២២. ពាវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ

ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣១៩-២១. ឥទានិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា និទ្ទេសេ អនុប្បត្តេ សា យស្ស ញាណស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតោ បរ’’ន្តិអាទិមាហ. ឥតោ បរន្តិ ឥតោ អនុលោមញាណតោ ឧបរិ. អាវជ្ជនិយឋានត្តាតិ អាវជ្ជនកិច្ចំ ករោន្តំ កិរិយមនោធាតុ វិយ មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានេ ឋិតត្តា អព្ពោហារិកមេវ ឧភយវិសុទ្ធិលក្ខណាភាវតោ. កិញ្ចាបិ ឯវំ, តថាបិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ បរិយោសានត្តា វិបស្សនាបក្ខិយមេវាតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាយ សោតស្មិំ, បតិតត្តា វិបស្សនា’’តិ. ឯតេនស្ស បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិភជនំ ទស្សេតិ.

១៣២២. បុថុជ្ជនេសុ ភវំ បោថុជ្ជនិកំ, តទេវ គោត្តំ អរិយេហិ អសម្មិស្សា បុថុជ្ជនសមញ្ញាតិ បោថុជ្ជនិកគោត្តំ. ឯកវំសជានញ្ហិ សមានា សមញ្ញា ‘‘គោត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, គំ តាយតិ ពុទ្ធិំ, អភិធានញ្ច ឯកំសិកវិសយតាយ រក្ខតីតិ កត្វា. វា-សទ្ទោ វក្ខមានត្ថវិកប្បនេ. អភិភុយ្យ បវត្តិតោ គោត្រភូតិ សម្ពន្ធោ. គោត្តំ វុច្ចតិ និព្ពានំ ‘‘អរិយោ’’តិ ពុទ្ធិយា, អភិធានស្ស ច តាយនតោ បវត្តនតោតិ អធិប្បាយោ. តតោ ភវតីតិ តតោ គោត្តតោ អារម្មណបច្ចយតោ ភវតិ. ឥតិ-សទ្ទោ ចេត្ថ ហេតុត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន យស្មា តតោ ភវតិ, តស្មា គោត្រភូតិ អត្ថោ.

១៣២៣-៥. ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ឯវ ញាណទស្សនសុទ្ធិកំ. តំ សម្បាទេតុំ បនិច្ឆតា តេន ភិក្ខុនា យំ អញ្ញំ កិញ្ចិបិ កាតព្ពំ, តំ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មា នត្ថីតិ ចេ អាហ ‘‘យំ ហី’’តិអាទិ. ‘‘កតមេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘កថ’’ន្តិ អនុយោគស្ស ឧបដ្ឋិតត្តា ‘‘អនុលោមាវសានំ ហី’’តិអាទិនា តំ សមត្ថេតិ.

១៣២៦-៧. ឯវំ ឧប្បន្នអនុលោមញាណស្ស បនស្ស ឯតេហិ តីហិបិ អនុលោមញាណេហិ អត្តនោ ពលានុរូបេន ថូលថូលេ សច្ចបដិច្ឆាទកតមម្ហិ អន្តរធាបិតេ សព្ពសង្ខារគតេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ, ន លគ្គតិ, បទុមបលាសតោ ឧទកំ វិយ បតិកុដតិ បតិវដ្ដតិ, សព្ពំ និមិត្តារម្មណម្បិ សព្ពំ បវត្តារម្មណម្បិ បលិពោធតោ ឧបដ្ឋាតិ, អថស្ស សព្ពស្មិំ និមិត្តប្បវត្តារម្មណេ បលិពោធតោ ឧបដ្ឋិតេ ទុតិយស្ស វា តតិយស្ស វា អនុលោមញាណស្ស អនន្តរំ គោត្រភុញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘តស្សា’’តិអាទិ. បឋមាវជ្ជនញ្ចេវ បឋមាភោគតាបិ ចាតិ បឋមាវជ្ជនំ បឋមាភោគភូតំ. សកត្ថេ ហិ អយំ តា-បច្ចយោតិ. តត្ថ អាវជ្ជនំ ចិត្តសន្តានស្ស បរិណាមនវសេន, អាភោគោ អត្តនោ អាភុជនវសេន ទដ្ឋព្ពោ.

