២៣. តេវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ

កិលេសប្បហានកថាវណ្ណនា

១៣៧៥. ឥទានិ ឥមិស្សាយេវ ចតុត្ថញាណាយ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា អានុភាវវិជាននត្ថំ យេន យេ ធម្មា បហាតព្ពា, តេសំ បហានញ្ច អភិសមយកាលេ បរិញ្ញាទិកិច្ចានិ ច ទស្សេតុំ ‘‘ឯតេសុ យេន យេ ធម្មា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. យេ ធម្មាតិ យេ សំកិលេសធម្មា. សំយោជនាទីសុ ខន្ធេហិ ខន្ធានំ, ផលេន កម្មស្ស, ទុក្ខេន វា សត្តានំ សំយោជនដ្ឋេន ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនានិ. សម្បយុត្តធម្មានំ វិពាធនដ្ឋេន, ឧបតាបនដ្ឋេន, សំកិលិដ្ឋតាយ ច កិលេសា. អភិនិវេសាទិវសេន មិច្ឆាវិបរីតំ បវត្តនតោ មិច្ឆាសភាវាតិ មិច្ឆត្តា. លោកេ ធម្មា, លោកបរិយាបន្នា ធម្មា, លោកប្បវត្តិយំ សតិ អនុបរមធម្មត្តា វាតិ លោកធម្មា. មច្ឆេរស្ស ភាវោ, កម្មំ វាតិ មច្ឆរិយំ. វិបរីតដ្ឋេន វិបល្លាសា. នាមកាយស្ស ច រូបកាយស្ស ច គន្ថនតោ គន្ថា. អរិយេហិ អគន្តព្ពា, អយុត្តា គតីតិ វា អគតិ. អាសវន្តីតិ អាសវា, អាភវគ្គតោ សព្ពមោកាសលោកំ, អាគោត្រភុតោ សព្ពេ ធម្មេ ព្យាបេត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ, អាសវន្តិ សំសារទុក្ខន្តិ វា អាសវា, ចក្ខាទីហិ វា សំវរាសំវរទ្វារេហិ សត្តសន្តានេ អាសវន្តិ វណតោ យូសានិ សន្ទន្តិ វិយាតិ អាសវា, អាសវន្តិ វា ឯតេហិ ចិត្តានិ វិសយេសូតិ អាសវា. សំសារមហាសាគរប្បត្តិហននតោ ឱឃា វិយាតិ ឱឃា. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន យោជនតោ យោគា. និវារេន្តិ លោកិយលោកុត្តរគុណវិសេសាធិគមន្តិ នីវរណានិ. អនិច្ចាទិធម្មសភាវំ អតិក្កម្ម បរតោ អសភាវតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា. មណ្ឌូកំ បន្នគោ វិយ អារម្មណំ ភុសំ អាទិយន្តីតិ ឧបាទានានិ. អប្បហីនភាវេន សត្តសន្តានេ អនុសេន្តិ មូសិកវិសំ វិយ អនុរូបការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អនុសយា. ចិត្តស្ស មលីនភាវករណដ្ឋេន មលា. អកុសលកម្មានិ ច តានិ ទុគ្គតីនំ បថា ចាតិ អកុសលកម្មបថា. ឥធ បន កម្មបថភាវំ អប្បត្តានំ តំសភាវតោ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ឯត្ថាតិ ចិត្តុប្បាទោ, ចេតសិករាសិ, អកុសលោ ច សោ ចិត្តុប្បាទោ ចាតិ អកុសលចិត្តុប្បាទោ.

