៦. ឆដ្ឋោ បរិច្ឆេទោ

អារម្មណវិភាគវណ្ណនា

២៩១. ឯតេសំ បន ចិត្តានំ, អារម្មណមិតោ បរំ;

ទស្សយិស្សាមហំ តេន, វិនា នត្ថិ ហិ សម្ភវោ.

ឥតោ បរំ ឥតោ បរិច្ឆេទតោ បរំ អហំ ឯតេសំ បន ចិត្តានំ អារម្មណំ ទស្សយិស្សាមិ. ហិ កស្មា? តេន វិនា តំ អារម្មណំ វជ្ជេត្វា ចិត្តានំ សម្ភវោ នត្ថិ យស្មា ការណា, តស្មា ការណា ទស្សយិស្សាមិ.

២៩២. រូបំ សទ្ទំ គន្ធំ រសំ, ផោដ្ឋព្ពំ ធម្មមេវ ច;

ឆធា អារម្មណំ អាហុ, ឆឡារម្មណកោវិទា.

ឆឡារម្មណេសុ ឆេកា បណ្ឌិតា អារម្មណំ ឆធា ឆប្បការំ អាហុ កថេសុំ.

២៩៣. តត្ថ ភូតេ ឧបាទាយ. តត្ថ តេសុ អារម្មណេសុ ភូតេ ឧបាទាយ ភូតេ បដិច្ច វណ្ណោ ចតុសមុដ្ឋិតោ កម្មចិត្តឧតុអាហារសង្ខាតេហិ ចតូហិ បច្ចយេហិ សមុដ្ឋិតោ និព្ពត្តោ និទស្សនេន សហ បវត្តោ បដិឃេន សហ បវត្តោ រូបារម្មណសញ្ញិតោ.

២៩៤. ទុវិធោបិ សមុទ្ទិដ្ឋោ, សទ្ទោ ចិត្តោតុសម្ភវោ សទ្ទោ ទុវិធោបិ មុនិនា សមុទ្ទិដ្ឋោ ចិត្តោតុសម្ភវោ, សវិញ្ញាណកសទ្ទោវ ចិត្តសមុដ្ឋិតោ ហោតិ. កថំ? វចីភេទកចិត្តេន ភូតាយ ជាតាយ ភូមិយា បថវីធាតុយា វិការតា បថវីលក្ខណភាវតោ អតិថទ្ធលក្ខណតា វិការតា នាម. សា វចីវិញ្ញត្តិ វិញ្ញាយតីតិ វិញ្ញត្តិយា ឧបាទិណ្ណឃដ្ដនស្ស កម្មជបថវីធាតុយា ឃដ្ដនស្ស ការណំ ចិត្តជបថវីធាតុយា កម្មជបថវីធាតុយា ឃដ្ដនញ្ច សទ្ទោ ច អបុព្ពំ អចរិមំ ហោតិ.

២៩៥. អវិញ្ញាណកសទ្ទោ យោ សោ អវិញ្ញាណកសទ្ទោ ឧតុសមុដ្ឋិតោ ហោតិ. អយំ ទុវិធោបិ សទ្ទោ សទ្ទារម្មណតំ គតោ សទ្ទារម្មណភាវំ បត្តោ.

២៩៦. ធរីយតីតិ គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោ ជនេហិ ធរីយតេតិ គន្ធោ. គមុ សប្ប គតិម្ហិ, ធរ ធារណេ. សូចនតោ អត្តនោ សាធារណស្ស បុប្ផាទិនោ វត្ថុស្ស បកាសនតោបិ វា គន្ធោ នាម. គន្ធ សូចនេ. អយំ គន្ធោ ចតូហិ សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ ចតុសមុដ្ឋានោ. គន្ធារម្មណសម្មតោ.

២៩៧. រសមានា រសន្តីតិ, រសោតិ បរិកិត្តិតោ ជនា រសមានា យំ ធម្មជាតំ រសន្តិ អនុភវន្តិ, ឥតិ យស្មា ការណា, តស្មា ការណា រសោ ឥតិ រសោ នាម បណ្ឌិតេហិ បរិកិត្តិតោ, សោ រសោ ចតុសម្ភូតោ រសារម្មណនាមកោ.

២៩៨. ផុសីយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ យំ ធម្មជាតំ ជនេហិ ផុសីយតីតិ តស្មា ផោដ្ឋព្ពំ, បថវីតេជវាយវោ. តំ ផោដ្ឋព្ពំ ចតុសម្ភូតំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ មតំ.

២៩៩. សព្ពំ នាមញ្ច រូបញ្ច, ហិត្វា រូបាទិបញ្ចកំ រូបាទិបញ្ចកំ ហិត្វា សព្ពំ នាមញ្ច ចិត្តចេតសិកនិព្ពាននាមញ្ច រូបញ្ច បញ្ចបសាទសុខុមរូបញ្ច លក្ខណានិ ច អនិច្ចទុក្ខអនត្តលក្ខណានិ ច បញ្ញត្តិ ច ធម្មារម្មណសញ្ញិតំ.

