២១. ឯកវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ

បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២៩៨. អដ្ឋញាណវសេនេវាតិ ឧទយព្ពយញាណាទីនំ អដ្ឋន្នំ ញាណានំ វសេន. វិបស្សនាចារស្ស មត្ថកប្បត្តិយា សង្ខារុបេក្ខាញាណំ សិខាបត្តា វិបស្សនា. សិខាបត្តិ បនស្សា ឧទយព្ពយញាណាទីនំ អដ្ឋញាណានំ វសេនាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋញាណវសេនា’’តិ. នវមន្តិ សច្ចានុលោមិកញាណំ. ឥតិ ឧទយព្ពយាទីនិ អដ្ឋ, ឥទញ្ច នវមញាណំ បដិបទាញាណទស្សនន្តិ បវុច្ចតិ. បដិបជ្ជតិ ឯតាយ អរិយមគ្គោតិ បដិបទា, ឧទយព្ពយាទីនំ ជាននដ្ឋេន, បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន ញាណទស្សនញ្ចាតិ កត្វា.

១២៩៩. តានិ បន ញាណានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋ ញាណានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ កិញ្ចាបិ តីរណបរិញ្ញាយ បតិដ្ឋំ, តថាបិ យថាវុត្តដ្ឋេន បដិបទាញាណទស្សនម្បិ ហោតិយេវាតិ តម្បិ ឥធ វុត្តំ. ឥតរត្ថ បន ឧប្បន្នមត្តំ អប្បគុណំ សន្ធាយ វុត្តំ. អប្បគុណញ្ហិ និច្ចសញ្ញាទិបហានសិទ្ធិយា បហានបរិញ្ញាយ អធិដ្ឋានភូតំ. យតោ តទធិគមេន អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ ឯកច្ចា អធិគតាវ ហោន្តិ. ន ហិ ឧទយព្ពយានំ បច្ចក្ខតោ បដិវេធេន វិនា សាមញ្ញាការានំ តីរណមត្តេន សាតិសយំ បដិបក្ខប្បហានំ សម្ភវតិ. អសតិ ច បដិបក្ខប្បហានេ កុតោ ញាណាទីនំ វជិរមិវ អវិហតវេគតា តិខិណវិសទាទិតា វា, តស្មា បគុណភាវប្បត្តំ ឧទយព្ពយញាណំ បហានបរិញ្ញាបក្ខិយមេវ ទដ្ឋព្ពំ.

១៣០០-២. ភង្គេតិ សង្ខារានំ ភង្គេ. យថាភូតទស្សាវី ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, តេភូមកធម្មា, តេសុ ភយតោ ឧបតិដ្ឋន្តេសុ ភាយិតព្ពាការគ្គាហិញាណំ ភយេញាណំ. តថា ហេតំ ‘‘ភយតុបដ្ឋានញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. មុច្ចិតុំ ឥច្ឆតីតិ មុច្ចិតុកម្យំ, ចិត្តំ, បុគ្គលោ វា, តស្ស ភាវោ មុច្ចិតុកម្យតា, តំ បន ញាណមេវាតិ អាហ ‘‘ញាណំ មុច្ចិតុកម្យតា’’តិ. បុន បដិសង្ខានាការេន បវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ. និរបេក្ខតាយ សង្ខារានំ ឧបេក្ខនវសេន បវត្តំ ញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. គាថាពន្ធត្ថំ បន វិសន្ធិនិទ្ទេសោ. ឱឡារិកោឡារិកស្ស សច្ចបដិច្ឆាទកតមស្ស វិគមនេន សច្ចបដិវេធានុកូលត្តា សច្ចានុលោមិកំ. តំ បន ឥទន្តិ អាហ ‘‘សច្ចានុលោមញាណន្តិ, អនុលោមំ បវុច្ចតី’’តិ.

