនេន តុល្យវិបាកំ តទារម្មណំ. តស្ស សន្ធិយា អសមានត្តា តស្ស តទារម្មណចិត្តស្ស សន្ធិយា អសមានត្តា ទ្វេ នាមានិ អស្ស វិបាកចិត្តស្ស អនេន វិបាកចិត្តេន លព្ភរេ លព្ភន្តិ, ‘‘អាគន្តុកភវង្គ’’ន្តិ នាមំ ‘‘តទារម្មណក’’ន្តិ ច នាមំ ឥតិ ទ្វេ នាមានិ លព្ភន្តិ.

៣៩៥-៦. យទា តស្សេវ បុគ្គលស្ស តតិយំ បុញ្ញំ ជវនំ ហោតិ, តទា តេន ជវនេន សទិសំ តតិយំ បាកំ តទារម្មណិកំ សិយា. ឥទំ វិបាកចិត្តំ អាគន្តុកភវង្គន្តិ អាគន្តុភវង្គំ នាម ភគវតា វុច្ចតេ, បុរិមានិ ច បញ្ច វិបាកចិត្តានិ ឥមិនា បន តតិយវិបាកេន បន សទ្ធិំ ឆ ចិត្តានិ ហោន្តិ.

៣៩៧-៨. យទា ចតុត្ថំ កុសលំ ជវនំ ហោតិ, តទា តេន ជវនេន តុល្យំ ចតុត្ថវិបាកំ តទារម្មណភាវំ វជេ គច្ឆេយ្យ. ចតុត្ថវិបាកំ អាគន្តុកភវង្គំ តទារម្មណនាមកំ ហោតិ, បុរិមានិ ឆ បាកានិ ឥមិនា សហ ចតុត្ថបាកេន សត្ត ចិត្តានិ ហោន្តិ.

៣៩៩-៤០៣. យទា យស្មិំ កាលេ តស្មិំ ចក្ខុទ្វារេ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណំ បន តថា អាបាថំ អាគច្ឆតិ ច, តទា វុត្តនយេន អាវជ្ជនទស្សនសម្បដិច្ឆនចិត្តេសុ ជាតេសុ ឥធ ឥមស្មិំ មជ្ឈត្តារម្មណេ អារម្មណវសេន វេទនា បរិវត្តតិ, តស្មា ឧបេក្ខាសហគតំ សន្តីរណំ មនោ ហោតិ. ឧបេក្ខាសហគតេសុ ឯវ ចតូសុបិ ជវនេសុ ជវិតេសុ តេហិ ជវនេហិ តុល្យានិ ចត្តារិ វិបាកចិត្តានិ ជាយរេ. អច្ចន្តំ ឯកន្តេន វេទនាយ ឧបេក្ខាវេទនាយ បុរិមេហិ សោមនស្សសហគតេហិ ចិត្តេហិ អសមានត្តា ចត្តារិ ចិត្តានិ នាមតោ បិដ្ឋិភវង្គានិ នាម ហោន្តិ, បិដ្ឋិភវង្គានិ សោមនស្សវិបាកានំ បច្ឆាភាគេ ភវង្គានីតិ អត្ថោ. ឥមានិ ឧបេក្ខាសហគតានិ បញ្ច វិបាកានិ បុរិមេហិ សត្តហិ វិបាកេហិ សទ្ធិំ ទ្វាទស វិបាកានិ ភវន្តិ. ឥតិ វចនំ ធីរោ វិនិទ្ទិសេ.

៤០៤-៦. យថា ចក្ខុទ្វារេ ទ្វាទស វិបាកានិ ហោន្តិ, តថា ឯវំ សោតាទីសុ ទ្វារេសុបិ ទ្វាទស បាកានិ ហោន្តិ. ឥតិ វចនំ ធីរោ និទ្ទិសេ, ឥមេ មយា វុត្តា វិបាកា សមសដ្ឋិ ភវន្តិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ បវត្តិតេ សមសដ្ឋិ វិបាកានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមស្មិំ វចនេ សំសយោ នត្ថិ. គហិតាគ្គហណេនេត្ថ ឯត្ថ ឯតេសុ វិបាកេសុ គហិតានំ វិបាកានំ អគ្គហណេន ចក្ខុទ្វារេ ទ្វាទស បាកា, សោតវិញ្ញាណកាទីនិ ចត្តារិ ចាតិ សោឡស បាកានិ ហោន្តិ.