១៣២៨-៣៣. អនន្តរាទីហីតិ អនន្តរសមនន្តរអាសេវនឧបនិស្សយនត្ថិវិគតវសេន ឆហិ បច្ចយេហិ. មុទ្ធន្តិ មុទ្ធភូតំ. ឯកន្តិកតាយ ឯកវារមេវ ច ឧប្បជ្ជនតោ បុនរាវត្តាភាវេន បន អនាវត្តំ. អនាវជ្ជនម្បិ ចាតិ អនាវជ្ជនម្បិសមានំ. សញ្ញំ ទត្វា វិយាតិ ‘‘ឯវំ ឧប្បជ្ជាហី’’តិ សញ្ញំ ទត្វា វិយ. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពន្តិ អបទាលិតបុព្ពំ. វិទ្ធំសេន្តោវាតិ វិនាសេន្តោ ឯវ. ជាយតីតិ និព្ពត្តតិ. ឯត្ថ ច ឥមំ ឧបមំ អាហរន្តិ – ឯកោ កិរ ឥស្សាសោ អដ្ឋឧសភមត្តេ បទេសេ ផលកសតំ ឋបាបេត្វា វត្ថេន មុខំ វេឋេត្វា សរំ សន្នយ្ហិត្វា ចក្កយន្តេ អដ្ឋាសិ, អញ្ញោ បុរិសោ ចក្កយន្តំ អាវិជ្ឈិត្វា យទា ឥស្សាសស្ស ផលកំ អភិមុខំ ហោតិ, តទា តត្ថ ទណ្ឌកេន សញ្ញំ ទេតិ. ឥស្សាសោ ទណ្ឌកសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ សរំ ខិបិត្វា ផលកសតនិព្ពិជ្ឈតិ. តត្ថ ទណ្ឌកសញ្ញំ ទេន្តោ វិយ គោត្រភុញាណំ, ឥស្សាសោ វិយ មគ្គញាណំ, ទណ្ឌកសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ ផលកសតំ និព្ពិជ្ឈនំ វិយ មគ្គញាណស្ស គោត្រភុញាណេន ទិន្នសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា អនិព្ពិទ្ធបុព្ពានំ អបទាលិតបុព្ពានំ លោភទោសមោហក្ខន្ធានំ និព្ពិជ្ឈនន្តិ.

១៣៣៥-៨. អនាមតគ្គ…បេ… មហោទធិន្តិ អដ្ឋមភវតោ បដ្ឋាយ និព្ពត្តកំ អញ្ញាតកោដិំ សំសារវដ្ដទុក្ខមហាសមុទ្ទំ. បាណាតិបាតាទិបញ្ចវេរានិ ចេវ បញ្ចវីសតិ មហាភយានិ ចាតិ សព្ពវេរភយានិ. អនេកេបិ អានិសំសេតិ រតនត្តយេ និវិដ្ឋសទ្ធាទិកេ អានិសំសេ. អាទិមគ្គេនាតិ សោតាបត្តិមគ្គសង្ខាតេន បឋមមគ្គេន. បឋមមគ្គញាណវណ្ណនា.

១៣៣៩. តស្សេវានន្តរន្តិ តស្ស អនន្តរំយេវ. ទ្វេបិ តីណិ វាតិ នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស ទ្វេ, តិក្ខបញ្ញស្ស តីណិ ផលចិត្តានិ.

១៣៤០-៣. ‘‘អជានិត្វា វទន្តិ តេ’’តិ វត្វា តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចមំ មគ្គចិត្តន្តិ ឥមិនាវ ឆដ្ឋស្ស អភាវទីបនេន ‘‘ឯកំ ផលចិត្ត’’ន្តិ វទតោ គោទត្តត្ថេរស្ស វាទោបិ បដិក្ខិត្តោ.