៣០០. ឆារម្មណានិ លព្ភន្តិ, កាមាវចរភូមិយំ កាមាវចរភូមិយំ ឆារម្មណានិ លព្ភន្តិ. តីណិ រូបាវចរេ រូបសទ្ទធម្មារម្មណវសេន លព្ភន្តិ. អរូបេ បន ឯកេកំ ធម្មារម្មណំ លព្ភតិ.

៣០១-៣. ខណវត្ថុបរិត្តត្តា, អាបាថំ ន វជន្តិ យេ យេ រូបាទយោ បញ្ច វិសយា ខណវត្ថុបរិត្តត្តា បញ្ចារម្មណានំ ខណស្ស បរិត្តត្តា មន្ទត្តា តេសំ អប្បាយុកត្តា វត្ថុបរិត្តត្តា បញ្ចារម្មណានំ អតិខុទ្ទកវត្ថុកត្តា អាបាថំ បញ្ចទ្វារេសុ បាកដភាវំ ន វជន្តិ, បញ្ចបសាទេសុ ឃដ្ដនកិច្ចំ ន សាធេន្តិ, តេ រូបាទយោ បញ្ច វិសយា ធម្មារម្មណំ ហោន្តិ. ឥតិ យេសំ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ មតំ ហោតិ. កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. តេ បដិក្ខិបិតព្ពាវ តេ ឯវំ វាទិនោ ឯកច្ចេ អាចរិយា បដិក្ខិបិតព្ពា, មយា បដិសេធិតព្ពា. កស្មា? ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណស្ស គោចរភូតំ សទ្ទំ ន បដិអនុភោតិ, សោតវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស គោចរភូតំ រូបំ ន បដិអនុភោតិ. ឥតិ អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរំ នេវ បច្ចនុភោន្តានំ តេសំ បញ្ចន្នំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វិញ្ញាណានំ តញ្ច គោចរំ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុសង្ខាតំ ជវនំ បន បច្ចនុភោតិ. ឥតិ វចនស្ស ភគវតា វុត្តត្តា បដិក្ខិបិតព្ពា. រូបាទយោ បន វិសយា រូបាទិបញ្ចារម្មណានិ ឯវ ហោន្តិ.

៣០៤-៦. ទិព្ពចក្ខាទិញាណានំ, រូបាទីនេវ គោចរា តានិ រូបាទីនិ ឯវ គោចរា ទិព្ពចក្ខាទិញាណានំ អនាបាថគតានំ ឯវ បាកដភាវំ អប្បត្តានេវ. ឥតិបិ វចនំ វុត្តំ ន យុជ្ជតិ. យំ ធម្មជាតំ រូបារម្មណំ ភវន្តំ, តំ ធម្មជាតំ កថំ កេន បការេន ធម្មារម្មណំ ភវេយ្យ? ឯវំ សតិ រូបារម្មណស្ស ធម្មារម្មណត្តេ សតិ ឯតេសំ រូបារម្មណធម្មារម្មណានំ និយមោបិ កថំ ភវេ កេន បការេន ភវេយ្យ? សព្ពំ អារម្មណំ ឯតំ ឯតំ សព្ពំ អារម្មណំ ឆព្ពិធំ ឆប្បការំ ភគវតា សមុទីរិតំ. តំ បរិត្តត្តិកាទីនំ វសេន ពហុប្បការេហិ មតំ.

៣០៧. សព្ពោ កាមវិបាកោ ច សព្ពោ តេវីសតិកាមវិបាកោ ច ក្រិយាហេតុទ្វយម្បិ ច មនោធាតុហសិតុប្បាទវសេន កិរិយាហេតុទ្វយម្បិ ចាតិ បញ្ចវីសតិ ចិត្តុប្បាទា ឯកន្តបរិត្តារម្មណា ឯកន្តកាមាវចរារម្មណា សិយុំ ភវេយ្យុំ.

៣០៨-១០. ឥដ្ឋាទិភេទា បញ្ចេវ, រូបសទ្ទាទយោ បន ទ្វិបញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ បដិបាដិយា អនុក្កមេន គោចរា ហោន្តិ. រូបាទិបញ្ចកំ សព្ពំ, មនោធាតុត្តយស្ស តុ មនោធាតុត្តយស្ស បន សព្ពំ រូបាទិបញ្ចកំ អារម្មណំ ហោតិ, ឯតេសំ តេរសន្នំ បន ចិត្តានំ រូបក្ខន្ធោវ គោចរោ អារម្មណំ ហោតិ. នារូបំ នាមំ អារម្មណំ ន ករោន្តិ. ន ច បញ្ញត្តិំ បញ្ញត្តិំ អារម្មណំ ន ករោន្តិ. នាតីតំ អតីតំ អារម្មណំ ន ករោន្តិ. ន ចនាគតំ អនាគតំ អារម្មណំ ន ករោន្តិ ឯវ. ហិ សច្ចំ វត្តមានោ គោចរោ ឯតេសំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ, មនោធាតុត្តយស្ស ចាតិ តេរសន្នំ ចិត្តានំ តំ អារម្មណំ វត្តមានំ ឯវ បច្ចុប្បន្នំ ឯវ.