៤០៧-១១. ឯកេន តិហេតុកកុសលេន អសង្ខារិកេន កម្មេន អាយូហិតេ យថា, ឯវមេវ សសង្ខារតិហេតុកកុសលេនាបិ អសង្ខារសសង្ខារឧបេក្ខាសហគតេហិបិ កុសលេហិ កម្មេ អាយូហិតេ បវត្តិតេ តេសំ តិណ្ណំ កុសលានំ វិបាកេហិ តីហិបិ ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឯសេវ នយោ បណ្ឌិតេន ជានិតព្ពោ. ឥធ ឥមស្មិំ ឧបេក្ខាសហគតទ្វយេ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរស្ស វសេន វិបាកចិត្តប្បវត្តិំ បឋមំ ទស្សេត្វា ទស្សេតព្ពាថ បច្ឆា តុ, ឥដ្ឋស្មិំ គោចរេ ឥធ អថ បច្ឆា មយា វុត្តចិត្តប្បវត្តិតោ បច្ឆាកាលេ បន ឥធ ឥមស្មិំ ឥដ្ឋគោចរេ ឯកេកស្មិំ បន ទ្វាទស ទ្វាទស បាកា បណ្ឌិតេន ទស្សេតព្ពា. គហិតាគ្គហណេនេត្ថ ឯត្ថ ឯតេសុ វិបាកេសុ គហិតានំ វិបាកានំ អគ្គហណេន សោឡស បាកចិត្តានិ ហោន្តិ. បុព្ពេ កាលេ មយា វុត្តនយេនេវ សព្ពំ វចនំ អសេសតោ អសេសភាវេន បណ្ឌិតេន ញេយ្យំ.

៤១២-៤. តិហេតុកេន កម្មេន, បដិសន្ធិ តិហេតុកា ភវតិ, ឥតិ អយំ វារោ ឯត្តាវតា ឯត្តកេន វចនេន មយា វុត្តោ. ឯកំ កម្មំ ឯកស្មិំ ភវេ ឯកំ បដិសន្ធិំ ជនេតិ, តតោ បដិសន្ធិតោ អបរំ អញ្ញំ ទុតិយំ បដិសន្ធិំ ន ជនេតិ, បវត្តិយំ អនេកានិ វិបាកានិ សញ្ជនេតិ. ហិ សច្ចំ ‘‘ឯកំ កម្ម’’ន្តិអាទិកំ វចនំ. ឯកស្មា ពីជា ឯកតោ ពីជតោ ឯកំ អង្កុរំ ជាយតិ, អស្ស ពីជស្ស ពហូនិ ផលានិ ហេតុប្បវត្តិតោ សលិលាទិហេតុប្បត្តិយា ហោន្តិ.

៤១៥-២១. ទុហេតុកេន កម្មេន, បដិសន្ធិ ទុហេតុកា ហោតិ, ឥតិ វចនំ អយំ វារោ អនុបុព្ពេន អនុបដិបាដិយា អាគតោ. ឥធ ឥមស្មិំ អធិការេ ទុហេតុកេន បុញ្ញេន សោមនស្សយុត្តេន អសង្ខារិកេន ចិត្តេន កម្មេ អាយូហិតេ បន ទុហេតុកេន សោមនស្សយុត្តកុសលេន តុល្យេន បាកេន យេន សត្តេន គហិតា បដិសន្ធិ ចេ, ឥដ្ឋេ អារម្មណេ តស្ស សត្តស្ស ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគតេ សោមនស្សយុត្តេ ញាណហីនេ កុសលមានសេ តស្មិំ ទុហេតុកេ សត្តក្ខត្តុំ ជវិត្វាន គតេ តំ ឯវ អារម្មណំ កត្វា តទនន្តរំ តស្ស ជវនស្ស អនន្តរំ តំសរិក្ខកំ តេន ជវនេន សទិសំ ឯកន្តំ អសង្ខារិកមានសំ ជាយតិ. តន្តិ តំ ចិត្តំ មូលភវង្គន្តិ មូលភវង្គំ នាម តទារម្មណមិច្ចបិ តទារម្មណំ នាម ឧភយម្បិ នាមំ តស្សេវ នាមំ តស្ស ចិត្តស្ស ឯវ នាមំ. ឥតិ ឯវំ ឥមិនា បការេន ភគវតា បរិទីបិតំ. ទុហេតុកេ សសង្ខារេ កុសលេ ជវនេ ជវិតេបិ ច តំសមំ តេន ចិត្តេន សទិសំ អាគន្តុកសង្ខាតំ តទារម្មណមានសំ ហោតិ.