១៣០៣. ននុ ច ឧទយព្ពយញាណស្ស បគេវ សិទ្ធត្តា កិមត្ថំ បុន តត្ថាបិ អភិយោគោតិ ចេ? អនិច្ចាទិលក្ខណសល្លក្ខណត្ថំ. ឧទយព្ពយញាណញ្ហិ ហេដ្ឋា ទសហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ ហុត្វា យាថាវសរសតោ តិលក្ខណំ សល្លក្ខេតុំ នាសក្ខិ, ឧបក្កិលេសវិនិមុត្តំ បន សក្កោតិ, តស្មា លក្ខណសល្លក្ខណត្ថំ បុន តត្ថេវ យោគោ កាតព្ពោ. លក្ខណានិ ចស្ស ឧទយព្ពយាទីនំ អមនសិការា, សន្តតិឥរិយាបថឃនឆន្នតាយ ច នោបដ្ឋហន្តិ, តស្មា ឧទយព្ពយំ មនសិ កត្វា សន្តតិំ ឧគ្ឃាដេត្វា អនិច្ចលក្ខណំ, អភិណ្ហបីឡនំ បរិគ្គហេត្វា ឥរិយាបថំ ឧគ្ឃាដេត្វា ទុក្ខលក្ខណំ, ធាតុយោ វិនិព្ភុជិត្វា ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា អនត្តលក្ខណញ្ច សល្លក្ខេត្វា ‘‘អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ សង្ខារា បុនប្បុនំ សម្មសិតព្ពា. តស្សេវំ តុលយតោ តីរយតោ យទា សង្ខារគតំ អត្តនោ លហុឧបដ្ឋានេន, ញាណស្ស ច តិក្ខតាយ តិរោហិតុប្បាទាទិភេទំ ភិជ្ជមានមេវ ឧបដ្ឋាតិ, ភង្គេយេវ តស្ស ញាណំ សន្តិដ្ឋតិ, តទា ភង្គានុបស្សនា នាម វិបស្សនាញាណំ អធិគតំ ហោតិ. តស្ស តទេវ សង្ខារនិរោធារម្មណភង្គានុបស្សនំ អាសេវន្តស្ស យទា សព្ពភវយោនិគតិដ្ឋិតិនិវាសេសុ សង្ខារា ភិជ្ជនសភាវតាយ យក្ខរក្ខសាទយោ វិយ មហាភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, តទាស្ស ភយតុបដ្ឋានញាណំ អធិគតំ ហោតិ. កិំ បនិទំ ញាណំ ភាយតីតិ? ន ភាយតិ. តញ្ហិ ‘‘អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតា និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ តីរណមត្តមេវ ហោតិ, ព្យសនាបន្នានំ បន សព្ពសង្ខារានំ ភយតោ ឧបដ្ឋិតានំ គហណេន ភយតុបដ្ឋានញាណន្តិ វុច្ចតីតិ.