៣១១. តេរសេតានិ ចិត្តានិ, ជាយន្តេ កាមធាតុយំ ឯតានិ តេរស ចិត្តានិ កាមធាតុយំ ជាយន្តិ, រូបាវចរេ បុញ្ញជានិ ចក្ខុសោតវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនានិ, កិរិយាមនោធាតុ ចាតិ ចត្តារិ ចិត្តានិ ជាយន្តិ. អរូបិសុ អរូបភូមីសុ នេវ កិញ្ចិបិ ឯកម្បិ ចិត្តំ នេវ ជាយតិ.

៣១២-៣. មហាបាកានមដ្ឋន្នំ អដ្ឋន្នំ មហាវិបាកានំ បវត្តិយំ ឆសុ ទ្វារេសុ តទារម្មណកិច្ចានំ រូបាទិឆបរិត្តានិ គោចរា. សន្តីរណត្តយស្សបិ បវត្តិយំ បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណត្តយកិច្ចស្ស, ឆទ្វារេសុ តទាលម្ពណកិច្ចស្ស ច រូបាទិឆបរិត្តានិ គោចរា. រូបាទយោ បរិត្តា ឆ, ហសិតុប្បាទគោចរា ហសិតុប្បាទស្ស រូបាទយោ ឆ បរិត្តា គោចរា ហោន្តិ. បញ្ចទ្វារេ បដុប្បន្នា បញ្ចសុ ទ្វារេសុ យេ គោចរា បច្ចុប្បន្នា, មនោទ្វារេ តិកាលិកា យេ គោចរា តិកាលិកា តីសុ កាលេសុ និយុត្តា.

៣១៤-៥. ទុតិយារុប្បចិត្តញ្ច, ចតុត្ថារុប្បមានសំ កុសលវិបាកកិរិយាវសេន ឆព្ពិធំ ចិត្តំ មហគ្គតគោចរំ និយតំ និយតារម្មណំ ហោតិ, តំ ឆព្ពិធំ ចិត្តំ មហគ្គតគោចរំ បុព្ពេ អត្តនា អធិគតអាកាសានញ្ចាយតនអាកិញ្ចញ្ញាយតនកុសលារម្មណំ, តេសុ ទ្វេ ទុតិយចតុត្ថារុប្បបាកា ‘‘យស្ស យស្ស កុសលឈានស្ស យំ យំ អារម្មណំ គហេត្វា ព្រហ្មលោកេ បដិសន្ធិ ហោតី’’តិ វចនតោ សកសកកុសលស្ស អារម្មណំ ឯវ តេសំ វិបាកានំ អារម្មណំ ហោតិ. និព្ពានារម្មណត្តា ហិ, ឯកន្តេន អនញ្ញតោ អដ្ឋានាសវចិត្តានំ អប្បមាណោវ និព្ពានំ ឯវ គោចរំ អារម្មណំ ហោតិ. ហិ កស្មា ការណា? និព្ពានារម្មណត្តា, ន អញ្ញតោ អារម្មណតោ.

៣១៦-៣២០. ចត្តារោ ញាណហីនា ច, កាមាវចរបុញ្ញតោ កាមាវចរកុសលវសេន ចត្តារោ ញាណហីនា ច ក្រិយតោ កិរិយវសេន ចត្តារោ ញាណហីនា ច ទ្វាទសាកុសលានិ ច តេ បរិត្តារម្មណា ចេវ មហគ្គតគោចរា ច, តេ ន វត្តព្ពា ច ហោន្តិ. កស្មា? បញ្ញត្តារម្មណត្តា. ចត្តារោ ញាណសំយុត្តា, បុញ្ញតោ កុសលវសេន ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តា, ក្រិយតោ កិរិយវសេន ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តា ច តថា អភិញ្ញាទ្វយញ្ច កិរិយាវោដ្ឋព្ពនម្បិ ច ឯកាទសន្នំ ឯតេសំ ចិត្តានំ គោចរោ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណវសេន តិវិធោ ហោតិ. ឥមេ ឯកាទស ន វត្តព្ពាបិ ហោន្តិ. កស្មា? បញ្ញត្តារម្មណត្តា. យានិ វុត្តាវសេសានិ វុត្តតោ ចិត្តតោ សេសានិ យានិ ចិត្តានិ, តានិ ន វត្តព្ពារម្មណានីតិ វិភាវិនា វិញ្ញេយ្យានិ.

បរិត្តារម្មណត្តិកំ សមត្តំ.

៣២១. ទុតិយារុប្បចិត្តញ្ច, ចតុត្ថារុប្បមានសំ;

ឆព្ពិធំ បន ឯកន្តអតីតារម្មណំ សិយា.