កាមភវតោ ឧបរិកោដ្ឋាសភាវតោ តតិយមគ្គប្បត្តិយា ឧទ្ធំ ភជិតព្ពតោ, សេវិតព្ពតោ ចាតិ ឧទ្ធម្ភាគា, រូបារូបភវា, តេសំ ហិតានិ តត្ថុប្បជ្ជនខន្ធាទិយោជនតោតិ ឧទ្ធម្ភាគិយានិ, តានិយេវ សំយោជនានីតិ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ. រូបារូបភវតោ ហេដ្ឋិមកោដ្ឋាសភាវតោ តត្ថុប្បាទកិលេសានំ អប្បហីនភាវេន តតិយមគ្គប្បត្តិយា ហេដ្ឋា ភជិតព្ពតោ វា អធោភាគា, កាមភវា, តេសំ ហិតានិ សំយោជនានីតិ អធោភាគិយសំយោជនានីតិ.

ឥមេសុ បន ទសសុ រូបភវសំយោជនំ, អរូបភវសំយោជនំ, កាមភវសំយោជនញ្ច អត្ថតោ លោភោវ, សក្កាយទិដ្ឋិសីលព្ពតបរាមាសាបិ ទិដ្ឋិយេវ, តស្មា ធម្មតោ សត្ត សំយោជនានិ.

មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសមាធីតិ តថា បវត្តានំ វិតក្កវីរិយសមាធីនមធិវចនំ. មិច្ឆាវាចាទយោ តយោ តថា បវត្តា ចេតនា. មិច្ឆាសតិ បន ចិត្តុប្បាទោ. មិច្ឆាញាណំ តថា បវត្តោ មោហោ. មិច្ឆាវិមុត្តិ លោកថូបិកាទីសុ មោក្ខោតិ បវត្តមិច្ឆាគាហោ.

ការណូបចារេនាតិ លាភហេតុកោ លាភោ, អលាភហេតុកោ អលាភោតិអាទិនា ការិយស្ស ការណវសេន ឧបចរណេន. លោកធម្មគ្គហណន្តិ លោកធម្មគ្គហណេន គហណំ.

អាវាសេ មច្ឆរិយំ, អាវាសហេតុកំ វា មច្ឆរិយន្តិ អាវាសមច្ឆរិយំ. ឯវំ កុលមច្ឆរិយាទីនិបិ. តត្ថ អាវាសោតិ វិហារាទិ. កុលន្តិ ឧបដ្ឋាកកុលំ, ញាតិកុលញ្ច. លាភោតិ បច្ចយលាភោយេវ. វណ្ណោតិ សរីរវណ្ណោ ច គុណវណ្ណោ ច. ធម្មោតិ អាគមោ, អធិគមោ ច.

‘‘តយោ’’តិ វត្ថុំ អភិន្ទិត្វា វុត្តំ, ភិន្ទិត្វា ច បន វុច្ចមានេ ទ្វាទស ហោន្តិ.

អភិសជ្ជនូបនយ្ហនវសេន បវត្តនតោ អភិជ្ឈាព្យាបាទានំ កាយគន្ថតា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ អវត្ថុម្ហិ បវត្តោ អភិនិវេសោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ. សីលព្ពតបរាមាសឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថា ចេត្ថ អត្ថតោ ទិដ្ឋិយេវ, តស្មា ធម្មតោ តយោ កាយគន្ថា.

‘‘ឆន្ទទោសមោហភយានី’’តិ អគតិការណត្តា វុត្តំ, ឆន្ទាទីហិ បន អកត្តព្ពករណំ, កត្តព្ពាករណញ្ច អគតិ នាម.

អាសវេសុ កាមរាគភវរាគា អត្ថតោ លោភោតិ ធម្មតោ តយោ អាសវា.

តេសមេវាតិ កាមរាគាទីនមេវ. តេ ហិ ឱឃោ វិយ អត្តនិ បតិតេ អបាយសមុទ្ទំ បាបេន្តិ, សំសារទុក្ខតោ ច សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេន្តិ, ខន្ធាទីនិ ច ខន្ធាទីហិ យោជេន្តិ.