១៣៤៤. ‘‘ឯត្តាវតា’’តិ បឋមមគ្គស្ស ឧប្បត្តិអនន្តរំ ផលស្ស ឧប្បត្តិមត្តេន. សោតាបន្នោតិ វុច្ចតីតិ សោតាបន្នោ នាម ទុតិយោ អរិយបុគ្គលោតិ វុច្ចតិ. សោ ទេវរជ្ជចក្កវត្តិរជ្ជាទិបមាទដ្ឋានំ អាគម្ម ភុសំ បមត្តោបិ ហុត្វា កាមសុគតិយំ សត្តក្ខត្តុមេវ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តករណសមត្ថោ ហោតិ. យថាហ –

‘‘កិញ្ចាបិ តេ ហោន្តិ ភុសំ បមត្តា,

ន តេ ភវំ អដ្ឋមមាទិយន្តី’’តិ. (ខុ. បា. ៦.៩; សុ. និ. ២៣២; នេត្តិ. ១១៥);

រូបារូបលោកេសុ បន ន តថា និយមោតិ អាចរិយា.

១៣៤៧. ផលាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន បហីនកិលេសាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. តថា ច ‘‘ឥមិនា វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ បឋមំ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘អយំ មេ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ ផលំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា អវសិដ្ឋា’’តិ ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, អវសានេ ‘‘អយំ មេ ធម្មោ អារម្មណតោ បដិវិទ្ធោ’’តិ អមតំ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ. ឥតិ សោតាបន្នស្ស បញ្ច បច្ចវេក្ខណញាណានិ ហោន្តិ. យថា ច សោតាបន្នស្ស, ឯវំ សកទាគាមិអនាគាមីនម្បិ. អរហតោ បន អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថិ. ឯវំ សព្ពានិបិ ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ. តេនាហ ‘‘បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ភវន្តេកូនវីសតី’’តិ.

១៣៤៨-៥០. យាសំ បច្ចវេក្ខណវសេន ឥមានិ ញាណានិ បវត្តន្តិ, តា ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គោ ផលញ្ចា’’តិអាទិមាហ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោយេវ ចេសោ. បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណញ្ហិ សេខានម្បិ ហោតិ វា ន វា. ន ហិ សព្ពេវ តត្ថ សមត្ថា ហោន្តិ. តេនេវ ហិ មហានាមោ ភគវន្តំ បុច្ឆិ ‘‘កោ សុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោ, យេន មេ ឯកទា លោភធម្មាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៧៥). យោគមារភតេតិ តស្មិំយេវ វា អាសនេ និសិន្នោ, អបរេន វា សមយេន កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវករាយ សកទាគាមិមគ្គសង្ខាតាយ ទុតិយាយ ភូមិយា អធិគមត្ថាយ វិបស្សនាយោគំ ករោតិ, ទុតិយភាវោ ចស្ស ទេសនាវសេន, ឧប្បត្តិវសេន ច វេទិតព្ពោ. សម្បយុត្តានំ បន និស្សយភាវេន តេ ធម្មា ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភូមិ, យស្មា វា សមានេបិ លោកុត្តរភាវេ សយម្បិ ភវតិ, ន និព្ពានំ វិយ អបាតុភូតំ, តស្មាបិ ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចតិ. ញាណេន បរិមជ្ជតីតិ តេន តេនាការេន ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខតរតំ សម្បាទេត្វា, ពលពោជ្ឈង្គានញ្ច បដុតរភាវំ សាធេត្វា លក្ខណត្តយំ តីរណវសេន បរិមជ្ជតិ.

១៣៥១-២. តត្ថ អបរាបរំ ញាណំ ចារេន្តោ បរិវត្តេតិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាវីថិំ ឱគាហតី’’តិ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនាតិ ឧទយព្ពយញាណាទីនំ ឧប្បាទនេ វុត្តនយេនេវ. គោត្រភុស្ស អនន្តរន្តិ ឯត្ថ គោត្រភុ វិយ គោត្រភុ. បឋមមគ្គបុរេចារិកញាណញ្ហិ បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនតោ, អរិយគោត្តភវនតោ ច និប្បរិយាយតោ ‘‘គោត្រភូ’’តិ វុច្ចតិ, ឥទំ បន តំសទិសតាយ បរិយាយតោ គោត្រភុ. ឯកច្ចសំកិលេសវិសុទ្ធិយា, បន អច្ចន្តវិសុទ្ធិយា អារម្មណករណតោ ច ‘‘វោទាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ បដ្ឋានេ ‘‘អនុលោមំ វោទានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧). យស្មា បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘ឧប្បាទាទិអភិភវនដ្ឋំ ឧបាទាយ អដ្ឋ គោត្រភុធម្មា សមាធិវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ទស គោត្រភុធម្មា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.៦០) គោត្រភុនាមវសេនេវ អាគតំ, តស្មា ឥធាបិ ‘‘គោត្រភុស្ស អនន្តរ’’ន្តិ វុត្តំ គោត្តសង្ខាតនិព្ពានតោ ភូតន្តិ កត្វា. ទុតិយមគ្គញាណវណ្ណនា.