តស្ស តំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាសេវន្តស្ស យទា សព្ពភវគតេសុ សង្ខារេសុ តាណំ វា លេណំ វា បរាយណំ វា ន បញ្ញាយតិ, ឧក្ខិត្តាសិកោ វិយ បច្ចាមិត្តោ សាទីនវា ឯវ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្ស សង្ខារានំ អាទីនវមេវ បស្សន្តស្ស អាទីនវញាណំ នាម ឧប្បន្នំ ហោតិ. តស្សេវំ សព្ពសង្ខារេ អាទីនវតោ បស្សន្តស្ស យទា តិភវបរិយាបន្នេសុ និព្ពេទោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧក្កណ្ឋា សណ្ឋហន្តិ, សព្ពសង្ខារវិសំយុត្តេ សន្តិបទេ អភិរតិំ បដិលភតិ, តទាស្ស និព្ពិទានុបស្សនំ នាម ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. តស្ស យទា ឥមិនា និព្ពិទាញាណេន សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទន្តស្ស ឯកសង្ខារេបិ ចិត្តំ ន សជ្ជតិ, សព្ពស្មា សង្ខារតោ សប្បមុខគតស្ស វិយ មណ្ឌូកស្ស មុច្ចិតុកាមតា ឧប្បជ្ជតិ, តទា មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ នាម ឧប្បន្នំ ហោតិ. តស្សេវំ សព្ពសង្ខារេហិ មុច្ចិតុកាមស្ស និច្ចសុខសុភអត្តាការេន បន ឧបដ្ឋិតុំ អសមត្ថតំ បាបេត្វា មុច្ចនស្ស ឧបាយសម្បាទនត្ថំ អនិច្ចន្តិកតាទីហិ អនិច្ចលក្ខណំ, អភិណ្ហបដិបីឡនតាទីហិ ទុក្ខលក្ខណំ, អជញ្ញកតាទីហិ បដិក្កូលតំ, តុច្ឆតាទីហិ អនត្តលក្ខណញ្ច អារោបេត្វា សព្ពសង្ខារគតំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ នាម ឧប្បន្នំ ហោតិ. តេន បនេវំ បរិគ្គហិតសង្ខារេន យា សា ‘‘សុញ្ញមិទំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិអាទិនា ទ្វិកោដិកាទិភេទា សុញ្ញតា វុត្តា, សា បរិគ្គហេតព្ពា. តស្សេវំ សុញ្ញតោ ទិស្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សម្មសន្តស្ស យទា ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយ វិស្សដ្ឋភរិយស្ស វិយ សង្ខារគតេសុ ឧបេក្ខា សន្តិដ្ឋតិ, តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ ន សម្បសារិយតិ, តទាស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណំ នាម ឧប្បន្នំ ហោតិ. តំ បនេតំ យាវ និព្ពានំ ន បស្សតិ, តាវ ទិសាកាកោ វិយ កូបកយដ្ឋិំ បុនប្បុនំ សង្ខារមេវ អនភិមតម្បិ និស្សាយ សង្ខារវិចិននេបិ មជ្ឈត្តមេវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯតេសុ បន ញាណេសូ’’តិអាទិ.

១៣០៦. វិបស្សនា…បេ… វុដ្ឋានគាមិនីតិ សិខំ ឧត្តមភាវំ បត្តត្តា សិខាបត្តា. វុដ្ឋានំ គច្ឆតីតិ វុដ្ឋានគាមិនី. ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ ហិ ពហិទ្ធា និមិត្តភូតា អភិនិវិដ្ឋវត្ថុតោ ចេវ អជ្ឈត្តប្បវត្តតោ ច វុដ្ឋហនតោ មគ្គោ វុច្ចតិ, តំ គច្ឆតីតិ វុដ្ឋានគាមិនី, មគ្គេន សទ្ធិំ ឃដីយតីតិ អត្ថោ.

១៣០៧. តន្តិ យំ សិខាបត្តា វិបស្សនា សច្ចានុលោមញាណន្តិ ច វុច្ចតិ, តំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. អាសេវន្តស្សាតិ បុនប្បុនំ សម្មសនវសេន សេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស. តស្ស ហិ អធិមោក្ខសទ្ធា ភាវនាវសេន ពលវតរា និព្ពត្តិស្សតិ, វីរិយំ សុបគ្គហិតំ បដិបក្ខវិធមនសមត្ថំ ហោតិ, អារម្មណាភិមុខភាវេន សតិ សុបតិដ្ឋិតា ហោតិ, បស្សទ្ធិសុខានំ សាតិសយតាយ ចិត្តំ សុសមាហិតំ, តតោវ អនុលោមញាណុប្បត្តិយា បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថា តិក្ខតមា សង្ខារុបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ.

១៣០៨-១២. អនិច្ចា…បេ… វោតរតេវ សាតិ អនិច្ចាទីសុ ឯកេន អាការេន សម្មសន្តី សត្តក្ខត្តុំ បវត្តិត្វា ភិជ្ជន្តី ភវង្គំ ឱតិណ្ណា នាម ហោតិ, តតោ បរំ ភវង្គវារោតិ កត្វា. សង្ខារុបេក្ខាកតនយេនាតិ អនិច្ចាទិនា អារម្មណករណវសេនេវ សង្ខារុបេក្ខាយ កតនយេន, ន សម្មសិតនយេន. តេនាហ ‘‘អនិច្ចាទិ…បេ… កុរុមាន’’ន្តិ. ភវង្គាវដ្ដនំ កត្វាតិ ភវង្គស្ស និវត្តនំ កត្វា ចិត្តស្ស ភវង្គវសេន បវត្តិតុំ អទត្វា. បរិកម្មន្តិ មគ្គស្ស បរិកម្មត្តា បដិសង្ខារកត្តា. ឧបចារន្តិ មគ្គស្ស អាសន្នត្តា, សមីបចារិត្តា វា.