៤២២-៩. តថេវ ច តថា ឯវ ច ឥដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរេ ទុហេតូនំ ទ្វិន្នំ ឧបេក្ខាយុត្តានំ ជវនានំ អនន្តរំ តាទិសានិ តេហិ ជវនេហិ សទិសានិ ទ្វេ តទារម្មណមានសានិ ជាយន្តេ, តេសំ តទារម្មណមានសានំ ‘‘បិដ្ឋិភវង្គ’’ន្តិ នាមំ, ‘‘អាគន្តុកភវង្គ’’ន្តិ ច នាមំ ហោតិ. សន្តីរណទ្វយញ្ចេវ ទស្សនំ សម្បដិច្ឆនំ ឥមានិ ទ្វេ ភវង្គានិ ចាតិ អដ្ឋ វិបាកា ចក្ខុទ្វារេ ហោន្តិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បញ្ចសុ ទ្វារេសុបិ ច អដ្ឋ អដ្ឋ វិបាកេ កត្វា បវត្តិយំ ចត្តាលីស វិបាកានិ ភវន្តិ. គហិតាគ្គហណេនេត្ថ, ចក្ខុទ្វារេ បនដ្ឋ ច ឯត្ថ ឯតេសុ វិបាកេសុ គហិតានំ វិបាកានំ អគ្គហណេន ចក្ខុទ្វារេ អដ្ឋ ច វិបាកា សោតឃានាទិនា វិបាកេន សទ្ធិំ ទ្វាទស ឯវ វិបាកានិ ភវន្តិ. ឯកាយ ចេតនាយេវំ ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ បវត្តិតេ បន សតិ ទ្វាទសេវ វិបាកានិ ភវន្តិ. ឥតិ វចនំ វិជិតកុសលយុទ្ធសង្គាមេន បកាសិតំ ទេសិតំ. ទុហេតុកត្តយេនាបិ, សេសេន សទិសេន តុ មយា វុត្តតោ ទុហេតុតោ សេសេន ទុហេតុកត្តយេនាបិ សទិសេន បាកេន អាទិន្នសន្ធិនោ គហិតបដិសន្ធិកស្ស សត្តស្ស ឯវំ នយោ មតោ កថិតោ និរង្គណេន. ទុហេតុកេន កម្មេន ទុហេតុកា បដិសន្ធិ ហោតិ. ឥតិ អយំ វារោ ច ឯត្តាវតា ឯត្តកេន វចនេន មយា វុត្តោ.