១៣៥៥-៧. យន្តិ យស្មា. សកិទេវាតិ ឯកវារមេវ. ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វាតិ ឥមិនា បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោវ គហិតោ. ឯកច្ចោ ហិ ឥធ សកទាគាមិផលំ បត្វា ឥធេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ឥធ បត្វា ទេវលោកេ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតីតិ ឥមេ ចត្តារោបិ ឥធ ន គហិតា. យោ បន ឥធ បត្វា ទេវលោកេ យាវតាយុកំ វសិត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយមេកោវ ឥធ គហិតោតិ. អន្តករោ ភវេតិ ទុក្ខស្សន្តករោ ភវេយ្យ, ភវេ វា អន្តករោ ភវស្ស អន្តករោតិ អត្ថោ. តតិយាយ ភូមិយា បត្តិយាតិ សម្ពន្ធោ. ព្យាបាទកាមរាគានំ បហានាយាតិ តេសំយេវ សកទាគាមិមគ្គេន តនុករានំ សំយោជនានំ និរវសេសប្បហានាយ. តតិយមគ្គញាណវណ្ណនា.

១៣៦៣-៧. បដិសន្ធិវសេន កាមភវស្ស អនាគមនតោ អនាគាមី. តេនាហ ‘‘តត្ថេវ បរិនិព្ពាយី’’តិ. តត្ថេវាតិ សុទ្ធាវាសេ វា អញ្ញត្ថ វា យត្ថ ឧប្បន្នោ, តត្ថេវ បរិនិព្ពាយិ. អនាវត្តិសភាវោតិ តស្មា លោកា ឥធ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឥមំ លោកំ បុនរាគមនាភាវតោ អនាវត្តនសភាវោ, ពុទ្ធទស្សនថេរទស្សនធម្មស្សវនានំ បនត្ថាយ អាគមនំ ហោតិយេវ. រូបរាគាទិបហានាយាតិ រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជាសង្ខាតានំ បញ្ចន្នំ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ និរវសេសប្បហានាយ. វិទ្ធំសាយាតិ វិនាសាយ. ចតុត្ថមគ្គញាណវណ្ណនា.

១៣៧១-៤. មហាខីណាសវោតិ មហានុភាវតោ និពទ្ធបូជាវចនមេតំ, ន ឧបាទាយវចនំ ‘‘យថា មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ. ន ហិ ចូឡខីណាសវោ នាម អត្ថិ. អនុប្បត្តោ សទត្ថោ សកត្ថោ, បូជត្ថោ វា ឯតេនាតិ អនុប្បត្តសទត្ថោ, សទត្ថោតិ ច អរហត្តំ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ អត្តុបនិពន្ធនដ្ឋេន, អត្តានំ អវិជហនដ្ឋេន, អត្តនោ បរមត្ថដ្ឋេន ច អត្តនោ អត្ថត្តា ‘‘សទត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. ខីណានិ ទសបិ ភវសំយោជនានិ ឯតស្សាតិ ខីណសំយោជនោ. ទក្ខិណំ អរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ. ចតស្សោបីតិ សោតាបត្តិមគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ អនាគាមិមគ្គោ អរហត្តមគ្គោតិ ចតស្សោបិ. វិសុទ្ធិកាមេនាតិ អត្តនោ វិសុទ្ធិំ ឥច្ឆន្តេន. តបោយេវ ធនមស្សាតិ តបោធនោ, តេន.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.