៣២២-៦. វិញ្ញាណានំ ទ្វិបញ្ចន្នំ ទ្វិន្នំ បញ្ចវិញ្ញាណានំ, មនោធាតុត្តយស្ស ច តេរសន្នំ ចិត្តានំ គោចរា រូបាទយោ បញ្ច ធម្មា បច្ចុប្បន្នាវ, អដ្ឋ កាមមហាវិបាកា តទារម្មណកិច្ចវសេន អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នគោចរា, ចុតិកិច្ចវសេន អតីតារម្មណា, បដិសន្ធិភវង្គកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណា. សោមនស្សសន្តីរណំ សន្តីរណកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណំ. តទារម្មណកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នានាគតាតីតារម្មណំ. សេសសន្តីរណទ្វយំ សន្តីរណកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណំ, តទារម្មណកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នានាគតាតីតារម្មណំ, ចុតិកិច្ចវសេន អតីតារម្មណំ, បដិសន្ធិភវង្គកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណំ. ហសិតុប្បាទចិត្តំ ជវនកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នាតីតានាគតគោចរំ. ឥតិ ឯតេ ទ្វាទស មានសា បន សិយាតីតារម្មណា អតីតារម្មណា សិយុំ. បច្ចុប្បន្នានាគតគោចរា បច្ចុប្បន្នារម្មណា អនាគតារម្មណា សិយុំ. កាមេ វីសតិ កុសលាកុសលា ក្រិយតោ កិរិយវសេន កាមេ នវ មានសា, វោដ្ឋព្ពំ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណំ, អាវជ្ជនកិច្ចវសេន តិកាលារម្មណំ. មហាកិរិយមានសា ជវនកិច្ចវសេន តិកាលារម្មណា, សន្តេ បញ្ញត្តិកាលេ នវត្តព្ពារម្មណា. ទ្វេ អភិញ្ញាមានសាបិ អភិញ្ញាកិច្ចវសេន អតីតាទិគោចរា សិយុំ. ឥមេ មានសា បញ្ញត្តិកាលេបិ សន្តេ នវត្តព្ពា ភវន្តិ. រូបារូបភវេសុ មយា វុត្តតោ សេសានិ សព្ពានិ ចិត្តានិ អតីតារម្មណាទិនា អតីតារម្មណាទិវសេន បណ្ឌិតេន ន វត្តព្ពានិ ន កថិតព្ពានិ ហោន្តិ ឯវ, បញ្ញត្តារម្មណានិ ឯវ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

៣២៧. កាមតោ ច ក្រិយា បញ្ច កាមាវចរវសេន បញ្ច កិរិយា, រូបតោ រូបាវចរវសេន បញ្ចមី ក្រិយា អភិញ្ញាចិត្តំ, ឯតេសំ ឆន្នំ ចិត្តានំ នត្ថិ កិញ្ចិ ឯកម្បិ អគោចរំ អនារម្មណំ, សព្ពារម្មណន្តិ អត្ថោ. ‘‘បញ្ចមី ក្រិយា’’តិ វចនំ អភិញ្ញាចិត្តវសេន វុត្តំ. សុទ្ធឈានស្ស បញ្ចមរូបកិរិយស្ស បញ្ញត្តារម្មណំ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ.

៣២៨. និព្ពានញ្ច ចតុព្ពិធំ ផលំ, មគ្គំ រូបញ្ច អរូបំ ចិត្តចេតសិកសង្ខាតំ នាមញ្ច គោចរំ កាតុំ យានិ ចិត្តានិ សក្កោន្តិ, តានិ ចិត្តានិ មេ វទ, អាចរិយ, តានិ មយ្ហំ កថេហិ.

៣២៩-៣០. ចត្តារោ ញាណសំយុត្តា, បុញ្ញតោ បុញ្ញវសេន ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តា, ក្រិយតោ តថា កិរិយវសេន ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តា, ទ្វេ អភិញ្ញាមានសា, កិរិយាវោដ្ឋព្ពនម្បិ ចាតិ ឯកាទស ចិត្តានិ និព្ពានញ្ច ផលញ្ច មគ្គញ្ច រូបញ្ច អរូបំ នាមញ្ច គោចរំ កាតុំ សក្កោន្តិ.

៣៣១-៤. ចិត្តេសុ បន សព្ពេសុ យានិ ចិត្តានិ អរហត្តផលំ អរហត្តមគ្គំ គោចរំ កាតុំ សក្កោន្តិ, តានិ កតិ ចិត្តានិ មេ វទ តានិ មយ្ហំ ត្វំ កថេហិ. សព្ពេសុ បន ចិត្តេសុ, ឆ ច ចិត្តានិ មេ សុណ, ភោ ភទ្ទមុខ, ត្វំ មយ្ហំ វចនំ សុណោហិ, សព្ពេសុ បន ចិត្តេសុ ឆ ចិត្តានិ អរហត្តផលំ អរហត្តមគ្គំ គោចរំ កាតុំ សក្កោន្តិ. ចត្តារោ ញាណសំយុត្តា, កិរិយា ច វោដ្ឋព្ពនម្បិ ច កិរិយាភិញ្ញាមនោ ចាតិ ឆ ច ចិត្តានិ គោចរំ កាតុំ សក្កោន្តិ. បុញ្ញតោ បុញ្ញវសេន ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តា, បុញ្ញតោ បុញ្ញវសេន អភិញ្ញាចិត្តញ្ច អរហត្តផលំ មគ្គំ គោចរំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ.

