២៤. ចតុវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ

បច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៩៥. ឥទានិ នេសំ បច្ចយវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘យេស’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ.

បដិច្ច ឯនំ ផលមេតិ បវត្តតិ, តិដ្ឋតិ, ឧប្បជ្ជតិ វាតិ បច្ចយោ, ហិនោតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ ហេតុ, អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ ហិ-សទ្ទោ មូល-សទ្ទោ វិយ បតិដ្ឋត្ថោ វេទិតព្ពោ, ហិនោតិ វា ឯតេន កម្មនិទានភូតេន ឧទ្ធំ ឱជំ អតិហរន្តេន មូលេន វិយ បាទបោ តប្បច្ចយំ ផលំ គច្ឆតិ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជតីតិ ហេតុ, ហេតុ ច សោ មូលដ្ឋេន, បច្ចយោ ច ឧបការកដ្ឋេនាតិ ហេតុបច្ចយោ, ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ អត្ថោ.

ឯវំ អារម្មណបច្ចយាទីសុ ទដ្ឋព្ពំ. ស្វាយំ បដិសន្ធិយំ កម្មសមុដ្ឋានានំ, បវត្តិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, ឧភយត្ថ សហជាតនាមធម្មានញ្ច បច្ចយោ. សព្ពលោកិយលោកុត្តរន្តិ ឥមិនា បញ្ញត្តិយាបិ លោកេ វិទិតភាវេន លោកិយបទេន សង្គហិតត្តា រូបាទិភេទេសុ ឆព្ពិធេសុ សង្ខតាសង្ខតបញ្ញត្តិធម្មេសុ ន កោចិ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ អនិយតោ កតោតិ. ននុ ច ‘‘យំ យំ ធម្ម’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.២-៣) វុត្តត្តា បញ្ញត្តិយា គហណំ ន ហោតីតិ? នាយំ ទោសោ ធម្មសទ្ទស្ស ញេយ្យវចនត្តា. អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា, គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. តេ បន តំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច. យថា ហិ ទុព្ពលោ បុរិសោ ទណ្ឌំ វា រជ្ជុំ វា អាលម្ពិត្វា ឧដ្ឋហតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, ឯវំ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា រូបាទិអារម្មណំ អាលម្ពិត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ចាតិ.

ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ អធិបតិបច្ចយោ. ជេដ្ឋកដ្ឋេនាតិ ច បមុខភាវេន. អត្តាធីនានញ្ហិ បតិភូតោ ធម្មោ អធិបតីតិ សោ តេសំ បមុខភាវេន បវត្តតិ. ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ ឆន្ទាទយោ ចត្តារោ ធម្មា សហជាតនាមរូបានំ សហជាតាធិបតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថ សហជាតាធិបតី’’តិអាទិ. ‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាម កម្មំ ន សិជ្ឈតី’’តិអាទិកំ បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ ចិត្តុប្បាទេ ឆន្ទាទយោ ធុរភូតា ជេដ្ឋកភូតា សម្បយុត្តធម្មេ, តំសមុដ្ឋានរូបេ ច សាធយមានា វសេ វត្តយមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, តេ ច តេសំ វសេន វត្តន្តិ ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោ. តេន តេ អធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ, នោ ច ខោ ឯកតោ. យទា ហិ ឆន្ទំ ធុរំ ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តំ បវត្តតិ, តទា ឆន្ទោវ អធិបតិ, ន ឥតរេ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អធិបតិភាវោបិ ហិ នេសំ អត្តនោ បវត្តិនិវារកេ អភិភុយ្យ បវត្តនតោ ហោតិ. អវសេសន្តិ យថាវុត្តានំ តេសំ គរុកាតព្ពតាភាវតោ, គរុកតស្សេវ ច អារម្មណាធិបតិភាវវចនតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំ យំ ធម្មំ គរុំ កត្វា យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៣). តត្ថ គរុំ កត្វាតិ គរុការចិត្តីការវសេន វា អស្សាទនវសេន វា គរុំ ភារិកំ លទ្ធព្ពំ អនវញ្ញាតំ កត្វា. គរុកាតព្ពញ្ហិ អារម្មណំ តន្និន្នបោណបព្ភារានំ អស្សាទនបច្ចវេក្ខណមគ្គផលានំ អត្តនោ វសេ វត្តយមានំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា អយំ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន ឧបការកត្តា អធិបតិបច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ.

អន្តរយតីតិ អន្តរំ, ព្យវធាយកន្តិ អត្ថោ, នាស្ស អន្តរំ វិជ្ជតីតិ អនន្តរោ, សោយេវ បច្ចយោតិ អនន្តរបច្ចយោ, អនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោតិ អធិប្បាយោ. អនន្តរនិរុទ្ធាតិ អត្តនោ និរោធានន្តរំ អនុរូបចិត្តុប្បាទស្ស ឧប្បត្តិបច្ចយភាវេន តស្ស ឧប្បត្តិយា បុរិមភាគេ អនន្តរំ ហុត្វា និរុទ្ធា, រូបធម្មា បន អនន្តរបច្ចយា នត្ថិ.

សមនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សមនន្តរបច្ចយោ, តថា សមនន្តរបច្ចយោបីតិ ឋបេត្វា ឧបសគ្គមត្តំ ន ឯត្ថ កោចិ វិសេសោ. យោ ហិ អនន្តរបច្ចយោ, សោវ សមនន្តរបច្ចយោតិ. បុរិមបច្ឆិមានញ្ហិ អនន្តរុប្បាទភាវតោ និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតា អនន្តរបច្ចយតា, រូបកលាបានំ វិយ សណ្ឋានាភាវតោ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ សហដ្ឋានាភាវតោ ច ‘‘ឥទមិតោ ឧទ្ធំ ហេដ្ឋា តិរិយ’’ន្តិ វិភាគាភាវា អត្តនោ ឯកត្តមិវ ឧបនេត្វា សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន ឧប្បាទេតុំ សមត្ថតា សមនន្តរបច្ចយតា, តស្មា ធម្មតោ អវិសេសេបិ វិនេយ្យវសេន ព្យញ្ជនត្ថមត្តតោ វិសេសំ គហេត្វា តេសំ វិសុំ ទេសនា កតា. យម្បិ ‘‘អត្ថានន្តរតាយ អនន្តរបច្ចយោ, កាលានន្តរតាយ សមនន្តរបច្ចយោ’’តិ អាចរិយានំ មតំ, តំ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ កុសលំ ផលសមាបត្តិយា សមនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទីហិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៨) វិរុជ្ឈតីតិអាទិនា បដិក្ខិត្តំ.

ឧប្បជ្ជមានោវ សហុប្បាទនវសេន ឧបការកោ ធម្មោ សហជាតបច្ចយោ បកាសស្ស បទីបោ វិយ, សោ បនាយំ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ, សហជាតរូបានញ្ច, មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ, ឧបាទារូបានញ្ច, បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុវិបាកា អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ច តិវិធោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចិត្តចេតសិកា’’តិអាទិ. យម្បិ ហិ បាឡិយំ អរូបក្ខន្ធាទិវសេនស្ស ឆព្ពិធតំ វុត្តំ, តម្បិ ឯត្ថេវ សង្គហិតំ. យោ បនេត្ថ សេសរូបធម្មានំ, ឧភយត្ថ វត្ថុនោ ច បវត្តិយា អរូបធម្មានំ, ឧបាទារូបានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ មហាភូតានំ សហជាតបច្ចយត្តាភាវោ, សោ បច្ចយភាវសាមត្ថិយវិសេសាយោគតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អញ្ញមញ្ញំ ឧប្បាទនុបត្ថម្ភនភាវេន អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកោ ធម្មោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ. អញ្ញមញ្ញុបត្ថម្ភកតិទណ្ឌកំ វិយ ឧបការកតា ច អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវ ទដ្ឋព្ពា, ន សហជាតាទិវសេន. សហជាតាទិបច្ចយោ ហោន្តោយេវ ហិ កោចិ កស្សចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ ចិត្តចេតសិកានំ ចិត្តជរូបេ សតិ, មហាភូតានំ ឧបាទារូបេ សតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយត្តាភាវតោ. យថាហ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ, ចត្តារោ មហាភូតា…បេ… ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៧). អាចរិយេន បន បច្ចយុប្បន្នធម្មេ អបរាមសិត្វា វុច្ចមានត្តា អវិសេសេន វុត្តំ ‘‘តថា អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ’’តិ.

តរុអាទីនំ បថវី វិយ អធិដ្ឋានាការេន, ចិត្តកម្មាទីនំ បដាទយោ វិយ ច និស្សយាការេន ឧបការកោ ធម្មោ និស្សយបច្ចយោ. វត្ថុរូបានីតិ សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ អធិដ្ឋានាការេន និស្សយបច្ចយភូតានិ វត្ថុរូបានិ. មហាភូតា ចិត្តចេតសិកា ចាតិ អញ្ញមញ្ញំ, ឧបាទារូបានញ្ច តថេវ និស្សយភូតានិ មហាភូតានិ អញ្ញមញ្ញំ, សហជាតរូបានញ្ច និស្សយាការេន បច្ចយានិ ចិត្តចេតសិកានិ, តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោ ន បដិក្ខិត្តោតិ និស្សយោ.