៤៣០-៨. ទុហេតុកេន កម្មេន អហេតុកា បដិសន្ធិ ហោតិ, ឥតិ អយំ វារោ អនុបុព្ពេន បដិបាដិយា អាគតោ. តេសុ ចតូសុបិ ទុហេតុកេសុ កុសលេសុ ចិត្តេសុ អញ្ញតរេនេវ ហេតុកេន កម្មេ អាយូហិតេ បវត្តិតេ សតិ តស្សេវ ទុហេតុកស្ស កុសលជវនស្ស បាកភូតាយ ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អាទិន្នបដិសន្ធិនោ សត្តស្ស សា បដិសន្ធិ កម្មសទិសា នាម ន វត្តព្ពា បណ្ឌិតេហិ. ហិ សច្ចំ ‘‘បដិសន្ធិ ន វត្តព្ពា’’តិអាទិកំ វចនំ. កម្មំ ទុហេតុកំ ហោតិ, បដិសន្ធិ អហេតុកា ហោតិ. តស្ស ទេហិនោ សត្តស្ស វុឌ្ឍិមុបេតស្ស វុឌ្ឍិំ ឧបគតស្ស ចក្ខុទ្វារេ បន ឥដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរេ អាបាថមាគតេ សតិ ទុហេតុកានំ ចតុន្នំ បុញ្ញានំ យស្ស កស្សចិ ជវនស្ស អវសានម្ហិ ឥទំ អហេតុកំ មនោ តទារម្មណភាវេន ជាយតិ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ វចនេ សំសយោ សន្ទេហោ នត្ថិ, តំ អហេតុកចិត្តំ មូលភវង្គញ្ច តទារម្មណមេវ ច ហោតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណកាទីសុបិ វីថិចិត្តេសុ ជាតេសុ ឧបេក្ខាសហគតំយេវ សន្តីរណម្បិ ច ហោតិ. តេសុ ឯកំ ឋបេត្វាន, គហិតាគ្គហណេនិធ តេសុ ទ្វីសុ សន្តីរណតទារម្មណកិច្ចេសុ វិបាកេសុ ឯកំ សន្តីរណកិច្ចំ តទារម្មណកិច្ចំ តំ ចិត្តំ ឋបេត្វា គហិតានំ វិបាកានំ អគ្គហណេន ឥធ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ គណនូបគចិត្តានិ តីណិយេវ ភវន្តិ.

៤៣៩-៤១. ឥដ្ឋេ អារម្មណេ ចក្ខុ-ទ្វារេ អាបាថមាគតេ តទា សន្តីរណញ្ចេវ សោមនស្សយុត្តំយេវ ហោតិ, តទារម្មណមានសញ្ច សោមនស្សយុត្តំយេវ ហោតិ, តេសុ សន្តីរណតទារម្មណកិច្ចេសុ វិបាកេសុ ឯកេកំ សន្តីរណកិច្ចំ, តទារម្មណកិច្ចំ វា ចិត្តំ គហេត្វា បុរិមានិ ច តីណិ ចត្តារិ ឯវ វិបាកានិ ភវន្តិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បញ្ចសុ ទ្វារេសុបិ ចត្តារិ ចត្តារិ វិបាកចិត្តានីតិ បវត្តិយំ វិបាកានិ វីសតិ ចិត្តានិ ហោន្តិ.