៣៣៥-៨. អរហតោ ខីណាសវស្ស មគ្គចិត្តំ ផលមានសំ វា បុថុជ្ជនា វា សេក្ខា វា វិជានិតុំ ន សក្កោន្តិ. កស្មា ការណា? បុថុជ្ជនោ សោតាបន្នស្ស មានសំ ន ជានាតិ, សោតាបន្នោ សកទាគាមិស្ស មានសំ ន ជានាតិ, សកទាគាមី អនាគាមិស្ស មានសំ ន ជានាតិ, អនាគាមី អរហន្តស្ស មានសំ ន ជានាតិ. ហេដ្ឋិមោ ហេដ្ឋិមោ បុគ្គលោ ឧបរូបរិ ឋិតស្ស បុគ្គលស្ស មានសំ នេវ ជានាតិ, ឧបរូបរិ ឋិតោ បុគ្គលោបិ ហេដ្ឋិមស្ស ហេដ្ឋិមស្ស បុគ្គលស្ស មានសំ ជានាតិ.

៣៣៩-៣៤២. យោ ធម្មោ យស្ស ធម្មស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តំ អារម្មណំ ឯកំ ឯកំ ឧទ្ធរិត្វា ឥតោ បរំ បវក្ខាមិ. កុសលារម្មណំ កាមេ កាមេ អដ្ឋវិធំ កុសលំ អដ្ឋវិធស្ស កាមាវចរកុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ. កថំ? បុព្ពេវ កតំ អដ្ឋវិធំ មហាកុសលំ បច្ឆា សោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តចិត្តទ្វយេន វា សោមនស្សសហគតញាណវិប្បយុត្តចិត្តទ្វយេន វា ឧបេក្ខាសហគតញាណសម្បយុត្តទ្វយេន វា ឧបេក្ខាសហគតញាណវិប្បយុត្តទ្វយេន វា អនុស្សរណកអាលាទីសុ តស្ស អដ្ឋវិធស្ស កុសលស្ស ជវនកិច្ចវសេន អារម្មណំ ហោតិ, វិប្បដិសារកាលាទីសុ ទ្វាទសវិធស្ស អកុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, កុសលស្ស អភិញ្ញាមានសស្ស ច កិរិយស្ស អភិញ្ញាមានសស្ស ច អារម្មណំ ហោតិ, ឯកាទសវិធស្ស កាមាវចរវិបាកស្ស តទារម្មណវសេន អារម្មណំ ហោតិ. តថា កាមក្រិយស្សាតិ ជវនកិច្ចវសេន ហសនស្ស អាវជ្ជនកិច្ចវសេន វោដ្ឋព្ពនស្ស ជវនកិច្ចវសេន មហាកិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតិ, ឯតេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ សិយា ភវេយ្យ. រូបាវចរបុញ្ញានិ បញ្ច តតោ ឆរាសិតោ កាមវិបាកំ វជ្ជេត្វា បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណានិ ហោន្តិ. តទា លោភមូលមោហមូលវសេន អត្តនា បដិលទ្ធឈានានំ អនុស្សរណកាលេ តស្ស ទសវិធស្ស អកុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តិហេតុកបដិសន្ធិនោ សត្តស្ស ឈានតោ បរិហីនស្ស ឈានំ បច្ចវេក្ខតោ ឈានារម្មណំ ទោមនស្សយុត្តំ ហោតិ, តទា តស្ស បដិឃទ្វយស្ស អារម្មណំ ហោតិ. កាមក្រិយស្សាតិ ឯកន្តបរិត្តារម្មណានិ កិរិយាមនោធាតុហសនានិ វជ្ជេត្វា អាវជ្ជនកិច្ចវសេន វោដ្ឋព្ពនស្ស, ជវនកិច្ចវសេន មហាកិរិយស្ស ច អារម្មណំ ហោតិ.

៣៤៣. អារុប្បកុសលញ្ចាបិ, តេភូមកុសលស្ស ច មហាកុសលស្ស ច អភិញ្ញាកិច្ចវសេន បញ្ចមរូបកុសលស្ស ច ទុតិយចតុត្ថអរូបកុសលស្ស ច តេភូមកក្រិយស្សាបិ វោដ្ឋព្ពនស្ស មហាកិរិយស្ស ច អភិញ្ញាកិច្ចវសេន បញ្ចមរូបកិរិយស្ស ច ទុតិយចតុត្ថារុប្បកិរិយស្ស ច អារម្មណំ ហោតិ, ទុតិយារុប្បកិរិយស្ស ច បឋមារុប្បកិរិយាយ អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, ចតុត្ថារុប្បកិរិយស្ស ច តតិយារុប្បកិរិយាយ អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, ឯវញ្ច សតិ កថំ បឋមារុប្បកុសលំ ទុតិយារុប្បកិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តតិយារុប្បកុសលញ្ច ចតុត្ថារុប្បកិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតីតិ ចេ វត្តព្ពំ, យទា បុថុជ្ជនយោគី វា សេក្ខោ វា យោគី រូបសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋហិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនសង្ខាតំ បឋមារុប្បសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វីតរាគោ ហុត្វា អត្តនា អធិគតា សមាបត្តិយោ គហេត្វា បុថុជ្ជនសេក្ខកាលេ អត្តនា អនធិគតំ ទុតិយំ អរូបសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ, តទា ខីណាសវកាលេ សមាបជ្ជិតំ ទុតិយំ អរូបកិរិយំ បឋមារុប្បកុសលំ អារម្មណំ ករោតិ, ឯវំ បឋមារុប្បកុសលំ ទុតិយារុប្បកិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតិ.