១៣១៣-៦. អនុលោមត្តំ សយមេវ វទតិ ‘‘បុរិមាន’’ន្តិអាទិនា. ឥទញ្ហិ អនិច្ចលក្ខណាទិវសេន សង្ខារេ អារព្ភ បវត្តត្តា, ‘‘ឧទយព្ពយវន្តានំយេវ វត ធម្មានំ ឧទយព្ពយញាណំ ឧប្បាទវយេ អទ្ទសា’’តិ ច ‘‘ភង្គវន្តានំយេវ វត ភង្គានុបស្សនំ ភង្គមទ្ទសា’’តិ ច ‘‘សភយំយេវ វត ភយតុបដ្ឋានស្ស ភយតោ ឧបដ្ឋិត’’ន្តិ ច ‘‘សាទីនវេយេវ វត អាទីនវានុបស្សនំ អាទីនវមទ្ទសា’’តិ ច ‘‘និព្ពិន្ទិតព្ពេយេវ វត និព្ពិទាញាណំ និព្ពិន្ទ’’ន្តិ ច ‘‘មុច្ចិតព្ពម្ហិយេវ វត មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ មុច្ចិតុកាមំ ជាត’’ន្តិ ច ‘‘បដិសង្ខាតព្ពមេវ វត បដិសង្ខាញាណេន បដិសង្ខាត’’ន្តិ ច ‘‘ឧបេក្ខិតព្ពំយេវ វត សង្ខារុបេក្ខាយ ឧបេក្ខិត’’ន្តិ ច អត្ថតោ វទមានំ វិយ ឥមេសញ្ច អដ្ឋន្នំ ញាណានំ កតកិច្ចតាយ អនុលោមេតិ សព្ពាសំយេវ វិបស្សនានំ លក្ខណត្តយសម្មសនកិច្ចត្តា, តថា ឧបរិ ច អរិយមគ្គេ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ តាយ បដិបទាយ បត្តព្ពតាយ. ន ហិ អនុលោមញាណេ ថូលថូលសច្ចបដិច្ឆាទកសំកិលេសវិក្ខម្ភនវសេន អប្បវត្តន្តេ គោត្រភុញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, គោត្រភុញាណេ ច អនុប្បន្នេ មគ្គញាណំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា បុរិមបច្ឆិមានំ ភាគានំ អនុលោមត្តា ‘‘អនុលោមន្តិ សញ្ញិត’’ន្តិ. តេនេវាតិ ហេដ្ឋិមញាណានំ អនុលោមមុខេន, ឧបរិ ពោធិបក្ខិយានំ អនុលោមនតោ ច. សច្ចានុលោមញាណន្តិ បវុច្ចតិ មគ្គសច្ចស្ស អនុលោមិកត្តា. វុដ្ឋានគាមិនិយាតិ សង្ខារារម្មណាយ វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ. បរិយោសានន្តិ បុរិមា កោដិ. សង្ខារារម្មណវិបស្សនាសុ ហិ អយំ វិសេសតោ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាតិ. អសង្ខតារម្មណំ បន សព្ពេន សព្ពំ អរិយមគ្គសង្ខាតំ វុដ្ឋានំ គច្ឆតិ ឧបេតីតិ. តតោបិ ហិ វិសេសតោ ‘‘វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា’’តិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ អាហ ‘‘ញេយ្យំ សព្ពប្បការេនា’’តិអាទិ.

១៣១៧-៨. កិត្តិតាតិ ថោមិតា, អរិយមគ្គាធិដ្ឋានតាយ មហន្តានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯសនតោ គវេសនតោ មហេសិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. សន្តកិលេសតាយ សន្តា. យោគន្តិ ភាវនំ, ភាវនាភិយោគំ វា.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.