យថា បន ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ, ឯវំ ភុសោ និស្សយោ ឧបនិស្សយោ, ពលវការណន្តិ អត្ថោ, តស្មា ពលវការណភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ. សោ អារម្មណូបនិស្សយោ អនន្តរូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោតិ តិវិធោតិ អាហ ‘‘អារម្មណា’’តិអាទិ. តត្ថ –

‘‘ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតិ, បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតិ, ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ឈានំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតិ, សេខា គោត្រភុំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តិ, វោទានំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តិ, សេខា មគ្គា វុដ្ឋហិត្វា មគ្គំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) –

ឯវមាទិនា នយេន អារម្មណូបនិស្សយោ តាវ អារម្មណាធិបតិនា សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោ. តេនាហ ‘‘អារម្មណូបនិស្សយោ អារម្មណាធិបតិយេវា’’តិ. កិញ្ចាបិ នានត្តំ អកត្វា វិភត្តោ, តថាបិ អយំ តេសំ វិសេសោ – យំ អារម្មណំ គរុំ កត្វា ចិត្តចេតសិកា ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ និយមតោ តេសំ អារម្មណេសុ ពលវារម្មណំ ហោតិ. ឥតិ គរុកាតព្ពមត្តដ្ឋេន អារម្មណាធិបតិ, ពលវការណដ្ឋេន អារម្មណូបនិស្សយោតិ ច ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អនន្តរូបនិស្សយោបិ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ខន្ធា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ខន្ធានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) នយេន អនន្តរបច្ចយេន សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោតិ អាហ ‘‘អនន្តរូបនិស្សយោ បន អនន្តរបច្ចយោវា’’តិ. ឯវំ សន្តេបិ អត្តនោ អនន្តរា អនុរូបចិត្តុប្បាទវសេន អនន្តរបច្ចយោ, ពលវការណវសេន អនន្តរូបនិស្សយបច្ចយោតិ ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

បកតិយា ឯវ បច្ចយន្តររហិតេន អត្តនោ សភាវេនេវ ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ, អារម្មណអនន្តរេហិ អមិស្សោវ បុថគេវ កោចិ ឧបនិស្សយោតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា បកតោ ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ. បកតោតិ ចេត្ថ ប-ការោ ឧបសគ្គោ, សោ អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថភាវេន សន្តានេ និប្ផាទិតភាវំ, ឧបសេវិតភាវញ្ច ទីបេតិ, តស្មា អត្តនោ សន្តានេ និប្ផន្នោ វា កាយិកសុខទុក្ខសទ្ធាសីលាទិ ឧបសេវិតោ វា ឧតុភោជនាទិ បកតូបនិស្សយោតិ អត្ថោ. ឧបសេវនញ្ចេត្ថ ទុវិធំ ឧបយោគោបសេវនំ អារម្មណូបសេវនញ្ច. ឯវញ្ច កត្វា អនាគតស្សាបិ ឧបនិស្សយបច្ចយតា លទ្ធា ហោតិ. កាយិកសុខ…បេ… យោ ចាតិ ឯត្ថ កាយិកសុខទុក្ខានិ រាគសទ្ធាទីនំ, ឧតុភោជនាទយោ ចិត្តសមាធានាទីនំ, សទ្ធាសីលាទយោ សទ្ធាសីលាទីនញ្ច ឧបនិស្សយា ហោន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន យំ យំ ឧបនិស្សាយ យស្ស យស្ស សម្ភវោ, តំ តំ តស្ស តស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយភូតំ សង្គណ្ហាតិ. បច្ចយមហាបទេសោ ហេស, យទិទំ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ.

បច្ចយុប្បន្នតោ បឋមតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា វត្តមានភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ បុរេជាតបច្ចយោ. សោ ច រូបធម្មោវ សមានោ អរូបធម្មស្សេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វត្ថុបុរេជាតោ នាមា’’តិអាទិ. យថា ចេត្ថ ‘‘វត្ថុរូបានី’’តិ ហទយវត្ថុនោបិ គហណំ, ឯវំ ‘‘រូបាទីនី’’តិអាទិ-គ្គហណេន ធម្មារម្មណស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច បញ្ចារម្មណានេវ អារម្មណបុរេជាតភាវេន អាគតានីតិ? សច្ចំ អាគតានិ, បញ្ហាវារេ បន ‘‘សេខា វា បុថុជ្ជនា វា ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តី’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤) អវិសេសេន បច្ចុប្បន្នចក្ខាទីនម្បិ គហិតត្តា ធម្មារម្មណស្ស អារម្មណបុរេជាតភាវោ ន សក្កា បដិពាហិតុំ. អត្ថតោបិ ហេតំ សិទ្ធំ ‘‘យំ យំ បច្ចុប្បន្នំ អារម្មណំ គហេត្វា មនោទ្វារេ ចិត្តំ បវត្តតិ, តំ តស្ស អារម្មណបុរេជាតំ ហោតី’’តិ. ឯត្ថ ច និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា បុរេជាតភាវេន វិនា ឧបការភាវំ អគច្ឆន្តានំ វត្ថារម្មណានំ បុរេជាតាការេន ឧបការកតា បុរេជាតបច្ចយតាតិ អយមស្ស និស្សយារម្មណបច្ចយតាហិ វិសេសោ.

គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសា ចេតនា វិយ បុរេជាតានំ រូបានំ ឧបត្ថម្ភកភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ. មនោសញ្ចេតនាហារវសេន ហិ បច្ឆាជាតចិត្តចេតសិកេហិ វិនា សន្តានដ្ឋិតិហេតុភាវំ អគច្ឆន្តានំ បច្ឆាជាតាការេន ចិត្តចេតសិកានំ ឧបការកតា វិប្បយុត្តាការាទីហិ វិសិដ្ឋា បច្ឆាជាតបច្ចយតាតិ ឯវំ សព្ពបច្ចយានំ បច្ចយន្តរាការវិសិដ្ឋា ឧបការកតា ទដ្ឋព្ពា. សោ បន ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១) អាគតត្តា ឯកវិធោតិ អាហ ‘‘ចិត្តចេតសិកាវា’’តិ.

បុរិមបុរិមបរិចិតគន្ថោ វិយ ឧត្តរុត្តរស្ស គន្ថស្ស កុសលាទិភាវេន អត្តសទិសបគុណពលវភាវវិសិដ្ឋំ អត្តសជាតិយតាគាហកំ អាសេវនំ, តេន បច្ចយា សជាតិយធម្មាវ អាសេវនបច្ចយោ. ភិន្នជាតិកា ហិ ភិន្នជាតិកានំ អាសេវនគុណេន បគុណពលវភាវវិសិដ្ឋំ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ អត្តនោ គតិំ គាហាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ន ច សយំ តតោ គណ្ហន្តិ. តេ បន អនន្តរាតីតានិ លោកិយកុសលាកុសលានិ ចេវ អនាវជ្ជនកិរិយាជវនានិ ចាតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា អាវជ្ជនទ្វយ’’ន្តិអាទិ. ‘‘ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ឯក’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.២២១) វចនតោ អហេតុកកិរិយាសុ ហសិតុប្បាទស្សេវ អាសេវនភាវេន, អាវជ្ជនទ្វយំ អាសេវនបច្ចយោ ន ហោតិ, លោកុត្តរម្បិ កុសលំ ភិន្នជាតិកស្សេវ ផលស្ស បុរេចរត្តា ន តេន, អាសេវនគុណំ គណ្ហាបេតិ, វិបាកាព្យាកតម្បិ កម្មវសេន. វិបាកភាវប្បត្តំ កម្មបរិណាមិតំ កម្មវេគក្ខិត្តំ បតិតំ វិយ ហុត្វា បវត្តមានំ អត្តនោ សភាវំ គាហេត្វា បរិភាវេត្វា នេវ អញ្ញវិបាកំ បវត្តេតិ, ន ច បុរិមវិបាកានុភាវំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ. លោកុត្តរវិបាកម្បិ ហិ កិញ្ចាបិ ជវនវសេន ឧប្បជ្ជតិ, អាសេវនគុណំ បន គណ្ហាតិ, ន ច អញ្ញំ គាហាបេតិ. យម្បិ ‘‘អាសេវនវិនិមុត្តំ ជវនំ នត្ថី’’តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ, តម្បិ ‘‘យេភុយ្យវសេន វុត្ត’’ន្តិ វិញ្ញាយតិ, ឥតរថា បន អាចរិយស្ស អសមបេក្ខិតាវិធាយកត្តប្បសង្គតោ. តថា ហិ វុត្តំ បដ្ឋានដ្ឋកថាយំ ‘‘លោកុត្តរោ បន អាសេវនបច្ចយោ នាម នត្ថី’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.១២). មគ្គោ បន គោត្រភុតោ អាសេវនំ ន គណ្ហាតីតិ នត្ថិ ភូមិអាទិវសេន នានាជាតិកតាយ អនធិប្បេតត្តា. តថា ហិ វុត្តំ បដ្ឋានេ ‘‘គោត្រភុ មគ្គស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ, វោទានំ មគ្គស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៦).