កាមុបាទានាទីនីតិ កាមុបាទានទិដ្ឋុបាទានសីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានានិ. ទិដ្ឋុបាទានាទីនិ ចេត្ថ តថា បវត្តា ទិដ្ឋិយេវ, កាមុបាទានំ លោភោតិ ធម្មតោ ទ្វេ ឧបាទានានិ.

សត្តានុសយាតិ ឯត្ថ យទិ អប្បហីនដ្ឋេន សត្តសន្តានេ អនុសេន្តីតិ អនុសយា. កស្មា សត្តេវ វុត្តា, ននុ អញ្ញេសម្បិ កិលេសានំ អប្បហីនភាវោ វិជ្ជតីតិ? ន មយំ អប្បហីនមត្តេន អនុសយំ វទាម, កិន្តុ អប្បហីនភាវេន ថាមគតកិលេសា អនុសយាតិ, ថាមគមនញ្ច នេសំ អញ្ញេហិ អសាធារណោ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ធម្មសភាវវេទិនា តថាគតេន ឥមេយេវ អនុសយា វុត្តា, កាមរាគោយេវ អនុសយោ កាមរាគានុសយោ. ឯវំ សេសេសុបិ. អបរេ បន ‘‘កាមរាគស្ស អនុសយោ’’តិអាទិនិព្ពចនំ វត្វា កាមរាគាទីនំ ពីជភូតា អត្តភាវស្ស កិលេសសម្ភូតា កិលេសុប្បាទនសត្តិ អនុសយាតិ វណ្ណេន្តិ, តេសំ មតបដិក្ខេបោ ឥធ បបញ្ចាវហត្តា អនាហដោ.

បាណស្ស អតិបាតោ បាណាតិបាតោ, បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្មិំ បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. បរភណ្ឌេ តថាសញ្ញិនោ តទាទាយកប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. អសទ្ធម្មកាមតាយ កាយទ្វារប្បវត្តា អគន្តព្ពដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុមិច្ឆាចារោ. អភូតំ វត្ថុំ ភូតតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថា វិញ្ញាបនប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ បន បរស្ស អត្ថភេទករោវ កម្មបថោ, ឥតរោ កម្មមេវ. សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បរភេទនកាមតាយ, អត្តបិយកម្យតាយ វា បរភេទកប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បិសុណវាចា. សាបិ ទ្វីសុ ភិន្នេសុយេវ កម្មបថោ. បរមម្មច្ឆេទកប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ផរុសវាចា. អនត្ថវិញ្ញាបនប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា សំកិលិដ្ឋចេតនា សម្ផប្បលាបោ នាម. សោ បន បរេហិ គហិតេយេវ កម្មបថោ ហោតិ. ‘‘អហោ វតេទំ មម ហោតូ’’តិ ឯវំ បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណា អភិជ្ឈា. ‘‘អហោ វតាយំ សត្តោ វិនស្សេយ្យា’’តិ ឯវំ មនោបទោសលក្ខណោ ព្យាបាទោ. ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន វិបរីតទស្សនលក្ខណា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ឯត្ថ ច នត្ថិកអហេតុកអកិរិយទិដ្ឋីហិយេវ កម្មបថភេទោ.

ឥមេសុ ច បាណាតិបាតាទិ តិវិធំ កាយកម្មមេវ. តំ កាយវចីទ្វារេសុយេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មនោទ្វារេ. តថា មុសាវាទាទិ ចតុព្ពិធំ វចីកម្មមេវ. អភិជ្ឈាទិកំ បន តិវិធំ មនោកម្មមេវ. តំ តីសុបិ ទ្វារេសុ បវត្តតិ. ទ្វារន្តរេសុបិ បវត្តមានស្ស សកសកនាមាបរិច្ចាគោ វុត្តោយេវ. ធម្មតោ ចេត្ថ អាទិតោ សត្ត ចេតនាសភាវា, ឥតរេ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. មហាសាវជ្ជអប្បសាវជ្ជប្បយោគាទិភេទោ បន តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

ឯតានីតិ ឥមានិ មគ្គញាណានិ. យថាសម្ភវន្តិ តំតំមគ្គានុរូបំ.