យទា យោគី រូបសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋហិត្វា បឋមារុប្បកុសលំ ទុតិយារុប្បកុសលំ តតិយារុប្បកុសលញ្ច សមាបជ្ជិត្វា ខីណាសវោ ហុត្វា អត្តនា អធិគតា សមាបត្តិយោ គហេត្វា អត្តនា អនធិគតំ ចតុត្ថំ អរូបសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ, តទា ចតុត្ថារុប្បកិរិយា តតិយារុប្បកុសលំ អារម្មណំ ករោតិ, ឯវំ ចតុត្ថារុប្បកិរិយស្ស តតិយារុប្បកុសលំ អារម្មណំ ហោតិ, បច្ឆា ខីណាសវកាលេ សមាបជ្ជិតា រូបារូបសមាបត្តិយោ ហោន្តិ. យថា ហោតិ, តថា ឯវ អកុសលស្សបិ អារម្មណំ ហោតិ.

៣៤៤-៧. អរូបាវចរបាកានន្តិ ជាតិនិទ្ធារណំ, ចតុត្ថទុតិយានំ អរូបបាកានម្បិ អារម្មណំ ហោតិ, ‘‘ចតុត្ថទុតិយាន’’ន្តិ វត្តព្ពេ តិយានំ-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ចតុត្ថទូ’’តិ វុត្តំ, តទា ទ្វិន្នំ អរូបបាកានំ បឋមារុប្បតតិយារុប្បជវនានិ អារម្មណានិ ហោន្តិ, ‘‘យស្ស កុសលស្ស ឈានស្ស យំ អារម្មណំ គហេត្វា ព្រហ្មលោកេ បដិសន្ធិ ហោតី’’តិ វចនតោ សកសកកុសលានំ អារម្មណភូតានិ អាកាសានញ្ចាយតនអាកិញ្ចញ្ញាយតនានិ តេសំ ទុតិយចតុត្ថារុប្បបាកានំ អារម្មណានិ ហោន្តិ, ឯវំ អរូបកុសលំ ឥមេសំ អដ្ឋរាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អបរិយាបន្នបុញ្ញម្បិ ចតុព្ពិធលោកុត្តរកុសលម្បិ កាមាវចរតោ កាមាវចរវសេន កុសលស្ស ញាណសម្បយុត្តមហាកុសលស្ស ច ក្រិយស្ស វោដ្ឋព្ពនស្ស, ញាណសម្បយុត្តតោ កិរិយស្ស ច រូបតោ រូបាវចរវសេន បញ្ចមស្ស រូបកុសលស្ស ច បញ្ចមស្ស រូបកិរិយស្ស ចាតិ ចតុន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ សទា ហោតិ, អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – សេក្ខានំ ញាណសម្បយុត្តមហាកុសលស្ស, វោដ្ឋព្ពនស្ស, បញ្ចមស្ស រូបកុសលស្ស ច តិវិធំ លោកុត្តរបុញ្ញំ អារម្មណំ ហោតិ. ខីណាសវស្ស វោដ្ឋព្ពនស្ស, ញាណសម្បយុត្តមហាកិរិយស្ស, បញ្ចមស្ស រូបកិរិយស្ស ច អរហត្តបុញ្ញំ អារម្មណំ ហោតិ. យថា តថា ឯវ សព្ពំ អកុសលំ កាមាវចរតោ កាមាវចរវសេន កុសលស្ស មហាកុសលស្ស, ក្រិយស្ស ហសនវោដ្ឋព្ពនមហាកិរិយស្ស ច រូបាវចរតោ បន រូបាវចរវសេន បញ្ចមស្ស រូបកុសលស្ស, បញ្ចមស្ស រូបកិរិយស្ស ច អារម្មណំ ហោតិ, យថា តថា ឯវ សព្ពស្ស អកុសលស្ស ច កាមាវចរវិបាកានំ តទារម្មណកិច្ចវសេន ឯកាទសន្នញ្ចាតិ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ ភគវតា ឦរិតំ.