៤៤២-៨. ចក្ខុទ្វារេ តុ ចត្តារិ, គហិតាគ្គហណេនិធ គហិតានំ វិបាកានំ អគ្គហណេន ចក្ខុទ្វារេ បន ចត្តារិ វិបាកានិ ឥធ ឥមស្មិំ ឥដ្ឋារម្មណេ សោតឃានាទិនា វិបាកេន សទ្ធិំ អហេតុកំ អដ្ឋកំ ហោតិ ឯវ. អហេតុកបដិសន្ធិស្ស សត្តស្ស ទុហេតុកំ, តិហេតុកំ វា តទារម្មណំ ន ភវេ ន ភវេយ្យ, ទុហេតុបដិសន្ធិនោ សត្តស្ស តិហេតុកំ តទារម្មណំ ន ភវេ. ជាតា សុគតិយំ យេន, បាកេន បដិសន្ធិ តុ សុគតិយំ យេន បាកេន បដិសន្ធិ ជាតា, តេន វិបាកេន តុល្យម្បិ, ហីនំ វា តេសំ តទារម្មណំ ភវេយ្យ. មនុស្សលោកំ សន្ធាយ, វុត្តញ្ចាហេតុកដ្ឋកំ សុគតិយំ អហេតុកដ្ឋកញ្ច មនុស្សលោកញ្ច សន្ធាយ បដិច្ច ការណំ កត្វា មយា វុត្តំ. ចតូសុបិ អបាយេសុ បន អបេតោ អយោ បតិដ្ឋា ឯតេហីតិ អបាយោ, តេសុ. បវត្តេ អហេតុកំ អដ្ឋកំ អាបាយិកេហិ លព្ភតិ. ថេរោ នេរយិកានំ តុ, ធម្មំ ទេសេតិ វស្សតិ ថិរោ ថិរការធម្មោ យស្មិំ អត្ថីតិ ថេរោ, ទុតិយអគ្គសាវកភូតោ ឥទ្ធិមា មោគ្គល្លានត្ថេរោ នេរយិកានំ និរយេ ជាតានំ សត្តានំ ធម្មំ ទេសេតិ វស្សតិ, ‘‘ឧច្ឆង្គេ មំ និសីទិត្វា’’តិអាទីសុ វិយ ទេវំ វស្សាបេតីតិ អត្ថោ. គន្ធំ វាយុញ្ច មាបេតិ យទា, តទា បន តេសំ នេរយិកានំ សត្តានំ តេហិ នេរយិកសត្តេហិ ថេរំ ទិស្វា, ធម្មញ្ច សុត្វា, គន្ធញ្ច ឃាយិត្វា ជលំ ឧទកញ្ច បិវតំ បិវន្តានំ មុទុំ វាយុញ្ច តេហិ ផុសតំ ផុសន្តានំ តេសំ នេរយិកសត្តានំ ចក្ខុវិញ្ញាណកាទីនិ បញ្ចបិ បុញ្ញជានិ ឯវ កុសលវិបាកានិ ឯវ សន្តីរណទ្វយំ បុញ្ញជំ ឯវ កុសលវិបាកំ ឯវ បុញ្ញជា ឯវ ឯកា មនោធាតុ ឥតិ អដ្ឋកំ ហោតិ.

៤៤៩-៥០. អយំ តាវ កថា ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណកាទីនិ បុញ្ញជានេវា’’តិអាទិកា អយំ កថា ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរេ កាមាវចរេ បុញ្ញានំ ជវនានំ វសេន មយា វុត្តា. តទារម្មណចេតសោ តទារម្មណចិត្តស្ស យំ និយមត្តំ ‘‘តទារម្មណមានសំ ជវនេន និយាមិត’’ន្តិអាទិវចនេន មយា វុត្តំ, តំ និយមត្តំ កុសលំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោមនស្សយុត្តេ កាមាវចរកុសលេ ជវិតេ តទារម្មណម្បិ សោមនស្សយុត្តមេវ ហោតិ, ឧបេក្ខាយុត្តេ កាមាវចរកុសលេ ជវិតេ តទារម្មណម្បិ ឧបេក្ខាយុត្តមេវ ហោតិ, នេតំ អកុសលេ ឧបេក្ខាយុត្តេ វិចិកិច្ឆាទិកេ អកុសលេ ជវនេ បន ជវិតេ សោមនស្សយុត្តម្បិ តទារម្មណំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥតិបិ វចនំ អាចរិយេន ទីបិតំ.