ចិត្តប្បយោគសង្ខាតអាយូហនកិរិយាភាវេន សហជាតានំ, នានក្ខណិកានញ្ច ឧបការកោ ធម្មោ កម្មបច្ចយោ. កម្មន្តិ ហិ ចេតនា វុច្ចតិ, សា ច អាយូហនព្យាបារា. បច្ចយុប្បន្នេន សហ ឧប្បន្នា សហជាតា, បច្ចយុប្បន្នតោ នានក្ខណេ ភវា នានក្ខណិកា. សហជាតា លោកិយលោកុត្តរា ចេតនាតិ សម្ពន្ធោ. សា សហជាតនាមានំ, តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ បច្ចយោ, ឥតរា បន វិបាកកដត្តារូបានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សាសវកុសលាកុសលចេតនាតិ អត្តនោ ឧប្បាទវិសិដ្ឋេ សន្តានេ សេសបច្ចយសមាគមេ បវត្តមានានំ វិបាកកដត្តារូបានំ សន្តានវិសេសនកិរិយាភាវេន ឧបការិកា កាមរូបារូបកុសលចេតនា, អកុសលចេតនា ច. តស្សា ហិ តថា កិរិយាភាវេន បវត្តត្តា តេសំ បវត្តិ, ន អញ្ញថា. ឥតរា បន សហជាតានំ អាយូហនកិរិយាភាវេន បវត្តមានា ឧបការិកាតិ វត្តព្ពំ. អវធារណេន បនេត្ថ ចេតនាសម្បយុត្តំ អភិជ្ឈាទិកម្មំ បដិក្ខិបតិ សតិបិ វិបាកធម្មសភាវេ ចេតនាវជ្ជានំ អតំសភាវត្តា. អនាសវ…បេ… បច្ចយោតិ ឥមិនា លោកិយកុសលចេតនាយ វិសេសមត្តំ ទស្សេតិ, ន នានក្ខណិកកម្មបច្ចយតាភាវំ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អរូបាវចរចេតនា, បន លោកុត្តរចេតនា ច ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា អត្តនោ អត្តនោ វិបាកក្ខន្ធានំ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ.

អត្តនោ និរុស្សាហសន្តភាវេន សហជាតនាមរូបានំ និរុស្សាហសន្តភាវាយ ឧបការកា អរូបធម្មាវ វិបាកបច្ចយោ. តេនាហ ‘‘វិបាកចិត្តចេតសិកា’’តិ. តេ ហិ បយោគេន អសាធេតព្ពតាយ កម្មស្ស កតត្តា និប្ផជ្ជនមត្តតោ និរុស្សាហសន្តភាវា ហោន្តិ, ន កិលេសវូបសមសន្តភាវា. និរុស្សាហសន្តភាវតោ ឯវ ហិ ភវង្គាទយោ ទុវិញ្ញេយ្យា. បញ្ចទ្វារេបិ ហិ ជវនប្បវត្តិយាវ រូបាទីនំ គហិតតា វិញ្ញាយតិ. អភិនិបាតសម្បដិច្ឆនសន្តីរណមត្តា បន វិបាកា ទុវិញ្ញេយ្យា ឯវ.

រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការោ អាហារបច្ចយោ. សតិបិ ហិ ជនកភាវេ ឧបត្ថម្ភកត្តមេវ អាហារស្ស បធានកិច្ចំ, ជនយន្តោបិ ច អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបត្ថម្ភេន្តោវ ជនេតីតិ ឧបត្ថម្ភនភាវោវ អាហារភាវោតិ. តត្ថ កពឡីការោ អាហារោ រូបកាយស្សេវ ឧបត្ថម្ភកោ, សេសា តយោ រូបារូបកាយស្ស. ន កេវលញ្ហិ តេ នាមធម្មានមេវ អវិច្ឆេទហេតុកា, អថ ខោ បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានំ, បវត្តេ ចិត្តជរូបានម្បិ.

តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ បច្ចយុប្បន្នធម្មេហិ អត្តានំ អនុវត្តាបនកសង្ខាតអាធិបច្ចដ្ឋេន បច្ចយោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ. អធិបតិបច្ចយធម្មានញ្ហិ បវត្តិវិនិវារកេ អភិភវិត្វា បវត្តនេន គរុភាវោ អធិបតិយដ្ឋោ, ឥន្ទ្រិយានំ បន ទស្សនាទិកិច្ចេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ, ជីវនេ កម្មជរូបេហិ, អរូបធម្មេហិ ច ជីវន្តេហិ សុខិតាទិភាវេសុ សុខិតាទីហិ អធិមោក្ខបគ្គហឧបដ្ឋានាវិក្ខេបប្បជាននេសុ ‘‘អនញ្ញាតំ ញស្សាមី’’តិ បវត្តិយំ អាជាននេ, អញ្ញាតាវិភាវេ ច សទ្ធាទិសហជាតេហីតិ ឯវំ តំតំកិច្ចេសុ ចក្ខាទិបច្ចយេហិ ធម្មេហិ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនិយតាមត្តំ ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបច្ចដ្ឋោតិ អយមេវ តេសំ វិសេសោ. រូបសត្តក-គ្គហណេន ចក្ខាទីនិ បញ្ច, ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយទ្វយញ្ច ទស្សេតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយំ បន អរូបជីវិតិន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ ឯកតោ កត្វា ជីវិត-គ្គហណេន គហិតំ. ឯវញ្ហិ ទ្វាវីសតិ ឥន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ. ‘‘អនាទិមតិ សំសារេ អនញ្ញាតំ អសច្ឆិកតំ ចតុសច្ចធម្មំ, និព្ពានមេវ វា ញស្សាមី’’តិ បវត្តស្ស ឥន្ទ្រិយំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ, បឋមមគ្គញាណំ. អាជានតោ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា ជានតោ ឥន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ, សោតាបត្តិផលតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឆសុ ញាណំ, អញ្ញាតាវិនោ ចតូសុ សច្ចេសុ បរិនិដ្ឋិតកិច្ចស្ស ឥន្ទ្រិយំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ, អរហត្តផលញាណំ. បឋមំ បរិយាយតោ ឥន្ទ្រិយត្តំ សន្ធាយ រូបសត្តក-គ្គហណេន គហេត្វាបិ បុន កថញ្ចិ ឧបការកត្តាភាវតោ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានំ ឯត្ថ អគ្គហណំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តានិ ហិ យេភុយ្យេន លិង្គាទីហិ អនុវត្តិយមានានិបិ បច្ចយភាវតោ នានុវត្តីយន្តីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណូបនិជ្ឈានវសេន ឧបគន្ត្វា អារម្មណនិជ្ឈានំ ឈានបច្ចយតា, សោ ច វិតក្កាទីនមេវ អាវេណិកោ សភាវោតិ អាហ ‘‘ឈានបច្ចយោ’’តិអាទិ. តេ បន បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានំ, បវត្តេ ចិត្តជរូបានំ, ឧភយត្ថ នាមធម្មានញ្ច បច្ចយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សុគតិតោ, ទុគ្គតិតោ, កុសលតោ, អកុសលតោ វា និយ្យានដ្ឋេន សហជាតានំ ឧបការកតា មគ្គបច្ចយតា, សា ច សម្មាទិដ្ឋាទីនន្តិ អាហ ‘‘មគ្គបច្ចយោ’’តិអាទិ. សង្កប្ប-គ្គហណេន សម្មាសង្កប្បំ, មិច្ឆាសង្កប្បញ្ច ទស្សេតិ. ឯវំ សេសេសុបិ. មិច្ឆាសង្កប្បាទយោ ហិ អបាយមគ្គង្គា, មិច្ឆាសតិមិច្ឆាវាចាទយោ ចេត្ថ តថាបវត្តចិត្តុប្បាទា, ចេតនា ច, អយម្បិ ឈានបច្ចយេ វុត្តានមេវ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បរមត្ថេន ភិន្នានម្បិ ឯកីភាវគតានំ វិយ ឯកុប្បាទាទិភាវសង្ខាតសម្បយោគលក្ខណេន ឧបការកតា សម្បយុត្តបច្ចយតា, សា ច នាមធម្មានមេវ, ន រូបធម្មានន្តិ អាហ ‘‘សម្បយុត្តបច្ចយោ’’តិអាទិ.

អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធតាយ យុត្តានម្បិ សមានានំ វិប្បយុត្តភាវេន វិសំសដ្ឋតាយ នានត្តូបគមនេន ឧបការកតា វិប្បយុត្តបច្ចយតា, សា ច វត្ថូនំ, ចិត្តចេតសិកានមេវ វាតិ អាហ ‘‘វិប្បយុត្តបច្ចយោ’’តិអាទិ. ឆ វត្ថូនិ ហិ សត្តន្នំ វិញ្ញាណានំ យថារហំ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ, ចិត្តចេតសិកា បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានំ, បវត្តិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច វិប្បយុត្តបច្ចយោ. វត្ថុបុរេជាតានីតិ ឥទំ ចក្ខាទិវត្ថុវសេនេវ វុត្តំ, ហទយវត្ថុ បន បដិសន្ធិយម្បិ បច្ចយភាវតោ សហជាតម្បិ លព្ភតិ. វុត្តម្បិ ហេតំ អព្យាកតបទស្ស សហជាតវិភង្គេ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ខន្ធា កដត្តារូបានំ, ខន្ធា វត្ថុស្ស, វត្ថុ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. តថា បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកាតិ ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវសេនេវ វុត្តំ, ‘‘សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤) បន សហជាតាបិ លព្ភន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិប្បយុត្តបច្ចយោ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតវសេន តិវិធោ’’តិ. អយំ បន រូបធម្មោ សមានោ រូបធម្មស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ សម្បយោគាសង្កាយ អភាវតោ.