អបាយំ គច្ឆន្តិ ឯតេហីតិ អបាយគមនីយា. សេសាតិ ន អបាយគមនីយា. ឱឡារិកាតិ តតិយមគ្គេន បហាតព្ពាវត្ថំ ឧបាទាយ ឱឡារិកា. តេនាហ ‘‘សុខុមា តតិយមគ្គញាណវជ្ឈា’’តិ. សុខុមា កាមរាគបដិឃាតិ សម្ពន្ធោ. ចតុត្ថមគ្គញាណវជ្ឈា ឯវាតិ អវធារណេន បឋមមគ្គាទិវជ្ឈតំ និវត្តេតិ. ន ហិ រូបរាគាទីនំ អបាយគាមិនិយាវត្ថាបិ អត្ថិ, យតោ តេ បឋមញាណវជ្ឈាបិ សិយុន្តិ.

យត្ថ យត្ថ បន ឯវ-សទ្ទេន អវធារណំ អកត្វា យំ យំ ទុតិយញាណវជ្ឈន្តិ វា តតិយញាណវជ្ឈន្តិ វា ចតុត្ថញាណវជ្ឈន្តិ វា វក្ខតិ, តត្ថ តត្ថ សោ សោ បុរិមញាណេហិ ហតាបាយគមនីយាទិភាវោវ ហុត្វា ឧបរិញាណវជ្ឈោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. តេន លោភ…បេ… ចតុត្ថញាណវជ្ឈានីតិ ឯត្ថ លោភាទយោ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈាបិ ហោន្តេវ.

យសេតិ បរិវារេ.

ទុក្ខេ សុខន្តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសាតិ សម្ពន្ធោ.

អគតិយោ បឋមមគ្គញាណវជ្ឈាតិ កិញ្ចាបិ ឆន្ទាទយោ តណ្ហាទិសភាវា ឧបរិមគ្គវជ្ឈា, តថាបិ តម្មូលកស្ស អកត្តព្ពករណស្ស, កត្តព្ពាករណស្ស ច អបាយគមនីយតាយ បឋមមគ្គញាណវជ្ឈា.

កតាកតកុសលាកុសលវិសយំ យំ វិប្បដិសារភូតំ កុក្កុច្ចំ, តំ ឥធ តតិយញាណវជ្ឈំ វុត្តំ. យំ បន ‘‘កុក្កុច្ចបកតតាយ អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ កុក្កុច្ចំ, តំ សន្ធាយ ‘‘កុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១១៧៦) ធម្មសង្គណីអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តស្មា ទ្វិន្នំ វចនានំ អយំ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសុ អធិប្បាយោវ បរិយេសិតព្ពោ, ន វិរោធតោ បច្ចេតព្ពំ. ឱឡារិកានវសេសប្បហានំ វា សន្ធាយ កុក្កុច្ចស្ស បឋមតតិយញាណវជ្ឈតា វុត្តា. យំ បន អរហតោ ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘ភគវតា បដិក្ខិត្តំ អនុវសិត្វា អនុវសិត្វា អាវសថបិណ្ឌំ ភុញ្ជិតុន្តិ កុក្កុច្ចាយន្តោ ន បដិគ្គហេសី’’តិ (បាចិ. ២០៤) អាគតំ កុក្កុច្ចំ, ន តំ នីវរណំ. ន ហិ នីវរណំ អរហតោ ឧប្បជ្ជតិ, នីវរណបតិរូបកំ បន កប្បតីតិ វីមំសនភូតំ វិនយកុក្កុច្ចំ នាម, តំ តថាបវត្តចិត្តុប្បាទោវ.

កាមរាគបដិឃានុសយា អនុសហគតា តតិយញាណវជ្ឈា, ឱឡារិកានំ បន ទុតិយញាណវជ្ឈតា ហេដ្ឋា វុត្តនយាវ.