៤៥១-៧. ឥធ ឥមស្មិំ អធិប្បាយេ អកុសលចិត្តេសុ សោមនស្សយុត្តេសុ ចតូសុបិ ឥដ្ឋេ អារម្មណេ តេសុ ចិត្តេសុ ជវិតេសុ សោមនស្សយុត្តា អហេតុមនោវិញ្ញាណធាតុ តទនន្តរំ តេសំ អកុសលជវនានំ អនន្តរំ តទារម្មណភាវេន ជាយតិ. ឧបេក្ខាយុត្តេសុ ឆសុ អកុសលចិត្តេសុ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ គោចរេ ជវិតេសុ បុញ្ញជា ឧបេក្ខាសហគតា អហេតុមនោវិញ្ញាណធាតុ ឯវ តទនន្តរំ វា តេសំ ឧបេក្ខាសហគតានំ ឆន្នំ អកុសលជវនានំ អនន្តរំ តទារម្មណភាវេន ជាយតិ. ឥដ្ឋារម្មណយោគស្មិំ ពុទ្ធរូបាទិឥដ្ឋារម្មណយោគស្មិំ កង្ខតោ ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ, នោ ពុទ្ធោ’’តិ កង្ខន្តស្ស សត្តស្ស ឧទ្ធតស្ស វា សត្តស្ស តទារម្មណមានសំ សោមនស្សយុត្តំ អហេតុកំ វិបាកំ ហោតិ បិដ្ឋិភវង្គំ. សោមនស្សយុតេ ចិត្តេ, ជវនេ ជវិតេ បន សោមនស្សយុត្តា ឯវ បញ្ច តទារម្មណមានសា បណ្ឌិតេន គវេសិតព្ពា. ឧបេក្ខាសហគតេ ចិត្តេ ជវនេ បន ជវិតេ សតិ ឧបេក្ខាសហគតា ឆ ច តទារម្មណមានសា បណ្ឌិតេន គវេសិតព្ពា.

៤៥៨-៦៣. តិហេតុសោមនស្សេន, អាទិន្នបដិសន្ធិនោ សត្តស្ស ឈានតោ បរិហីនស្ស វិប្បដិសារិនោ តំ ឈានំ បច្ចវេក្ខតោ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ទោមនស្សយុត្តំ ចិត្តំ ហោតិ. តស្ស ទោមនស្សស្ស អនន្តរំ កិំ មានសំ ជាយតេ, ត្វំ ទោមនស្សយុត្តជវនស្ស អនន្តរមានសំ ព្រូហិ កថេហិ. បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធា ហិ ទោមនស្សស្សានន្តរំ សោមនស្សស្ស ឧប្បត្តិ បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធា បដ្ឋានប្បករណេ ភគវតា និវារិតា, អស្ស សោមនស្សស្ស វា អនន្តរំ ទោមនស្សស្ស ឧប្បត្តិ បដ្ឋានេ បដ្ឋានប្បករណេ បដិសិទ្ធា ភគវតា និវារិតា. មហគ្គតំ បនារព្ភ មហគ្គតំ បដិច្ច ជវនេ ជវិតេបិ ច តទារម្មណមានសំ តត្ថេវ តស្មិំ បដ្ឋានេ ឯវ បដិសិទ្ធំ ភគវតា និវារិតំ. តស្មា ការណា ភវង្គបាតោ វា តទារម្មណមេវ វា ន ហោតិ. កិំ នុ កាតព្ពំ តេសំ ភវង្គតទារម្មណានំ អភាវេ ការណំ យំ កាតព្ពំ, អម្ហេហិ តំ ការណំ កិំ នុ បុច្ឆាម, តំ តទត្ថំ អាភិធម្មិកភាវេន អាភិធម្មិក តំ ការណំ វទ វទាហិ. ឧបេក្ខាសហគតាហេតុមនោវិញ្ញាណធាតុ បុញ្ញាបុញ្ញវិបាកា តទារម្មណិកា សិយា ភវេយ្យ.

៤៦៤-៧. ឥមស្ស តទារម្មណស្ស អាវជ្ជនំ កិំ នត្ថិ? តំ តទារម្មណមានសំ កថំ កេន បការេន ជាយតេ? ភវង្គអាវជ្ជនានំ ចិត្តានំ កិំ អាវជ្ជនមត្តំ? មគ្គស្ស អនន្តរស្ស ច ផលស្សាបិ កិំ អាវជ្ជនំ នត្ថិ? និរោធា ច និរោធតោ វុដ្ឋហន្តស្ស ភិក្ខុនោ ផលចិត្តស្ស វាតិ មយា សុតំ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន អាវជ្ជនំ នត្ថិ. វិនា អាវជ្ជនេនាបិ, ហោតុ ជាយតុ មានសំ ចិត្តំ អាវជ្ជនេន វិនា អាវជ្ជនំ វជ្ជេត្វា ហោតុ ជាយតុ, កិមស្សារម្មណំ អស្ស តទារម្មណមានសស្ស កិំ អារម្មណំ, បណ្ឌិត, ត្វំ អារម្មណំ យទិ ជានាសិ, តំ អារម្មណំ ព្រូហិ មយ្ហំ កថេហិ. វិនា អារម្មណេនេតំ ឯតំ មានសំ អារម្មណេន វិនា អារម្មណំ វជ្ជេត្វា ន ជាយតិ. ហិ សច្ចំ ‘‘វិនា អារម្មណេនេត’’ន្តិអាទិកំ វចនំ, តទារម្មណមានសំ យទា ទោមនស្សយុត្តំ ជវនំ មហគ្គតារម្មណំ ជវតិ, តទា តស្មិំយេវ ជវនចិត្តក្ខណេ បរិត្តេសុ កាមាវចរារម្មណេសុ យំ កិញ្ចិ បរិត្តារម្មណំ អារព្ភ បដិច្ច ជាយតិ.