យេសញ្ហិ នាមានំ ចក្ខាទីនំ អព្ភន្តរតោ និក្ខមន្តានំ វិយ បវត្តិ, រូបានញ្ច នាមសន្និស្សយេនេវ ឧប្បជ្ជមានានំ សម្បយោគាសង្កា ហោតិ, តេសមេវ វិប្បយុត្តបច្ចយតា វុត្តា. រូបានំ បន រូបេហិ សាសង្កា នត្ថិ, វត្ថុសន្និស្សយេនេវ ច ជាយន្តានំ នាមានំ វិសយមត្តំ អារម្មណន្តិ តេនាបិ តេសំ សម្បយោគាសង្កា នត្ថិ. បច្ចុប្បន្នសភាវេន អត្ថិភាវេន តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកតា អត្ថិបច្ចយតា. សតិបិ ហិ ជនកត្តេ ឋិតិយំយេវ សាតិសយោ អត្ថិបច្ចយានំ ព្យាបារោតិ ឧបត្ថម្ភកតា តេសំ គហិតា, តេ ច រូបជីវិតិន្ទ្រិយាទីនេវាតិ អាហ ‘‘អត្ថិបច្ចយោ’’តិអាទិ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ហិ កដត្តារូបានំ, កពឡីការាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស, អារម្មណបុរេជាតានិ ចិត្តចេតសិកានំ និស្សយបច្ចយេ វុត្តធម្មា, តត្ថេវ វុត្តបច្ចយុប្បន្នញ្ច អត្ថិបច្ចយោ. និស្សយបច្ចយេ វុត្តធម្មាតិ ច វត្ថុរូបមហាភូតចិត្តចេតសិកានំ ធម្មសាមញ្ញេនេវ គហណំ, ន និស្សយបច្ចយភាវីនំយេវ. បច្ឆាជាតានម្បិ ចិត្តចេតសិកានំ បុរេជាតស្ស កាយស្ស បញ្ហាវារេ បច្ចយភាវេន និទ្ទិដ្ឋត្តា. ឯត្ថ ច អត្ថិភាវាភាវេន អនុបការកានមេវ អត្ថិភាវេន ឧបការកតាយ អត្ថិបច្ចយតាភាវតោ នត្ថិ និព្ពានស្ស សព្ពទា ភាវិនោ អត្ថិបច្ចយតា, ឧប្បាទាទិយុត្តានំ វា នត្ថិភាវោបការតាវិរុទ្ធោ ឧបការកភាវោ អត្ថិបច្ចយតាតិ ន តស្ស តប្បច្ចយត្តប្បសង្គោ.

នត្ថិបច្ចយោតិអាទីសុ អនន្តរតាមត្តេន, ចិត្តនិយាមកភាវេន វា ឧបការកតា អនន្តរបច្ចយតា. ឯកស្មិំ ផស្សាទិធម្មសមុទាយេ បវត្តមានេ ទុតិយស្ស អភាវតោ អត្តនោ ឋិតិយា ឱកាសមលភន្តានំ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានកចិត្តចេតសិកានំ ឱកាសទានវសេន ឧបការកតា នត្ថិបច្ចយតា. អត្តនោ សភាវាវិគមេន អប្បវត្តមានានំ វិគតភាវេន ឧបការកតា វិគតបច្ចយតា. អត្ថតោ បន ទ្វិន្នម្បិ អនន្តរបច្ចយភាវីធម្មត្តា អវិសេសោ វុត្តោ. សភាវតាមត្តេន ឧបការកតា អត្ថិបច្ចយតា, និរោធានុបគមនវសេន ឧបការកតា អវិគតបច្ចយតាតិ បច្ចយវិសេសោ តេសំ ធម្មាវិសេសេបិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានញ្ហិ សមត្ថតាវិសេសំ សព្ពាការេន ញត្វា ភគវតា ចតុវីសតិបច្ចយា ទេសិតាតិ ភគវតិ សទ្ធាយ ‘‘ឯវំ វិសេសា ឯតេ ធម្មា’’តិ សុតមយញាណំ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តាភាវនាមយញាណេហិ តទភិសមយាយ យោគោ ករណីយោ. អវិសេសេបិ ធម្មសាមត្ថិយស្ស តថា តថា វិនេតព្ពបុគ្គលានំ វសេន ហេដ្ឋា វុត្តោបិ បច្ចយោ បុន បការន្តរេន វុច្ចតិ យថា អហេតុកទុកំ វត្វាបិ ហេតុវិប្បយុត្តទុកំ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យស្មា មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ, ឧបាទារូបានញ្ច សហជាតបច្ចយា, មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ អញ្ញមញ្ញនិស្សយបច្ចយា, ឧបាទារូបានំ និស្សយបច្ចយាវ, កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយោ, មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ, ឧបាទារូបានញ្ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ កដត្តារូបានញ្ច អត្ថិអវិគតឥន្ទ្រិយបច្ចយា, តស្មា វុត្តំ ‘‘រូបំ រូបស្ស…បេ… សត្តធា បច្ចយោ ហោតី’’តិ.

រូបំ អរូបស្សាតិអាទីសុបិ ហេដ្ឋា វុត្តបច្ចយុប្បន្នធម្មេ សុដ្ឋុ ឧបលក្ខេត្វា បច្ចយោ យោជេតព្ពោ. រូបំ រូបារូបស្សាតិ នត្ថីតិ ឥទំ សហជាតបច្ចយភូតម្បិ រូបំ រូបារូបទ្វយស្ស បច្ចយភាវេន អនាគតន្តិ កត្វា វុត្តំ.