អកុសលចិត្តុប្បាទ-គ្គហណេន ចេត្ថ មក្ខបលាសមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភាទីនំ សង្គហោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៣៧៦. តេន តេនាតិ តេន តេន ឃាតកេន សទ្ធិំ. កិំ បនេតានិ ឯតេ ធម្មេ ឃាតេន្តានិ អតីតានាគតេ ឃាតេន្តិ, ឧទាហុ បច្ចុប្បន្នេតិ. កិំ បនេត្ថ, យទិ តាវ អតីតានាគតេ, អផលោ វាយាមោ អាបជ្ជតិ. កស្មា? បហាតព្ពានំ តទា នត្ថិតាយ. អថ បច្ចុប្បន្នេ, តថាបិ អផលោ វាយាមេន សទ្ធិំ បហាតព្ពានំ អត្ថិតាយ. អថាបិ កថញ្ចិ បហានំ សិយា, សំកិលេសិកា មគ្គភាវនា អាបជ្ជតិ បហាតព្ពប្បហាយកានំ សហាវដ្ឋានតោ? សច្ចមេតំ, យេ បន មគ្គេន អសមុគ្ឃាដិតត្តា ការណលាភេ សតិ អវស្សំ ឧប្បជ្ជនារហា កិលេសា, តេ អត្តនោ ឧប្បត្តិយា អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តានិ ឯតានិ តេ អនាគតេ ឃាតេន្តិ នាម.

១៣៧៧-៨២. បរិញ្ញាទីនិ កិច្ចានីតិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាវសេន ចត្តារិ កិច្ចានិ. វុត្តានីតិ ‘‘ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៩៩), ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) ច វុត្តានិ. សច្ចាភិសមយេតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បដិវិជ្ឈនក្ខណេ.

យថាសភាវតោតិ អវិបរីតសភាវេន. ‘‘ជានិតព្ពានី’’តិ វត្វា កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ, កថំ នាម ឯកេកស្ស ញាណស្ស ឯកក្ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ សម្ភវន្តិ. ន ហិ តាទិសំ កិញ្ចិ លោកេ ទិដ្ឋំ អត្ថិ, ន ច វចនំ លព្ភតីតិ ចោទនំ មនសិ និធាយ តេសំ ជាននវិធិំ ឧបមាវសេន តាវ ទស្សេតុំ ‘‘បទីបោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិទំសេតីតិ ទស្សេតិ. បរិយាទិយតីតិ ខេបេតិ.

១៣៨៣-៤. បរិញ្ញាភិសមយេនាតិ អនវសេសតោ បរិច្ឆិជ្ជ ជាននសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន. អភិសមេតីតិ អសម្មោហវសេន បដិវិជ្ឈតិ. បហានាភិសមយេនេវាតិ សមុច្ឆេទប្បហានសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អសម្មោហតោវ អភិសមេតិ. ភាវនាវិធិនាតិ សហជាតាទិបច្ចយតាវសេន ភាវនាភិសមយវិធិនា. មគ្គញាណញ្ហិ សម្មាសង្កប្បាទិវសេន មគ្គបុព្ពភាគភាវនាសម្ភូតេន អរិយមគ្គភាវនាសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អភិសមេតីតិ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈតិ. តញ្ហិ សម្បយុត្តធម្មេសុ សម្មោហំ វិទ្ធំសេន្តំ អត្តនិបិ សម្មោហំ វិទ្ធំសេតិយេវ. និរោធន្តិ និព្ពានំ. សច្ឆិករោតីតិ បច្ចក្ខករណវសេន បដិវិជ្ឈតិ. ‘‘និរោធំ សច្ឆិករោតី’’តិ និរោធសច្ចមេកំ អារម្មណបដិវេធេន ចត្តារិបិ សច្ចានិ អសម្មោហបដិវេធេន មគ្គញាណំ បដិវិជ្ឈតិ.