៣៤៨-៣៥២. វិបាការម្មណំ កាមេ សព្ពំ វិបាការម្មណំ កាមាវចរតោបិ កាមាវចរវសេនបិ កុសលស្ស មហាកុសលស្ស, ក្រិយស្ស ហសនវោដ្ឋព្ពនមហាកិរិយស្ស ច រូបាវចរតោ ចេវ រូបាវចរវសេន ច ឯវ បញ្ចមស្ស រូបកុសលស្ស, បញ្ចមស្ស រូបកិរិយស្ស ច កាមាវចរបាកានំ កាមាវចរវិបាកានំ ឯកាទសន្នញ្ច តថេវ អកុសលស្ស ច ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ ហោតិ. រូបេ វិបាការម្មណំ កាមាវចរតោបិ ច កាមាវចរវសេនបិ ច កុសលស្ស មហាកុសលស្ស, ក្រិយស្ស ច វោដ្ឋព្ពនមហាកិរិយស្ស ច រូបាវចរតោ ចេវ រូបាវចរវសេន ច ឯវ កុសលស្ស ច អបុញ្ញស្ស ចាតិ បញ្ចន្នំ រាសីនំ គោចរោ ហោតិ, អរូបាវចរបាកេសុ អយំ នយោ ភគវតា មតោ. វដ្ដេ ន បរិយាបន្នា នប្បវិដ្ឋាតិ អបរិយាបន្នា, តេសំ បុគ្គលានំ បាកាបិ កាមតោ កាមាវចរវសេន កុសលស្ស ញាណសម្បយុត្តមហាកុសលស្ស, ក្រិយស្ស ច វោដ្ឋព្ពនញាណសម្បយុត្តមហាកិរិយស្ស ច រូបតោបិ រូបាវចរវសេនបិ កុសលស្ស បញ្ចមស្ស រូបកុសលស្ស, ក្រិយស្ស ច បញ្ចមស្ស រូបកិរិយស្ស ច ឯវំ អារម្មណំ ហោតីតិ. ឯត្ថាយមធិប្បាយោ អបរិយាបន្នបុញ្ញេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៣៥៣-៦. កាមេ ឥទំ សព្ពកិរិយចិត្តំ កាមាវចរតោបិ ច កាមាវចរវសេនបិ ច កុសលស្ស មហាកុសលស្ស, ក្រិយស្ស ច ហសនវោដ្ឋព្ពនមហាកិរិយស្ស ច រូបាវចរតោ ចេវ រូបាវចរវសេន ច ឯវ កុសលស្ស បញ្ចមស្ស រូបកុសលស្ស, ក្រិយស្ស ច បញ្ចមស្ស រូបកិរិយស្ស ច ឯកាទសកាមាវចរបាកស្ស ច តថេវ អកុសលស្ស ច ឯតេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ ហោតិ. យំ ក្រិយាមានសំ រូបេ រូបាវចរេ យំ កិរិយាមានសំ, កាមបាកំ តតោ វិនា តតោ រាសិតោ កាមបាកំ វិនា វជ្ជេត្វា បញ្ចន្នំ បន រាសីនំ អារម្មណំ ហោតិ. កាមាវចរតោ កាមាវចរវសេន កិរិយស្ស វោដ្ឋព្ពនមហាកិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតិ, ហសនំ ឯកន្តបរិត្តារម្មណត្តា រូបកិរិយំ អារម្មណំ ន ករោតិ. ក្រិយាចិត្តំ បនារុប្បេ អរូបកិរិយាចិត្តំ បន តេសំ បញ្ចន្នំ ឯវ ច រាសីនំ អារុប្បក្រិយស្សាបិ បឋមារុប្បកិរិយំ ទុតិយារុប្បកិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តតិយារុប្បកិរិយំ ចតុត្ថារុប្បកិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតិ. ឥតិ ឆន្នំ រាសីនំ គោចរោ ហោតិយេវ.

៣៥៧-៨. រូបំ ចតុសមុដ្ឋានំ, រូបារម្មណសញ្ញិតំ;

កាមាវចរបុញ្ញស្ស, តថេវ កុសលស្ស ច;

អភិញ្ញាទ្វយចិត្តស្ស, កាមបាកក្រិយស្ស ច.

ទ្វិចក្ខុវិញ្ញាណមនោធាតុទ្វយសន្តីរណត្តយមហាបាកស្ស ច កាមកិរិយស្ស ចាតិ ឯកាទសវិធស្ស កាមកិរិយស្ស ច ឆន្នំ ឯតេសំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.

៣៥៩-៣៦០. និព្ពានារម្មណំ កាមរូបាវចរតោ កាមរូបាវចរវសេន សេក្ខានំ ញាណសម្បយុត្តមហាកុសលស្ស, រូបាវចរវសេន បញ្ចមស្ស រូបកុសលស្ស ច កាមរូបកិរិយស្ស ច ខីណាសវានំ វោដ្ឋព្ពនញាណសម្បយុត្តមហាកិរិយស្ស ច បញ្ចមរូបកិរិយស្ស ច ឧភយស្សាបិ ចិត្តស្ស អារម្មណំ ហោតិ. អបរិយាបន្នតោ ចេវ លោកុត្តរវសេន ច ឯវ ផលស្ស, កុសលស្ស ច ឯតេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.

៣៦១-២. នានប្បការកំ សព្ពំ, បញ្ញត្តារម្មណំ បន តេភូមកស្ស បុញ្ញស្ស មហាកុសលស្ស, សុទ្ធឈានស្ស បញ្ចវិធស្ស រូបកុសលស្ស, បឋមារុប្បតតិយារុប្បកុសលស្ស ច តថេវ អកុសលស្ស ច រូបារូបវិបាកស្ស សព្ពស្ស រូបវិបាកស្ស, បឋមារុប្បតតិយារុប្បវិបាកស្ស ច តេភូមកក្រិយស្ស ច ហសនវោដ្ឋព្ពនមហាកិរិយស្ស សព្ពស្ស រូបកិរិយស្ស, បឋមារុប្បតតិយារុប្បកិរិយស្ស ចាតិ នវន្នំ បន រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.