សព្ពេសំ បច្ចយានំ អារម្មណបច្ចយេ ឧបនិស្សយបច្ចយេ, សហជាតនានក្ខណិកចេតនាយ កម្មបច្ចយេ, សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាទិភេទស្ស អត្ថិបច្ចយេ ច សមោធានតោ សព្ពេបិ បច្ចយា សង្ខេបតោ ចតុព្ពិធាយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពេ បនិមេ’’តិអាទិ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

បច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថាវណ្ណនា

១៤០០-២. សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតគតិតាយ សុន្ទរា មតិ ឥមស្សាតិ សុមតិ, តស្ស សុមតិស្ស ភគវតោ មតិវិចារំ ញាណចារំ ពោធេតីតិ សុមតិមតិវិចារពោធនោ. វិរុទ្ធា មតិ យេសំ តេ វិមតិនោ, វិរុទ្ធា មតីតិ ច វិរុទ្ធទស្សនន្តិ អត្ថោ. តេសំ វិមោហំ វិនាសេតីតិ វិមតិវិមោហវិនាសនោ. យតោ យស្មា នាមតោ សុមតិនា ភិក្ខុនា មានតោ ពហុមានេន អាយាចិតសម្មានតោ អាយាចិតោ ហុត្វា សម្មា អវនតោ សទាយេវ មតោ អយំ, តតោ តស្មា មយា រចិតោ អភិធម្មាវតារោ. តថា ហិ ភាវនា សាធូនំ សម្ភាវនា ហិតវិភាវនា ហិតប្បកាសនតោ សទា តោសទាតិ យោជនា.

១៤០៣-១៤. អយុត្តំ វា វិរុទ្ធំ វាតិ ឯត្ថ ‘‘អដ្ឋកថាយ វិមុខភូតំ អយុត្តំ នាម, បាឡិយា វិមុខភូតំ វិរុទ្ធ’’ន្តិ វទន្តិ. ព្យប្បថានន្តិ ច វាចនាមគ្គានន្តិ អត្ថោ. តិវិធាតិ ឯកោ ព្យប្បថោ សទ្ទសម្បន្នោ, ន អត្ថសម្បន្នោ, ឯកោ អត្ថសម្បន្នោ, ន សទ្ទសម្បន្នោ, ឯកោ ឧភយសម្បន្នោតិ តិប្បការាតិ អត្ថោ. ហិតមេវ អត្ថោតិ ហិតត្ថោ, តំ អត្តនោ កាមេតីតិ ហិតត្ថកាមោ. អសំកិណ្ណកុលាកុលេហិ អសម្ភិន្នកុលេហិ សំកិណ្ណេ. កេលាសោយេវ សិខរោតិ កេលាសសិខរោ, សោ ហិ ហិមវតោ ចតុរាសីតិយា កូដសហស្សានំ បាមោក្ខោ រជតមយោ មហាសិខរោ. តទាការេហិ សព្ពសេតេហិ បាសាទេហិ បដិមណ្ឌិតត្តា កេលាស…បេ… មណ្ឌិតោ. កណ្ហទាសេនាតិ ឯវំនាមកេន ឧបាសកេន. បាចីនបាសាទេតិ បាចីនទិសាភាគសន្និស្សិតេ បាសាទេ. អយន្តិ អយមភិធម្មាវតារោ.

និដ្ឋិតាយំ អភិធម្មត្ថវិកាសិនី នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនា.

និគមនកថា

១. រម្មេ បុលត្ថិនគរេ នគរាធិរាជេ,

រញ្ញា បរក្កមភុជេន មហាភុជេន;

ការាបិតេ វសតិ ជេតវនេ វិហារេ,

យោ រម្មហម្មិយវរូបវនាភិរាមេ.

២. សម្បន្នសីលទមសំយមតោសិតេហិ,

សម្មានិតោ វសិគណេហិ គុណាករេហិ;

បត្តោ មុនិន្ទវចនាទិសុ នេកគន្ថ-

ជាតេសុ ចាចរិយតំ មហិតំ វិទូហិ.

៣. ញាណានុភាវមិហ យស្ស ច សូចយន្តី,

សំវណ្ណនា ច វិនយដ្ឋកថាទិកានំ;

សារត្ថទីបនិមុខា មធុរត្ថសារ-

សន្ទីបនេន សុជនំ បរិតោសយន្តី.

៤. តស្សានុកម្បមវលម្ពិយ សារិបុត្ត-

ត្ថេរស្ស ថាមគតសារគុណាករស្ស;

យោ សាសនេ ជិនវរស្ស រតិំ ឧឡារំ,

បប្បោតិ នន្ទិបរិវេណនិវាសវាសី.

៥. ស សាធយំ សោតុហិតំ អនប្បកំ,

សុមង្គលោទីរិតនាមវិស្សុតោ;

អកាភិធម្មត្ថវិកាសិនិំ ឥមំ,

បកាសយន្តិំ មធុរត្ថសម្បទន្តិ.

អភិធម្មាវតារដីកា សមត្តា.