ឯវំ យុត្តិវសេន វិភាវិតំ ឯកបដិវេធំ អាគមេនបិ សាធេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. មគ្គសមង្គិស្ស ញាណន្តិ ហិ ‘‘យោ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតិ, ទុក្ខនិរោធម្បិ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទម្បិ សោ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១១០០) ឯកសច្ចទស្សនសមង្គិនោ អញ្ញសច្ចទស្សនសមង្គិភាវវិចារណាយំ តមត្ថំ សាធេតុំ អាយស្មតា គវម្បតិត្ថេរេន វុត្តំ. អញ្ញថា កមាភិសមយេ សតិ បុរិមទិដ្ឋស្ស បុន អទស្សនតោ សមុទយាទិបស្សតោ ទុក្ខាទិទស្សនំ បុន អវត្តព្ពំ សិយា. ឥទានិ បនេត្ថ ឧបមាសំសន្ទនំ ករោន្តោ អាហ ‘‘បទីបោ’’តិអាទិ. និស្សយាភាវហេតុតាយ ទុក្ខបរិញ្ញាយ វដ្ដិជ្ឈាបនសទិសតា, បដិបក្ខវិទ្ធំសនតាយ សមុទយប្បហានស្ស អន្ធការវិនាសនសទិសតា, ញាណាលោកបរិព្រូហនតាយ មគ្គភាវនាយ អាលោកវិទំសនសទិសតា, តេន តេន មគ្គេន យថា យថា និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយា, តថា តថា កិលេសស្នេហបរិយាទានំ ហោតីតិ និរោធសច្ឆិកិរិយាយ ស្នេហបរិយាទានសទិសតា ការណូបចារេន វុត្តា.

១៣៨៥-៦. អបរាយបិ ឧបមាយ តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧគ្គច្ឆន្តោ’’តិអាទិ. ឱភាសេតីតិ បកាសេតិ. បដិហញ្ញតីតិ បដិប្បស្សម្ភេតិ. ឯត្ថាបិ យថា សូរិយោ រូបគតានិ ឱភាសេតិ, ឯវំ មគ្គញាណំ ទុក្ខំ បរិជានាតិ. យថា អន្ធការំ វិនាសេតិ, ឯវំ សមុទយំ បជហតិ. យថា អាលោកំ ទស្សេតិ, ឯវំ សហជាតាទិបច្ចយតាយ មគ្គំ ភាវេតិ. យថា សីតំ បដិប្បស្សម្ភេតិ, ឯវំ សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហបដិប្បស្សទ្ធិភូតំ និរោធំ សច្ឆិករោតីតិ ឧបមាសំសន្ទនំ ទដ្ឋព្ពំ.

១៣៨៨. អប្បេតីតិ បប្បោតិ. ទុក្ខបរិញ្ញាយ សក្កាយតីរសមតិក្កមភាវតោ ឱរិមតីរប្បជហនសទិសតា, មគ្គភាវនាយ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មវហនតាយ ភណ្ឌវហនសទិសតា, ឯត្តាវតា បញ្ញាភាវនាយ នានាកិលេសវិទ្ធំសនវសប្បវត្តោ អានិសំសោ ទស្សិតោ ហោតីតិ.