៣៦៣-៤. រូបារម្មណិកា ទ្វេ តុ ទ្វេ ចិត្តុប្បាទា រូបារម្មណិកា, ទ្វេ ទ្វេ សទ្ទាទិគោចរា ទ្វេ ទ្វេ ចិត្តុប្បាទា សទ្ទារម្មណាទិគោចរា, តយោ មនោធាតុសង្ខាតា ចិត្តុប្បាទា បញ្ចារម្មណិកា នាម មតា ភគវតា. ឥធ ឥមស្មិំ កាមាវចរាធិការេ ឯកចត្តាលីសេវ ចិត្តុប្បាទា ឆឡារម្មណិកា មតា. អយំ កាមាវចរចិត្តានំ អារម្មណក្កមោ.

៣៦៥-៩. បញ្ចាភិញ្ញា វិវជ្ជេត្វា, រូបារូបា អនាសវា ឥមេ សព្ពេ ចិត្តុប្បាទា ធម្មារម្មណគោចរា ហោន្តិ. បឋមារុប្បកុសលំ ទុតិយារុប្បចេតសោ កុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, ទុតិយារុប្បចេតសោ វិបាកស្ស ច អារម្មណំ ហោតិ, ទុតិយារុប្បចេតសោ កិរិយស្ស ច អារម្មណំ ហោតិ. ទុតិយារុប្បចេតសោ កិរិយស្ស បឋមារុប្បកុសលារម្មណភាវេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. បឋមារុប្បបាកោយំ, ទុតិយារុប្បចេតសោ កុសលស្ស ច ទុតិយារុប្បចេតសោ វិបាកស្ស ច ទុតិយារុប្បចេតសោ កិរិយស្ស ច អារម្មណំ ន ហោតិ. ហិ កស្មា? តេសំ ទុតិយារុប្បកុសលវិបាកកិរិយានំ បឋមារុប្បកុសលារម្មណត្តា. បឋមំ តុ ក្រិយាចិត្តំ បឋមំ កិរិយាចិត្តំ បន ទុតិយារុប្បចេតសោ បុញ្ញស្ស អារម្មណំ ន ហោតិ. ទុតិយារុប្បចេតសោ វិបាកស្ស អារម្មណំ ន ហោតិ. រូបារូបភវេសុ ហិ ខីណាសវា វិបាកចិត្តានិ ចុតិវសេន សកសកកុសលានំ អារម្មណំ ករោន្តិ. បឋមំ តុ ក្រិយាចិត្តំ បន ទុតិយារុប្បចេតសោ កិរិយស្ស អារម្មណំ ហោតិ. ឥតិ ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ចិត្តានំ អារម្មណុប្បត្តិ វិភាវិនា ធីរេន ញេយ្យា.

៣៧០-៣. បុថុជ្ជនស្ស សេក្ខស្ស, អរូបារម្មណំ ទ្វិធា ទ្វិប្បការំ កុសលំ កុសលស្ស ទុតិយារុប្បកុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តំ បឋមារុប្បកុសលំ ទុតិយារុប្បវិបាកស្ស អារម្មណំ សិយា ភវេយ្យ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុស្ស, បឋមារុប្បមានសំ អារម្មណំ តិធា តិប្បការំ ហោតិ. ឥតិ វចនំ មហេសិនា វុត្តំ. ក្រិយស្សាបិ ទុតិយារុប្បកិរិយស្សាបិ បឋមារុប្បកិរិយា អារម្មណំ ហោតិ. កុសលម្បិ បឋមារុប្បកុសលម្បិ ទុតិយារុប្បកិរិយស្ស ច អារម្មណំ ហោតិ. កុសលំ បឋមារុប្បកុសលំ ទុតិយារុប្បវិបាកស្ស អារម្មណំ ហោតិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បឋមារុប្បមានសំ អារម្មណំ តិធា ហោតិ. តតិយារុប្បចិត្តម្បិ ចតុត្ថារុប្បចេតសោ កុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, ចតុត្ថារុប្បចេតសោ វិបាកស្ស ច តំ អារម្មណំ ហោតិ. ឯវមេវ យថា បឋមារុប្បមានសំ អារម្មណំ ទ្វិធា ហោតិ, ឯវមេវ តថា តតិយារុប្បចិត្តំ អារម្មណំ ទ្វិធា ហោតិ. យថា បឋមារុប្បមានសំ អារម្មណំ តិធា ហោតិ, ឯវមេវ តថា តតិយារុប្បចិត្តំ អារម្មណំ តិធា សិយា.

៣៧៤. យំ យំ បន ឥធារព្ភ ឥធ ឥមស្មិំ អធិការេ យំ យំ គោចរំ អារព្ភ បដិច្ច យេ យេ ចិត្តុប្បាទា ជាយន្តិ, សោ សោ គោចរោ តេសញ្ច តេសញ្ច ចិត្តុប្បាទានំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.

៣៧៥. យោ បន នរោ ឥមស្ស អភិធម្មាវតារស្ស កិរ បារំ ទុត្តរំ ឥធ ឥមស្មិំ លោកេ ឧត្តរតិ, សោ នរោ អភិធម្មមហណ្ណវេ បារំ ទុត្តរំ ឧត្តរំ ឧត្តរតិ ឯវ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

អារម្មណវិភាគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆដ្ឋោ បរិច្ឆេទោ.