៤៦៨-៧៣. ឧតុពីជនិយាមោ ច ឧតុនិយាមោ ពីជនិយាមោ ច កម្មធម្មនិយាមតា ច កម្មនិយាមតា ច សីលាទិបារមីធម្មនិយាមតា ច ចិត្តស្ស និយាមោ ចាតិ បញ្ច និយាមតា បណ្ឌិតេន ញេយ្យា. តត្ថ តេសុ បញ្ចសុ និយាមេសុ សព្ពេសំ បន រុក្ខានំ ឯកប្បហារេន ផលបុប្ផាទិធារណំ ឧតុ, អយំ ឧតុនិយាមតា. តេសំ តេសំ តុ ពីជានំ, តំតំតុល្យផលុព្ភវោ តេសំ តេសំ ពីជានំ បន តេហិ តេហិ ពីជេហិ តុល្យានម្បិ សស្សានំ ផលានំ ឧប្បត្តិ, អយំ ពីជនិយាមតា. មត្ថកេ នាឡិកេរស្ស នាឡិកេរផលស្ស មត្ថកេ ឆិទ្ទត្តំ ឆិទ្ទភាវោ, អយំ ពីជជោ ពីជតោ ជាតោ និយាមោ. តិហេតុកកម្មំ តិហេតុកញ្ច វិបាកំ ទុហេតុកញ្ច វិបាកំ អហេតុកញ្ច វិបាកំ យតោ យំ កម្មំ ទេតិ, អយំ កម្មនិយាមតា. ពោធិសត្តស្ស ជាតិយំ ជិនង្កុរស្ស ជាតិក្ខណេ មេទនីកម្បនាទិកំ អនេកវិសេសត្តំ, អយំ សីលាទិបារមីធម្មនិយាមតា. តេន គោចរេន បសាទស្មិំ ឃដ្ដិតេ សតិ ឥធ ឥមស្មិំ ចិត្តវីថិយំ អាវជ្ជនាទីនំ ចិត្តានំ ឧប្បត្តិ, អយំ ចិត្តនិយាមតា.

៤៧៤. យោ បុគ្គលោ ធីរោ ធីរសម្បន្នោ គុណសម្បន្នោ វិក្ខិត្តបាបោ មោហន្ធការាបគមំ អន្ធការមនិស្សាយ អវិជ្ជានិស្សរណំ យទិច្ឆេ សចេ ឥច្ឆេយ្យ, សោ ធីរោ ឥមំ អភិធម្មាវតារប្បករណំ អន្ធជ្ជនានំ អន្ធសទិសពាលជនានំ ហទយន្ធការំ វិទ្ធំសនំ អន្ធការសន្និស្សិតស្ស យស្ស ហទយស្ស វិទ្ធំសនករំ ជលន្តំ ទីបំ ជលមានំ ទីបំ. បយត្តោតិ បការេន យតតិ វីរិយំ ករោតីតិ បយត្តោ, សតតំ សព្ពទា សិក្ខេថ សជ្ឈាយនធារណចិន្តនវសេន សិក្ខេយ្យ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

វិបាកចិត្តប្បវត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តមោ បរិច្ឆេទោ.