អរិយផលសមាបត្តិនិរោធសមាបត្តិយោបិ បនស្សា អានិសំសាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តា បន សង្ខេបតោ ឯវំ ទដ្ឋព្ពា – ‘‘អរិយផលសមាបត្តី’’តិ ហិ ចតុន្នម្បិ ផលដ្ឋានំ អត្តនោ អត្តនោ អរិយផលស្ស ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ និរោធេ អប្បនា. ចត្តារោបិ ហិ អរិយបុគ្គលា សកំ សកំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ. កេចិ បន ‘‘អនាគាមិអរហន្តោវ សមាបជ្ជន្តិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិតាយា’’តិ វទន្តិ, តំ អការណំ អត្តនា បដិលទ្ធសមាបត្តិសមាបជ្ជនេ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិតាយ កាតព្ពាភាវតោ. សព្ពសោ អសមុច្ឆិន្នកិលេសស្ស ហិ បុថុជ្ជនស្សាបិ អត្តនា បដិលទ្ធលោកិយសមាបត្តិសមាបជ្ជនំ លព្ភតិ, កិមង្គំ បន សមុច្ឆិន្នេកច្ចកិលេសានំ អរិយានំ. ឧបរិមា បន ហេដ្ឋិមំ បុព្ពេ បដិលទ្ធម្បិ ន សមាបជ្ជន្តិ បុគ្គលន្តរភាវំ ឧបគតត្តា. សមុគ្ឃាដិតកម្មកិលេសនិរោធនេន ហិ បុថុជ្ជនេហិ វិយ សោតាបន្នស្ស, សោតាបន្នាទីហិ សកទាគាមិអាទីនំ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនំ អត្ថិ, អនន្តរផលត្តា ច លោកុត្តរកុសលានំ ហេដ្ឋិមតោ ឧបរិមោ ភវន្តរគតោ វិយ ហោតីតិ តស្ស តស្ស អរិយស្ស តំ តំ ផលំ ភវង្គសទិសំ ហោតិ, តស្មា បុគ្គលន្តរភាវូបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធត្តា នត្ថិ ឧបរិមស្ស ហេដ្ឋិមផលសមាបត្តិយា សមាបជ្ជនំ, ហេដ្ឋិមោ បន ឧបរិមំ ន សមាបជ្ជតិ អនធិគតត្តាតិ ចត្តារោបិ បុគ្គលា សកសកផលមេវ សមាបជ្ជន្តិ. តំ បន សមាបជ្ជិតុកាមេន អរិយសាវកេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន ឧទយព្ពយាទិវសេន សង្ខារា វិបស្សិតព្ពា. តស្ស បវត្តានុបុព្ពវិបស្សនស្ស សង្ខារារម្មណគោត្រភុញាណានន្តរំ ផលសមាបត្តិវសេន និរោធេ ចិត្តំ អប្បេតិ. ផលសមាបត្តិនិន្នចិត្តតាយ ចេត្ថ សេខស្ស ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោ. អញ្ញោ ឯវ ហិ វិបស្សនាចារោ អរិយមគ្គាវហោ, អញ្ញោ ផលសមាបត្តិអាវហោ.

តថា ហិ អរិយមគ្គវីថិយំ អនុលោមញាណានិ អនិព្ពិទ្ធបុព្ពានំ ថូលថូលលោភក្ខន្ធាទីនំ សាតិសយំ បទាលនេន លោកិយញាណេសុ ឧក្កំសបារមិប្បត្តានិ មគ្គានុកូលានិ ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, ផលសមាបត្តិវីថិយំ បន តានិ តេន តេន មគ្គេន តេសំ តេសំ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា កិលេសវិក្ខម្ភនេ និរុស្សុក្កានិ កេវលំ អរិយានំ ផលសមាបត្តិសុខសមង្គិភាវស្ស បរិកម្មប្បត្តានិ ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ន តេសំ កុតោចិ វុដ្ឋានសម្ភវោ. យតោ នេសំ បច្ឆិមោ សង្ខារនិមិត្តតោ វុដ្ឋហិត្វា មគ្គស្ស អនន្តរបច្ចយោ ភវេយ្យ, តេនេវ ច ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយភូតំ ញាណំ សង្ខារារម្មណមេវ ហោតិ, ន និព្ពានារម្មណន្តិ វេទិតព្ពំ. បុព្ពាភិសង្ខារវសេន ចស្សា បពន្ធវសេន បវត្តិបរិច្ឆិន្នកាលាបគមេ ភវង្គវសេន តតោ វុដ្ឋានញ្ច វេទិតព្ពំ.

និរោធសមាបត្តិ បន តតិយចតុត្ថផលដ្ឋានំ អនុបុព្ពនិរោធវសេន ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ អប្បវត្តិ. អនាគាមិអរហន្តោយេវ ហិ កាមច្ឆន្ទាទិសមុច្ឆិន្ទនេន សមាធិស្មិំ បរិបូរការិតាយ សមថផលសមន្នាគតត្តា និរោធំ សមាបជ្ជន្តិ. តថា ហេតំ សមថវិបស្សនានំ យុគនន្ធភាវប្បវត្តនវសេន ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតស្សេវ សម្ភវតិ, តស្មា តំ សមាបជ្ជិតុកាមេន អនាគាមិនា, ខីណាសវេន វា អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនា រហោគតេន បដិសល្លីនេន បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សិតព្ពា, តតោ ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថំ អាកាសានញ្ចាយតនំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តថេវ តត្ថ សង្ខារា សម្មសិតព្ពា, អថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ នានាពទ្ធាវិកោបនំ សង្ឃបដិមាននំ សត្ថុបក្កោសនំ អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ ចតុព្ពិធំ បុព្ពកិច្ចំ កាតព្ពំ.

តត្ថ សរីរតោ វិសំយុត្តា មញ្ចបីឋាទយោ សត្តាហព្ភន្តរេ យថា ន នស្សន្តិ, តថា អធិដ្ឋានំ នានាពទ្ធាវិកោបនំ. សរីរសំយុត្តេ វិសុំ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. សង្ឃោ បន ញត្តិកម្មាទីសុ កិញ្ចិទេវ កម្មំ កត្តុកាមោ ‘‘យាវ មំ ន បក្កោសតិ, តាវទេវ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បុព្ពាភោគករណំ សង្ឃបដិមាននំ. សត្ថា ច ‘‘សិក្ខាបទបញ្ញាបនាទីសុ យាវ មំ ន បក្កោសតិ, តាវទេវ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បុព្ពាភោគករណំ សត្ថុបក្កោសនំ. សត្តាហព្ភន្តរេ អត្តនោ អាយុសង្ខារស្ស បវត្តនសមត្ថតាវលោកនំ អទ្ធានបរិច្ឆេទោ. ឯវំ កតបុព្ពកិច្ចេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិតព្ពំ. អថេកំ វា ទ្វេ វា ចិត្តវារេ អតិក្កមិត្វា អចិត្តកោ ហោតិ, និរោធំ ផុសតិ, តតោ យថាបរិច្ឆេទំ តតិយចតុត្ថផលានំ អញ្ញតរេន និរោធា វុដ្ឋហិស្សតីតិ. ឯវមយំ ទុវិធា សមាបត្តិ លោកុត្តរបញ្ញាយ អានិសំសោ.

១៣៩២-៤. សទេវកលោកតោ ឧត្តិណ្ណេន, ឧត្តរិតរេន វាតិ លោកុត្តរេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន. បញ្ញាយ ភាវនន្តិ សម្ពន្ធោ. ហិតភាវនន្តិ ឥធលោកបរលោកហិតវិភាវនំ ឥមំ បញ្ញាភាវនំ. សុខសំហិតន្តិ សិនិទ្ធច្ឆាយុទកវន្តតាទិនា សុខសហិតំ. ហិតន្តិ យោគកម្មស្ស ហិតំ. ឧត្តមន្តិ ឧគ្គតតមំ, អច្ចុគ្គតំ ពលវន្តម្បីតិ អធិប្បាយោ. អវិគ្គហកម្បទន្តិ វិគ្គហញ្ច កម្បញ្ច ន ទេតីតិ អវិគ្គហកម្បទន្តិ អត្ថោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

កិលេសប្បហានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.